De zwarte specht (Dryocopus martius) is een vogel uit de familie van de spechten (Picidae). Het is een standvogel die voorkomt in het noordelijk Palearctisch gebied. In Europa is het de grootste specht en de enige vertegenwoordiger van het geslacht Dryocopus. Hij is eenvoudig te herkennen aan zijn grote formaat, zijn zwarte verenkleed met rode kopkap en zijn typische roep. Deze opvallende kenmerken spreken al sinds de klassieke oudheid tot de verbeelding van de mens. De zwarte specht speelt dan ook een rol in een aantal mythes en legendes.
Het ideale leefgebied van de zwarte specht bestaat uit volgroeide bossen met voldoende coniferen. Hier jaagt hij op mieren, kevers en keverlarven, die hij uithakt uit boomstammen. In de winter is hij vooral aangewezen op mierenhopen en mieren die leven in opgeslagen hout. Elk broedjaar hakt de zwarte specht een nieuwe nestholte uit. Oude nesten worden in gebruik genomen door allerlei vogels en zoogdieren, waardoor de zwarte specht een belangrijke rol speelt in het ecosysteem van zijn habitat. Dankzij de aanplant van productiebossen kon hij zijn verspreidingsgebied aanzienlijk uitbreiden en komt hij sinds het begin van de 20e eeuw ook in Nederland en België voor.
Veldkenmerken De zwarte specht is de grootste specht in Europa. Na de poederspecht (Mulleripicus pulverulentus) uit Oost-Azië is het de grootste specht ter wereld waarvan zeker is dat hij niet is uitgestorven. Een volwassen zwarte specht heeft doorgaans een lichaamslengte tussen de 45 en 55 centimeter, met een maximum van 57 centimeter. De vleugelspanwijdte bedraagt 64 tot 73 centimeter. (2008). De Nieuwe Tirion natuurgids Vogels Tirion Natuur, p. 124 Oiseaux-Birds.com: Black Woodpecker Het gewicht van een volwassen exemplaar varieert tussen de 250 en 370 gram, waarbij het vrouwtje gemiddeld een fractie kleiner en lichter is dan het mannetje., p. 20 Het gewicht van de zwarte specht is sterk afhankelijk van zijn voeding en leefgebied. Exemplaren in het uiterste noorden van het verspreidingsgebied zijn doorgaans groter en zwaarder., p. 966
thumb|links|Het vrouwtje heeft een kleinere rode koptekening dan het mannetje. Beide geslachten hebben meestal een typische zwarte vlek op de iris, waardoor de pupil een onregelmatige vorm lijkt te hebben. De zwarte specht heeft een vrijwel geheel zwart verenkleed, met uitzondering van een hardrode tekening op het bovenzijde van de kop. Ogenschijnlijk is het verenkleed gelijkmatig gekleurd, maar de veren op de rug zijn wat donkerder en hebben een blauwere glans dan die aan de onderzijde. De slagpennen zijn soms wat bruiner getint. Het verenkleed is bij vrouwtjes iets lichter gekleurd en iets minder glanzend. Dit verschil is alleen van dichtbij en met goed licht te zien. Dankzij de rode koptekening is het geslacht eenvoudig te bepalen. Bij mannetjes begint de tekening vanaf het voorhoofd en loopt die taps toe tot bijna in de nek. Bij vrouwtjes is alleen de kruin rood gekleurd.
De grijsachtig witte snavel is breed aan de basis en donkergrijs gekleurd op de punt. Hij meet 5 tot 6,7 centimeter , Woodpeckers: An Identification Guide to the Woodpeckers of the World (Houghton Mifflin, 1995) en is daarmee aanmerkelijk groter dan bij de meeste andere spechten. Vrouwtjes hebben over het algemeen een iets kortere snavel dan mannetjes. Dankzij zijn krachtige snavel kan de zwarte specht grote stukken boomstam blootleggen om insecten te bereiken. Hij heeft een relatief korte,Met 'relatief' wordt in dit artikel de vergelijking gemaakt met andere spechten. speervormige en kleverige tong, voorzien van gevoelige zenuwuiteinden. De iris is wit tot geel gekleurd. Meestal bevindt zich een zwarte vlek op de iris die de pupil aan de snavelzijde raakt. Hierdoor lijkt de pupil peer- of druppelvormig en krijgt de specht een loensende blik.
De tenen van de korte grijze poten zijn als bij de meeste spechten zygodactyl geplaatst: twee tenen staan naar voren en twee naar achteren gericht. De naar voren gerichte derde teen is langer dan de achterste vierde teen. De tenen hebben lange, scherpe klauwen die een goede grip geven. Een volwassen specht is hierdoor in staat om zelfs ondersteboven aan een dikke tak te hangen. De staart meet 16 à 17 centimeter en heeft staartpennen met stugge veerschachten. De buitenste twee staartpennen zijn aanmerkelijk langer dan de overige. De zwarte specht gebruikt zijn gevorkte staart als steun wanneer hij zich verticaal aan een boomstam vasthoudt.
Juveniel thumb|Vliegvlugge mannelijke juveniel; de rode koptekening is al helemaal aanwezig, maar de iris is nog blauwzwart en de snavel effen gekleurd De juveniel onderscheidt zich van volwassen exemplaren door een blauwzwarte iris en een lichtere, egaal gekleurde snavel. Het verenkleed is bovendien matter gekleurd; het is eerder donkergrijsbruin dan zwart. Veel juvenielen hebben ook een lichter gekleurde keel. De koptekening is vaalrood tot vleeskleurig. Deze tekening bevindt zich bij beide geslachten alleen op de kruin, maar is bij mannetjes duidelijk groter. Een vliegvlugge juveniel heeft al een complete koptekening, zodat het geslacht kan worden bepaald. Aan het einde van zijn eerste levensjaar heeft hij zijn volwassen verenkleed en heeft de koptekening de hardrode kleur.
Onderscheid met andere soorten De zwarte specht onderscheidt zich van andere spechten in zijn leefgebied door zijn formaat en zijn overwegend zwarte verenkleed.Alleen in Zuid-Korea komt de verwante witbuikspecht (D. javensis) voor. Deze heeft een opvallende witte vlek op de onderzijde en een grotere rode kopkap. Het formaat van de zwarte specht komt ongeveer overeen met dat van de roek en de zwarte kraai. Het vliegbeeld lijkt sterk op dat van de kauw en de gaai, zodat de zwarte specht vooral in de vlucht met een kraaiensoort kan worden verward. De specht is echter slanker en heeft smallere vleugels en een duidelijk langere en bredere staart. Een mannelijke zwarte specht onderscheidt zich ook duidelijk door zijn rode kopkap. Bij het vrouwtje is dit soms lastiger; en profil is deze minder goed waarneembaar. Als haar verenkleed versleten is, zijn de rode veren bovendien vaak vrijwel geheel verdwenen.
Gedrag en leefwijze thumb|Een volwassen mannetje in een boomholte in Finland thumb|De zwarte specht neemt regelmatig een 'mierenbad' De zwarte specht leeft het grootste deel van zijn leven solitair. Hij is gevoeliger voor verstoring dan bijvoorbeeld de grote bonte specht. Wanneer iemand hem nadert op een afstand van 100 tot 300 meter, zal hij wegvliegen of zich uit het zicht achter een boom verbergen. Vogelbescherming Nederland: Zwarte Specht
De zwarte specht is dagactief. 's Nachts slaapt hij in een oude nestholte. Bij zonsopgang verlaat het mannetje zijn slaapplaats, het vrouwtje blijft doorgaans iets langer rusten. De zwarte specht is het actiefst in de ochtenduren en de late namiddag. Met uitzondering van het broedseizoen brengt hij in de tussenliggende uren zijn tijd door met rusten. Bij zowel het slapen als het overdag rusten klampt de specht zich net onder het vlieggat vast en legt daarbij zijn kop tussen zijn schouderveren. Alleen bij extreem slechte weersomstandigheden blijft de zwarte specht ook overdag in zijn schuilplaats.
De zwarte specht bezoekt regelmatig een mierennest om een 'mierenbad' te nemen. Hij laat de mieren over zijn verenkleed lopen, die dit vervolgens besproeien met mierenzuur. De functie van dit gedrag is niet met zekerheid bekend, maar waarschijnlijk gebruikt de specht het zuur als een natuurlijk afweermiddel tegen parasieten en schimmelinfecties. (2014), p. 18
Territorium
De zwarte specht heeft een relatief groot foerageergebied als territorium, tot wel enkele kilometers rond de nestplaats. Net zoals dit het geval is bij veel andere soorten spechten, is dit gebied niet duidelijk afgebakend. Territoria van zwarte spechten overlappen elkaar dikwijls, zonder dat dit noemenswaardige wrijvingen oplevert. Buiten de paartijd en het broedseizoen hebben mannetjes en vrouwtjes een eigen territorium. Het komt regelmatig voor dat 'buren' een koppel vormen, waarop beide territoria worden samengevoegd tot broedterritorium.
Tijdens de broedperiode wordt het territorium feller verdedigd. Niet alleen soortgenoten worden verjaagd, maar ook andere spechten. Daarbij reageren beide broedende spechten het sterkst op seksegenoten: het vrouwtje op vrouwtjes en het mannetje op mannetjes. De confrontaties beginnen sterk geritualiseerd. Als een andere specht de grens nadert maakt de broedende specht dat duidelijk door op een boom te roffelen. Strijkt de indringer neer op een boom binnen het territorium, dan slaakt de territoriumeigenaar zijn waarschuwingskreet en probeert zijn opponent spiraalsgewijs langs de stam omhoog te drijven. Beide vogels maken schijnbewegingen en zwaaien regelmatig hun snavel in de lucht, zodat de rode kruin goed zichtbaar is. Om de zoveel tijd nemen de spechten een pauze van enkele minuten, om vervolgens hetzelfde ritueel te herhalen. Alles bij elkaar kunnen deze handelingen meer dan een uur in beslag nemen. Wanneer de indringer zich niet laat verjagen, valt de broedende specht hem aan door te pikken met zijn snavel. , Animals of the World - Birds of Forest, Moor and Mountain (1987, Equinox): , p. 100
Vocale communicatie thumb|Het hoogfrequente kli-èèèhh van de zwarte specht is op grote afstand te horen De zwarte specht heeft een typisch en makkelijk te herkennen vocaal repertoire en is het hele jaar door te horen. Buiten de broedperiode en de periode dat hij voor zijn jongen zorgt maakt de zwarte specht vooral gebruik van zijn vliegroep en lokalisatieroep. Beide kunnen bij gunstige weersomstandigheden kilometers ver dragen. Tijdens de vlucht laat de zwarte specht regelmatig een luid en hoogfrequent kruu kruu kruu horen. De lokalisatieroep is een klaaglijk, langgerekt kli-èèèhh. Deze wordt alleen in rust gebruikt en dient voornamelijk om zijn aanwezigheid kenbaar te maken aan soortgenoten. Bij verstoring wordt deze ook als alarmroep gebruikt en met intervallen van enkele seconden herhaald. Gebroken en hesere varianten van de lokalisatieroep worden gebruikt in conflictsituaties. Bij conflicten tussen soortgenoten laat de zwarte specht een rustig rurr horen. Mogelijk is het een sussend overspronggeluid in antwoord op agressief gedrag. Bij broedpartners is het geluid waargenomen als een langer gerekt ruuurrrr.
Tijdens de paartijd en het begin van het broedseizoen laat de zwarte specht regelmatig een hoog, metaalachtig kui ... kui-kui-kui horen. Deze roep bestaat uit maximaal twintig afzonderlijke elementen, waarbij het eerste element doorgaans aarzelend begint. De roep maakt niet alleen onderdeel uit van het hofmaken, maar dient ook om het nieuwe broedterritorium af te bakenen. Daarnaast laten beide partners rustige geluiden horen, die tijdens seksuele opwinding in een serie zachte, miauwende kia veranderen en tijdens het paren steeds sneller worden herhaald.