Geesteswetenschappen, ook wel Studia Humanitatis genoemd, zijn wetenschappen, die zich bezighouden met de geestesproducten van de mens: talen, zowel de linguïstiek als de studie van elke taal, geschiedenis, filosofie, muziekwetenschap, literatuurwetenschap, cultuurwetenschappen, kunstgeschiedenis, en theologie.Nederlandse Basisclassificatie. Officiële lijst van alle rubrieken, KB, versie 4.01, 29 maart 2006 (PDF) Geesteswetenschappen komen in de moderne tijd grotendeels overeen met de alfa- en cultuurwetenschappen.
Algemeen Het begrip geesteswetenschappen werd in de negentiende eeuw door Wilhelm Dilthey (1883), Einleitung in die Geisteswissenschaften. Versuch einer Grundlegung für das Studium der Gesellschaft und der Geschichte (heruitgave: Teubner (Stuttgart, 1922, 81979)Ppt van een voordracht. Gearchiveerd op 28 mei 2023. gemunt als het tegengestelde van natuurwetenschappen. Dilthey stelde (voor) dat zij tezamen de ervaringswetenschappen zouden vormen. In navolging van de natuurwetenschap, die zich richt op de natuur, richt de geesteswetenschap zich op de verheffing en vervolmaking van de natuur door de voortbrengsels, uitingen en processen van de menselijke geest in de geschiedenis en maatschappij., Encyclopedie van de filosofie, lemma: Geesteswetenschappen, Elsevier (Amsterdam, 1977), p.288-289
Indeling De term past in een indeling van de wetenschappen volgens een vooral in Vlaanderen vrij verspreide conventie. In Nederland spreekt men eerder over alfawetenschappen of cultuurwetenschappen.
De geesteswetenschappen kunnen als volgt worden onderverdeeld: De letteren; De theologie, of godgeleerdheid; De filosofie, of wijsbegeerte.
Letteren De letteren in klassieke zin kunnen verder worden onderverdeeld in: Cultuurwetenschappen Geschiedenis Klassieke talen Kunstgeschiedenis Letterkunde (ook wel Literatuurwetenschap genoemd) Muziekwetenschap Regiostudies, waaronder Amerikanistiek en Europese studies Taalkunde (ook wel Linguïstiek of Taalwetenschap genoemd) Theaterwetenschap Talen Een moderne toevoeging is Mediastudies Taal- en cultuurstudies
Overlappingen Enkele vakgebieden overlappen elkaar en worden tot de geesteswetenschappen, maar ook tot andere stromingen gerekend: Antropologie Archeologie Communicatiewetenschap Informatiewetenschap Politicologie
Theologie De theologie wordt, net als andere geesteswetenschappen, aan de universiteiten meestal gegroepeerd in de faculteit der wijsbegeerte en letteren, alhoewel aan het wetenschappelijke gehalte van sommige vormen van theologie getwijfeld wordt.Koen Hilberdink (red.) (2004). Van God los? Theologie tussen godsdienst en wetenschap. Raad voor Geesteswetenschappen (RGW)Herman Philipse, 'De teugelloosheid van de theologie', in NRC Handelsblad, 4 januari 1996
Andere betekenissen In antroposofische kringen betekent de term geesteswetenschap de beschrijvingen van de geestelijke wereld zoals Rudolf Steiner die in zijn antroposofie weergeeft. Steiner sprak zelf van antroposofische geesteswetenschap.R. Steiner, Die Anthroposophie und ihre Gegner, voordracht Bazel 1920, GA 255b, Rudolf Steiner Verlag 2003, p. 153 Buiten antroposofische kringen worden die beschrijvingen tot de pseudowetenschappen gerekend.
Zie ook Alfawetenschappen Digitale geesteswetenschappen Filosofie van de geest Geest Humane wetenschappen Zeven vrije kunsten
Literatuur Rens Bod, De vergeten wetenschappen. Een geschiedenis van de humaniora, 2010