De Pacifistisch Socialistische Partij (PSP) was een Nederlandse socialistische politieke partij. De koers van de partij werd gekenmerkt door een nadruk op democratie, vredespolitiek (in het bijzonder het verzet tegen kernwapens) en socialistische economische politiek. Gedurende de jaren zeventig werden homo- en vrouwenemancipatie en milieu steeds belangrijker voor de partij. Als enige politieke partij in Nederland pleitte de PSP voor afschaffing van de monarchie, het leger, de Binnenlandse Veiligheidsdienst en de Mobiele Eenheid.
De PSP was een typische getuigenispartij, die een bescheiden rol speelde in de Nederlandse parlementaire politieke geschiedenis. De partij werd opgericht door kiesgerechtigden die zich niet in de pro-Russische koers van de Communistische Partij van Nederland of de pro-Amerikaanse koers van de Partij van de Arbeid konden vinden. De geschiedenis van de partij werd gekenmerkt door grote interne tegenstellingen over de koers van de partij, en in het bijzonder over samenwerking met andere partijen. Met name in de jaren 70 waren vele leden van de partij actief in buitenparlementaire acties. De partij is in 1990 opgegaan in GroenLinks samen met de CPN, de Politieke Partij Radikalen en de progressief-christelijke Evangelische Volkspartij.
De partij heeft bestaan tussen 1957 en 1991. De Tweede Kamerfractie van de partij bestond uit tussen de een en de vier zetels. De PSP had veel kiezers onder studenten, wetenschappers en kunstenaars, alsmede doopsgezinden en andere ‘progressieve christenen’, vanaf de jaren '70 trok de PSP ook feministen en homo’s aan.
Geschiedenis Voor 1957 In 1955 had zich een groep "politiek daklozen" gevormd, van met name mensen die zich niet (meer) thuis voelden bij de politiek van de PvdA en de CPN.WBS PSP (1982) Ontwapenend. De Geschiedenis van 25 jaar PSP p. 38
Ex-PvdA'ers hadden die partij verlaten vanwege de politionele acties tegen de onafhankelijkheidsstrijders in Indonesië en de steun voor de NAVO. Velen van hen waren afkomstig uit de marxistische linkervleugel van de SDAP of de Christelijk-Democratische Unie, beide tot 1946 voorlopers van de PvdA.
Ex-CPN'ers hadden die partij verlaten vanwege de stalinistische koers en organisatie van die partij. Sommige van de ‘daklozen’ waren betrokken geweest bij de kleine communistische RSAP. Sommige andere ‘daklozen’ waren nooit eerder lid geweest van een politieke partij, of betrokken geweest bij andere partijen.
Het was een zeer diverse groep met progressieve christenen, linkssocialisten, orthodoxe marxisten, anti-stalinistische trotskisten, linkscommunisten, liberale pacifisten en anarchisten.Lucardie P. et al. Verloren Illusie, Geslaagde Fusie? GroenLinks in Historisch and Politicologische Perspectief 1999, Leiden: DSWO-press; p. 33 Velen waren actief in de vredesbeweging, in het bijzonder de Vredesbeweging De Derde Weg, die zich keerde tegen de politiek van zowel het Oostblok als het Westblok.WBS PSP (1982) Ontwapenend. De Geschiedenis van 25 jaar PSP p. 34
In 1956 werd de Koude Oorlog steeds warmer: de Britten, Fransen en Israëli's vielen Egypte binnen in de Suezcrisis en de Sovjet-Unie viel Hongarije binnen na de Hongaarse Opstand. Deze gebeurtenissen maakten de politiek daklozen (des te) sceptisch(er) over zowel Warschaupact als de NAVO.Koole, R. (1995) Politieke Partijen in Nederland. Ontstaan en ontwikkelingen van partijen en partijstelsel, p. 246 Ze streefden (nu des te sterker) naar een Derde Weg tussen communisme en kapitalisme.
In 1956 vroegen deze politiek daklozen aan de Partij van de Arbeid om ruimte op hun kieslijst voor de verkiezingen van 1956 te bieden aan twee leden van hun stroming. Een zou op een verkiesbare plek staan (de daklozen dachten zelf aan het antimilitaristische PvdA-lid dominee Jan Buskes) en de ander zou met voorkeurstemmen verkozen kunnen worden. De PvdA sloeg het voorstel af. De groep koos er toen voor, een nieuwe politieke partij op te richten. Om de mogelijkheden hiervoor te verkennen richtten zij in november 1956 de Actiegroep voor de Vorming van een Partij op Anti-Militaristische en Socialistische Grondslag op.WBS PSP (1982) Ontwapenend. De Geschiedenis van 25 jaar PSP p. 43-45Koole, R. (1995) Politieke Partijen in Nederland. Ontstaan en ontwikkelingen van partijen en partijstelsel, p. 247
1957-1971 thumb|Van links naar rechts Lankhorst, Van der Spek en Van der Lek (met kruis) in protest tegen de Amerikaanse aanwezigheid in Vietnam Op 27 januari 1957 werd de PSP gevormd door de Actiegroep. De partij richtte zich op de organisatie van de partij in voorbereiding van de verkiezingen van 1960. De partij trachtte haar ledenbestand uit te breiden, afdelingen op te richten en kiezers te werven. De leden van de Socialistische Unie, die eerder al de PvdA hadden verlaten, sloten zich bij de PSP aan.WBS PSP (1982) Ontwapenend. De Geschiedenis van 25 jaar PSP p. 85 In 1958 nam de PSP deel aan de provinciale verkiezingen in Noord-Holland waar ze twee zetels wonnen. In de Tweede Kamerverkiezingen van 1959 won de partij eveneens twee zetels. In 1960 traden enkele leden van het voormalige Sociaal-Democratisch Centrum van de PvdA toe tot de PSP. Het SDC had de linkerflank van de PvdA gevormd.Koole, R. (1995) Politieke Partijen in Nederland. Ontstaan en ontwikkelingen van partijen en partijstelsel, p. 249
In de eerste jaren richtte de partij zich met name op het parlementaire en buitenparlementaire verzet tegen de Koude Oorlog. Vanwege de Socialistische Revolutie in Cuba en de opstand tegen het apartheidssysteem in Zuid-Afrika ontstond er een debat binnen de partij over het gebruik van geweld. Er werd een onderscheid gemaakt tussen repressief geweld van de regerende klasse en bevrijdend geweld gericht tegen de regerende klasse. In 1961 schudde de PSP haar pacifisme af en richtte zich op de minimalisering van geweld. Het thema van anti-kolonialisme werd steeds belangrijker. De partij steunde de onafhankelijkheidsbewegingen in Nieuw-Guinea en Algerije.WBS PSP (1982) Ontwapenend. De Geschiedenis van 25 jaar PSP p. 72-75
Bij de verkiezingen van 1963 won de partij vier zetels. Het succes had te maken met de groeiende tegenstand tegen de Koude Oorlog, de opkomst van de studentenbeweging in het bijzonder Provo, waarvoor de PSP de enige acceptabele partij was, en interne conflicten in de CPN. Het nieuwe anarchisme van Provo had de koers van de PSP ook beïnvloed.Lucardie P. et al. Verloren Illusie, Geslaagde Fusie? GroenLinks in Historisch and Politicologische Perspectief 1999, Leiden: DSWO-press; p. 34 In 1958 verlieten drie Tweede Kamerleden de CPN en vormden hun eigen groepering, geleid door Henk Gortzak. Deze Bruggroep probeerde eerst een eigen partij op te richten (de Socialistische Werkers Partij) maar sloot zich in 1966 bij de PSP aan.WBS PSP (1982) Ontwapenend. De Geschiedenis van 25 jaar PSP p. 92-93 In 1969 werd Gortzak Tweede Kamerlid voor de PSP.WBS PSP (1982) Ontwapenend. De Geschiedenis van 25 jaar PSP p. 122
In de jaren 60 werd de Vietnamoorlog een belangrijk thema. De PSP participeerde als eerste Nederlandse partij in de oppositie tegen de Amerikaanse inmenging.WBS PSP (1982) Ontwapenend. De Geschiedenis van 25 jaar PSP p. 103 Ook de Nederlandse monarchie werd een belangrijk thema, toen kroonprinses Beatrix in 1966 met Claus van Amsberg in het huwelijk trad. De PSP greep het moment aan om haar republikeinse idealen uit te dragen.WBS PSP (1982) Ontwapenend. De Geschiedenis van 25 jaar PSP p. 114 Bij de verkiezingen van 1967 hield de PSP haar vier zetels.
Sinds haar oprichting in 1957 werd de PSP in de gaten gehouden door de Binnenlandse Veiligheidsdienst, omdat er voormalige communisten binnen de partij actief waren en men zich zorgen maakte over de 'effecten van het anti-militarisme'. Ook ontdekte de dienst in 1959 dat een verslag van het PSP-congres in handen was gekomen van de Joegoslavische ambassade. Er werd vermoed dat dit via de Socialistische Werkers Partij, een afsplitsing van de Communistische Partij van Nederland die de PSP die geïnfiltreerd zou hebben, bij de ambassade terecht was gekomen. Nadat campagnemateriaal van de partij geïdentificeerd werd als Russisch propagandamateriaal, intensiveerde de inlichtingendienst haar observaties en werden meer leden van de partij in de gaten gehouden; ondanks dat zij de PSP op zichzelf niet als extremistische organisatie beschouwde.
1971-1981 thumb|Partijvoorzitter Piet Burggraaf tijdens de buitengewone algemene ledenvergadering van de PSP in Amsterdam op 17 september 1972. In de jaren zeventig namen de interne problemen binnen de PSP toe en kwam het tot diverse scheuringen, terwijl de verkiezingsresultaten terugliepen.WBS PSP (1982) Ontwapenend. De Geschiedenis van 25 jaar PSP p. 146 Nieuw Links greep in de PvdA macht en bewoog de PvdA naar links. De PvdA wilde een links meerderheidskabinet vormen. Hiertoe sloot ze een Progressief Akkoord (PAK) met de andere linkse partijen. In 1969 nam de PSP deel aan de onderhandelingen over het progressief akkoord met de PvdA en de PPR.WBS PSP (1982) Ontwapenend. De Geschiedenis van 25 jaar PSP p. 137 Het PSP-congres verwierp uiteindelijk het voorstel omdat ook D66 hiervan deel zou gaan uitmaken en de inhoud van het akkoord noch als socialistisch, noch als pacifistisch beschouwd werd.WBS PSP (1982) Ontwapenend. De Geschiedenis van 25 jaar PSP p. 142-143 De samenwerkingsgezinde minderheid (PAK'ers) kwam in conflict met de meerderheid, die een onafhankelijke koers voorstond.WBS PSP (1982) Ontwapenend. De Geschiedenis van 25 jaar PSP p. 141Koole, R. (1995) Politieke Partijen in Nederland. Ontstaan en ontwikkelingen van partijen en partijstelsel, p. 250-251 Hieraan lag een conflict tussen een meer principiële linkervleugel en een meer pragmatische centrumvleugel ten grondslag. De linkervleugel had, met weinig succes, wel geprobeerd om de samenwerking tussen de PSP en antiparlementaire linkse groeperingen (zoals de Socialistische Jeugd en de Vierde Internationale te versterken.WBS PSP (1982) Ontwapenend. De Geschiedenis van 25 jaar PSP p. 133 Aan de verkiezingen van 1971 deed de PSP mee met de slogan Ontwapenend. Hierbij hoorde een opzienbarend en omstreden verkiezingsaffiche met een naakte Saskia Holleman, een poster die legendarisch zou worden. De partij verloor twee zetels. De poster werd bekend als Het Naakte Koeienmeisje en ook wel als De koe van de PSP of kortweg De koe. In sommige conservatieve gemeenten in Nederland belette de plaatselijk overheid het ophangen van dit affiche op openbare plaatsen. Het tv-programma Brandpunt maakte een persiflage door het model achtereenvolgens aan te kleden op de wijze zoals de diverse andere partijen het zouden hebben gedaan. Voor het CHU, destijds de meest behoudende regeringspartij, werd ze geharnast afgebeeld.
In oktober 1971 werd in Groningen een partijcongres gehouden waar werd besloten dat de partij leden kon royeren "die bij herhaling de PSP als platform gebruiken voor met de grondslagen van de PSP strijdige ideologieën en daarmee het democratische organisatiemodel van de partij verstoren".
Voor de verkiezingen van 1972 werd de politiek leider van de PSP, Hans Wiebenga, in september 1972 vervangen door de jongere Bram van der Lek. Toen het partijcongres Van der Lek koos als lijsttrekker wilde Wiebenga geen genoegen nemen met een tweede plaats en verliet de politiek.
Van der Lek legde een grote nadruk op het milieu.WBS PSP (1982) Ontwapenend. De Geschiedenis van 25 jaar PSP p. 185 De partij won echter geen zetels. Onder Van der Lek ging de PSP zich meer bemoeien met extraparlementaire actiebewegingen, met name de milieu-, de kraak-, de studenten- en de vrouwenbeweging.