thumb|Waarom behalen zo veel hoogbegaafden geen diploma? - Prof. dr. Kathleen Venderickx, Universiteit van Vlaanderen thumb|Waarom zijn hoogbegaafden zo vaak ongelukkig op het werk? - Prof. dr. Kathleen Venderickx, Universiteit van Vlaanderen Hoogbegaafdheid is een combinatie van een uitzonderlijke intelligentie, creativiteit en doorzettingsvermogen. Hoogbegaafde kinderen en volwassenen zijn op het cognitieve vlak sterk en daarbij spelen ook andere zaken een belangrijke rol. De term wordt gebruikt om duidelijk te maken dat hoogbegaafden opvallende vermogens of vaardigheden hebben.
Een IQ hoger dan 97,5% van de bevolking wordt veelal als maat voor hoogbegaafdheid genomen. Dat komt neer op een IQ vanaf 130, getest volgens David Wechsler. Deze grens varieert van 136, 140 tot 142 in andere tests.
Kenmerken van hoogbegaafden Kenmerken voor kinderen Er zijn veel lijsten met kenmerken van hoogbegaafde kinderen beschikbaar.Characteristics and Behaviors of the GiftedCharacteristics Checklist for Gifted ChildrenGifted Characteristics. Gearchiveerd op 27 november 2020.
Prof. dr. Franz Mönks, oprichter van het Centrum voor Begaafdheidsonderzoek in Nijmegen (Nederland) en Antwerpen (België), noemt voor hoogbegaafde kinderen onder meer de volgende kenmerken: Grote nieuwsgierigheid en leergierigheid. Veel energie. Zich met meerdere taken tegelijk bezig kunnen houden. Buitengewoon goed geheugen. Breed scala aan interesses. Bijzonder gevoel voor humor. Hoge mate van empathie en betrokkenheid. Denken in veel gevallen al op buitengewoon jonge leeftijd (bijvoorbeeld drie jaar oud) na over de zin van het leven. Het veel lezen en verzamelen van informatie. Veel feitenkennis, grote algemene ontwikkeling. Opvallend taalgebruik.
Dr. Tessa Kieboom, directeur van Exentra (het vroegere Centrum voor Begaafdheidsonderzoek Antwerpen), noemt de volgende kenmerken voor kinderen: Een snelle taalontwikkeling die al opvalt op jonge leeftijd (al op de kleuterschool bijvoorbeeld). Wiskundig inzicht dat al op jonge leeftijd merkbaar is (al op de kleuterschool of het lager onderwijs). Een goed ontwikkeld geheugen. Een sterk concentratievermogen dat in staat stelt om meerdere dingen tegelijk te doen. Interesse in complexe onderwerpen op vroege leeftijd. Perfectionisme en het (kunnen) stellen van hoge verwachtingen aan zichzelf. Dat betekent niet dat hoogbegaafden perfecte studenten zijn, wel dat zij hoge verwachtingen (kunnen) stellen aan prestaties die zij zelf belangrijk vinden. Dit kan leiden tot grote faalangst, wanneer ze niet kunnen beantwoorden aan de eisen die ze aan zichzelf stellen.Verslag hoorzitting Vlaams Parlement betreffende de begeleiding van hoogbegaafde leerlingen in het leerplichtonderwijs, specifiek de bijdrage van Tessa Kieboom (Stuk 845 (2005-2006) – Nr. 2 Een kritische instelling tegenover volwassenen (leraren inbegrepen). Vaak zijn hoogbegaafde kinderen niet in staat om die kritiek op een goede manier te verpakken en over te brengen, waardoor het 'brutaal' over kan komen. Sommige hoogbegaafden zijn ook hoogsensitief. Zij nemen bijvoorbeeld bepaalde nuances waar in de lichaamstaal van anderen, of ze zijn zeer gevoelig voor bepaalde materiaalsoorten of geluiden. Deze hoogsensitiviteit kan leiden tot een verschil tussen begrijpen en emotioneel verwerken en dat kan leiden tot angstgevoelens. Dit zou het dagelijks functioneren van een hoogbegaafde kunnen belemmeren.
Kenmerken voor volwassenen Ook voor volwassenen zijn er veel lijsten met kenmerken van hoogbegaafdheid beschikbaar.Mary-Elaine Jacobsen: Encountering the Gifted Self Again, For the First Time. Gearchiveerd op 21 juli 2023. Om meer overeenstemming te verkrijgen over het begrip hoogbegaafdheid en de kenmerken ervan is in 2006/2007 in Nederland een landelijk onderzoek uitgevoerd onder een groep experts op basis van een consensustraject met behulp van de Delphi-methode.ir. Maud Kooijman-van Thiel (red.)(2008), Hoogbegaafd. Dat zie je zó! Over zelfbeeld en imago van hoogbegaafden. Ede: OYA Productions Het betrof psychologen, (loopbaan-)coaches, bedrijfsartsen en een psychiater, personen die professioneel met hoogbegaafde volwassenen werkten. Het resultaat hiervan is een existentieel model met de volgende 'ideaaltypische' kenschets van een hoogbegaafde (jong)volwassene:
Een hoogbegaafde is een snelle en slimme denker, die complexe zaken aankan. Autonoom, nieuwsgierig en gedreven van aard. Een sensitief en emotioneel mens, intens levend. Hij of zij schept plezier in creëren.
Of in logischere volgorde: Een hoogbegaafde is een nieuwsgierig, sensitief en emotioneel mens. Hij of zij is een snelle en slimme denker, die complexe zaken aankan. Verder is hij of zij autonoom, gedreven van aard en intens levend. Hij of zij schept plezier in creëren.
Het model beschrijft de volgende kenmerken: Innerlijke kenmerken: hoogsensitieve rijkgeschakeerde emotionele binnenwereld (voelen) hoogintelligent (denken) zéér autonoom (zijn) Wisselwerking met de buitenwereld: hoogsensitief (waarnemen) gedreven en nieuwsgierig (willen) scheppingsgericht (doen) Samenspel met de maatschappij: intens complex snel inventief
Achtergronden van hoogbegaafdheid Vaststellen van hoogbegaafdheid 250px|right|Gauss-kromme met daarop afgebeeld de verdeling van het aantal mensen met een bepaald IQ. Volgens de klassieke benadering kan intelligentie worden gemeten met behulp van een gestandaardiseerde IQ-test en is er sprake van hoogbegaafdheid bij een score hoger dan twee standaarddeviaties boven het gemiddelde. Circa 2,5% van de bevolking is volgens deze norm hoogbegaafd.Sternberg, Robert J.; Jarvin, Linda & Grigorenko, Elena L. (2010), Explorations in Giftedness. Standaard-normale verdeling
Hoogbegaafdheid is meer dan intelligentie Hoogbegaafdheid wordt vaak gelijkgesteld aan een hoog IQ, terwijl een hoog IQ geen garantie is voor uitzonderlijke prestaties. Naast een hoge intelligentie, zoals gemeten door het IQ, zijn ook creativiteit en doorzettingsvermogen (motivatie) nodig om ergens in uit te kunnen blinken. Deze gedachte staat bekend als het Three Ring Concept van Renzulli.Renzulli, The three-ring conception of giftedness. A developmental model for creative productivity. In: Sternberg en Davidson, Conceptions of giftedness, Cambridge, MA, Cambridge University Press, 1985Een plaatje van het idee van Renzulli Sternberg voegt hier ook nog wijsheid aan toe als element van hoogbegaafdheid.
Howard Gardner noemt in zijn onbewezen theorie van meervoudige intelligentie acht soorten intelligentie: verbaal/linguïstisch, logisch/mathematisch, visueel/ruimtelijk, muzikaal/ritmisch, lichamelijk/kinesthetisch, interpersoonlijk, intrapersoonlijk en natuurgericht.Jacobsen, Mary-Elaine (2000), The Gifted Adult. A Revolutionary Guide for Liberating Everyday Genius. New York: Ballantine Books Zijn theorie wordt echter niet ondersteund door empirisch bewijs.Benson, E. (2003). Breaking New Ground. Monitor on Psychology. Februari 2003.
Hoogbegaafdheid hangt ook samen met een verhoogde responsiviteit van het centrale zenuwstel op stimuli (‘overprikkelbaarheid’), althans volgens empirisch bewijs voor Dąbrowski’s theorie van positieve desintegratie.Mendaglio, S. & Tillier, W. (2006). Dabrowski’s theory of positive disintegration and giftedness: overexcitability research findings. Journal of the Education of the Gifted, jrg. 30, nr. 1, pp. 68-87.
Genetische en omgevingsfactoren Hoogbegaafdheid ontwikkelt zich niet in een vacuüm. De sociale omgeving heeft een grote invloed op de ontwikkeling ervan, zowel positief als negatief. Het meerfactorenmodel van Franz Mönks noemt de drie belangrijkste sociale omgevingen: school, peers/ontwikkelingsgelijken, gezin.
Invloed van hoogbegaafdheid op het persoonlijk functioneren Excelleren en aanpassen Hoogbegaafden blinken vaak uit binnen hun terrein van begaafdheid. Ze verrichten taken vaak sneller en/of voeren taken beter uit dan hun referentiegroep. Ze lossen problemen sneller op, zodat ze tijd en energie over hebben voor andere (aangenamere) bezigheden. Hoogbegaafdheid kan soms leiden tot uitzonderlijke prestaties.
Hoogbegaafdheid komt niet veel voor (ongeveer 2% van de bevolking). Hoogbegaafden zien zichzelf doorgaans niet als 'anders dan de rest' en begrijpen daardoor mogelijk niet waarom anderen hen soms wel als anders beschouwen. Daar moeten zij en hun omgeving mee leren omgaan. En dat gaat niet altijd (onmiddellijk) goed.
Mensen voelen zich doorgaans het prettigst in een groep; de mens is een "kuddedier". Sommige hoogbegaafden zitten aan de 'rand' van de groep en dat is voor hen een onprettige situatie. Zij zullen daarom proberen de situatie te veranderen door zich te conformeren aan de groep, door de groep in hun richting te veranderen, door geheel zelfstandig hun eigen weg te gaan of door te proberen een nieuwe groep te vinden die beter bij hen past.
Onderpresteren Hoogbegaafde kinderen die niet of verkeerd in hun ontwikkeling gestimuleerd worden gaan soms onderpresteren. Met onderpresteren bedoelt men dat het hoogbegaafde kind (opvallend of veel) slechter presteert dan zijn capaciteiten toelaten. Vaak associeert men dit dan met het onderpresteren op school, maar onderpresteren kan ook buiten school voorkomen, op het werk bijvoorbeeld.
Een voorname oorzaak van het onderpresteren is een gebrek aan uitdaging (het niveau ligt te laag voor de hoogbegaafde). Dit kan ervoor zorgen dat de hoogbegaafde zich gaat vervelen en dat kan leiden tot een ernstig gebrek aan motivatie waardoor de hoogbegaafde gaat onderpresteren.www.hoogbegaafdvlaanderen.be. Gearchiveerd op 8 mei 2021. Door een gebrek aan uitdaging in het lager onderwijs, waar de hoogbegaafden door hun sterke geheugen zonder veel problemen kunnen leren, kan het zijn dat men een slechte studiemethode ontwikkelt. In het hoger onderwijs krijgt men dan problemen met studeren omdat men nooit een goede studiemethode ontwikkeld heeft.Initiatiefgroep Aandacht voor onderpresteren
Onderpresteren kan ook andere oorzaken hebben zoals emotionele problemen of een gebrek aan motivatie. Dit kan ook gebeuren omdat het kind niet wil opvallen tussen leeftijdsgenoten. Thuis kan het kind dan bijvoorbeeld al vlot lezen, maar op school doet het kind alsof het evenveel moeite moet doen om te leren lezen als de leeftijdsgenoten, om niet op te vallen of om geaccepteerd te worden door de groep als een gelijke.
Onderpresteren heeft altijd negatieve gevolgen voor het kind. Onderpresteerders kunnen bijvoorbeeld een laag of verkeerd zelfbeeld krijgen. Sommigen worden depressief (vertonen soms suïcidaal gedrag), of zijn erg perfectionistisch of hebben last van faalangst. Anderen ontwikkelen basale angsten (voor bacteriën bijvoorbeeld) en krijgen buikklachten ('schoolziek'). Ook komt het voor dat ze in een sociaal isolement terechtkomen.www.hintlimburg.nl, Emotionele ontwikkeling
De begeleiding en het bijsturen van een onderpresteerder is niet altijd eenvoudig. Soms is het bieden van nieuwe uitdagingen voldoende om deze negatieve gevolgen te doen verdwijnen, maar bij hoogbegaafden die al zeer lang onderpresteren is dit niet zo eenvoudig.
Asynchrone ontwikkeling thumb|Asynchrone ontwikkeling: Verbaal blijft achter bij performaal en andersom. Bij hoogbegaafde kinderen kan er sprake zijn van een asynchrone ontwikkeling. Een asynchrone ontwikkeling wil zeggen dat de ontwikkeling niet gelijkmatig verloopt. Bij hoogbegaafde kinderen kan de cognitieve ontwikkeling van het kind voorliggen op het gemiddelde, terwijl de ontwikkeling op andere gebieden (motorisch of sociaal) normaal is, of zelfs achterblijft.Asynchroon. Gearchiveerd op 2 december 2021.Asynchrone ontwikkeling van je kind
Hoogbegaafdheid en gedragsproblemen