miniatuur|Statiegeldautomaat in een supermarkt in 2011 thumb|300px|Statiegeld in Europa. Statiegeld, ook stageld of consigne, Surinaams-Nederlands depositogeld, is een klein bedrag dat wordt geheven bij de aankoop van een product en dat wordt terugbetaald als de koper de verpakking van het product na gebruik weer inlevert. Dit gebeurt vaak via een statiegeldautomaat.
Ontstaan start=1:15|end=1:36|thumbtime=1:22|thumb|Bioscoopjournaal uit april 1964. Op de verpakkingsbeurs 'Macropak' wordt een nieuwe lichtere glazen fles gepresenteerd die na één keer gebruik kan worden weggeworpen, waarmee "emballageproblemen en statiegeld uit de wereld geholpen worden". Statiegeld is ooit begonnen als methode van de leveranciers van producten om de kosten voor hun verpakkingsmateriaal zo laag mogelijk te houden. Door hergebruik van flessen en in sommige gevallen ook glazen potten werden de kosten gedrukt. Zo introduceerde de bierbrouwers in Geertruidenberg een statiegeld op tonnen, vaten en kinnetjes (ongeveer 39 liter, een half vat) in 1796.. Al van oudsher hadden bierflesjes en de (houten) bierkratten statiegeld. Ook op ander herbruikbaar glas (glazen frisdrankflessen, koffiemelkflesjes, appelmoespotten e.d.) werd bij ontstaan van de eerste supermarktketens statiegeld geheven. Door de toename van producten en met name conserven in glas verdween eind jaren 60 veel van het statiegeld. Hierdoor kwam veel glas in het zwerfafval terecht. In 1978 werd in 's-Hertogenbosch de eerste officiële glasbak in gebruik genomen. Al in 1972 was er een succesvolle proef met een glasbak op de Coolsingel in Rotterdam geweest. Rond 1980 werden de kosten van verpakkingen, zoals glas, echter zo laag, dat hergebruik om die reden niet meer kosteneffectief was. Gebruikt glas wordt vooral ingezameld via de glasbak, waarna het tot nieuw glas wordt omgesmolten, in plaats van de oude flessen te reinigen en opnieuw te vullen. Want ook het transport en reinigen van flessen is milieubelastend.
Nog steeds wordt op rolcontainers, pallets, biervaten e.d. statiegeld geheven. Deze kunnen vaak herbruikt worden en zijn duur in aanschaf.
In Vlaanderen werd op de blikken koekjesdozen van Jules Destrooper oorspronkelijk statiegeld geheven. Na verloop van tijd schakelde het bedrijf over op kartonnen dozen, onder andere door de opkomst van de warenhuizen, die geen verpakkingen wilden terugnemen.Biscuiterie Jules Destrooper. Oostkamp: Stichting Kunstboek, 2009, p. 74-75.
In de jaren 50 tot 80 van de 20e eeuw werd in Nederland en België vooral statiegeld geheven op de flessen waarin melk werd verkocht. Nadat melkflessen meer en meer verdwenen en vervangen werden door het melkpak, verdween deze vorm van statiegeld. Daarvoor in de plaats kwam statiegeld op (1 liter) petflessen voor frisdrank per 1 oktober 1991. Met de komst van de euro bedraagt dit statiegeld in Nederland sinds eind 2001 € 0,25 per fles, terwijl het daarvoor ƒ 1 (€ 0,45) was.Statiegeld omlaag door euro, de Volkskrant, 8 mei 2001
Nederland In Nederland wordt er statiegeld geheven op de meeste bierflessen en kratten. De minimale hoogte van het statiegeld, bedoeld in artikel 12 en 13 van het Besluit beheer verpakkingen 2014 is in artikel 6 van de Regeling beheer verpakkingen bepaald op € 0,15 voor kunststof flessen met een inhoud van minder dan 1 liter en voor drankblikjes, en op € 0,25 voor kunststof flessen met een inhoud vanaf 1 liter. Voor glazen flessen zijn er in de regeling geen bepalingen voor de hoogte van het statiegeld.
Statiegeld op kleine plastic flesjes geldt sinds 1 juli 2021, statiegeld op blikjes sinds 1 april 2023.Invoering statiegeld op blikjes loopt vertraging op, TankPro, 21 juni 2022Statiegeld op blikjes, Statiegeld Nederland, 20 juni 2022 Winkels van minder dan 200 m² hoeven geen flessen of blikjes in te nemen, hoewel de klant ook daar statiegeld moet betalen. Flessen en blikjes met de nieuwe statiegeldlogo's kunnen bij alle innamepunten in Nederland worden ingeleverd, ongeacht waar ze gekocht zijn.https://statiegeldnederland.nl/campagne-page/#3
Met ingang van 1 januari 2024 zijn Stichting Afvalfonds Verpakkingen, Nedvang, Kennisinstituut Duurzaam Verpakken (KIDV) en Stichting Nederland Schoon (Supporter van Schoon) samengegaan in één stichting. Sinds 1 maart 2024 heet deze Verpact.https://www.verpact.nl/nl
De Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) heeft Verpact gemaand dat het recyclingpercentage snel dient te verbeteren. Slaagt de organisatie daar niet in dan dreigen dwangsommen.https://www.foodholland.nl/nieuws/255688/ Het ILT doet de suggestie het statiegeld op kleine en grote plastic flessen te verhogen tot €0,50. Voor glazen flesjes en voor blikjes is voor zover bekend geen suggestie gedaan.https://nos.nl/artikel/2516967-druk-neemt-toe-op-verpakkingsindustrie-om-meer-plastic-in-te-zamelen
In Nederland is er statiegeld voor grote kunststof flessen voor water of frisdrank vanaf 1 liter (€ 0,25) en kleine van minder dan 1 liter (€ 0,15), glazen bierflessen (€ 0,10 voor gewone en € 0,20 voor beugelflessen) en kratten (€ 0,75/€ 1,50 voor halve/hele kratten). Wettelijk moest er vanaf 31 december 2022 statiegeld op blikjes zijn, maar volgens de branche kon dit pas vanaf april 2023. De Raad van State ging mee met de Stichting Afvalfonds Verpakkingen en bepaalde dat het systeem pas op 1 april in werking hoefde te treden.Voorlopig geen statiegeld op blikjes
Er wordt geen statiegeld geheven op plastic flessen voor zuivel of puur sap, maar wel op sap met water en/of suiker.https://www.nu.nl/economie/6179743/inspectie-breidt-statiegeldplicht-voor-plastic-flessen-uit.html
Meestal worden plastic flessen omgesmolten, en glazen flessen hergebruikt. Het doel is het tegengaan dat de verpakkingen in het milieu terechtkomen, en/of dat ze als restafval worden ingeleverd. Bij bijvoorbeeld nascheiding van plastichttps://gemeente.leiden.nl/inwoners-en-ondernemers/afval/afval-scheiden/restafval-en-plastic is het laatste niet van toepassing op plastic flessen, maar het eerste nog wel. In Duitsland zijn statiegeldflessen ook wel van extra stevig plastic; die worden hergebruikt.
Deels brengen mensen die flessen en blikjes gekocht hebben de emballage zelf terug voor het statiegeld en het milieu. Daarnaast zijn er mensen die als broodwinning of bijverdienste voor het statiegeld de emballage verzamelen van anderen, die het statiegeld niet de moeite van het inleveren waard vinden, en/of de verzamelaars willen steunen. Deze laten daartoe de emballage achter, hetzij gemakkelijk mee te nemen of door ze gewoon in een afvalbak te gooien waar de verzamelaar deze weer uitvist, vaak met een grijptang.
miniatuur|Doneerbeugel Er worden ook wel houders om afvalbakken gemaakt, om het verzamelen gemakkelijker en hygiënischer te maken.Maak de buurt afvalblij met de DoneerRing
De gemeente Amsterdam neemt maatregelen tegen het openbreken van afvalbakken voor statiegeldflesjes, maar werkt nog niet met doneerringen. Een proef leerde dat in de ringen ook vaak ander afval belandt.
Voor supermarkten en klanten kan het lastig zijn als emballage in grote hoeveelheden tegelijk door verzamelaars wordt ingeleverd, doordat dit soms tot een lange wachttijd leidt bij de automaat. Supermarkten zijn verplicht dit toe te staan, maar mogen wel de uitbetaling beperken tot terugpinnen en verrekenen met boodschappen. Dit is sneller dan contant uitbetalen, maar kan voor sommige verzamelaars lastig zijn.Geen cash of nog maar één tasje vol: supermarkten zijn statiegeldproblemen zat
De regering overweegt naast het verbod op het importeren van plastic flessen en blikjes zonder statiegeld ook de verkoop daarvan expliciet strafbaar te stellen, omdat dit gemakkelijker te handhaven is.
Discussie uitbreiding statiegeld (1998–2011) Minister Pronk (PvdA) in het kabinet-Kok II (1998–2002) en daarna staatssecretaris Van Geel (CDA, 2007–2010) hebben voorgesteld om statiegeld op blikjes in te voeren. Dit idee werd in 2006 weer ingetrokken, vooral door tegenstand van het bedrijfsleven.Geen statiegeld op blikjes en plastic, wel boetes voor zwerfafval, NRC, 19 juni 2006 Als alternatief zou er strenger gecontroleerd worden op vervuilers. Op plekken waar veel fietsende scholieren langskomen werden soms zogenoemde blikvangers opgesteld. Maar dit bleek niet te helpen.
Plan-Atsma en onthulling antistatiegeldlobby (2011–2016) Er was in 2006 een wet aangenomen waarmee een statiegeldverplichting zou gelden op nagenoeg alle (niet-kartonnen) drankverpakkingen.Besluit beheer verpakkingen en papier en karton, Overheid.nl, 8 september 2011 De betreffende artikelen zijn nooit van kracht verklaard, maar zouden gaan gelden als het bedrijfsleven er niet in zou slagen hogere recycling te realiseren en de hoeveelheid zwerfafval terug te dringen. Volgens staatssecretaris Joop Atsma (CDA) waren die doelstellingen in 2011 in zicht en kon als beloning het geldende statiegeld op grote plastic flessen juist worden afgeschaft.Initiatief tegen afschaffing statiegeld, Innofood, 7 september 2011 De Vereniging van Nederlandse Gemeenten reageerde kritisch op dit plan van Atsma.VNG afschaffen statiegeld voorbarig, VNG Magazine, 9 september 2011
Op 7 maart 2012 vond in de Tweede Kamer een Algemeen Overleg plaats over de afvalbrief van staatssecretaris Atsma. Hierin werd voorgesteld dat statiegeld op grote plastic flessen afgeschaft kon worden daar het “niet kostenefficiënt” zou zijn. De Kamer was hier echter verdeeld over. Alleen de PVV en de VVD steunden Atsma.
Nadat staatssecretaris Atsma in maart 2012 uit een rapport van de Wageningen Universiteit had geciteerd dat het statiegeldsysteem voor plastic flessen ”peperduur” zou zijn, in de hoop het afgeschaft te krijgen, wezen voorstanders van statiegeld direct op onzorgvuldigheden in de berekeningen van het Wageningse onderzoek. Daarna werd een reeks klachten ingediend bij de Commissie Wetenschappelijke Integriteit van de Wageningense Universiteit. Deze commissie oordeelde in januari 2016 dat het bewuste rapport nooit gebruikt had mogen worden, dat de medewerkers niet zorgvuldig gehandeld hadden, en het rapport in strijd was met de Gedragscode Wetenschapsbeoefening.
Het verpakkende bedrijfsleven moest voldoen aan alle eisen uit de Raamovereenkomst Verpakkingen 2013–2022. Dit bleek op diverse punten niet het geval te zijn. Zo werd er pvc aangetroffen in verpakkingsmateriaal in supermarkten (in 101 van de 1324 onderzochte verpakkingen), wat niet overeenkomt met de eisen van de Raamovereenkomst. Staatssecretaris Mansveld (PvdA) stond daarom het afschaffen van statiegeld in 2014 nog niet toe.PvdA breekt debat statiegeld weer helemaal open Trouw, 12 juni 2014 In 2015 werd duidelijk dat het plan van Atsma definitief niet doorging omdat de verpakkingsindustrie haar gemaakte afspraken niet nakwam.
Invoering statiegeld op kleine flesjes en blikjes (2017–2023) Op 14 februari 2017 bood Merijn Tinga (de 'Plastic Soup Surfer') 55.000 handtekeningen aan in de Tweede Kamer “voor uitbreiding van statiegeld op kleine flesjes”. Bij het aanbieden van de handtekeningen liet hij de aanwezige Kamerleden ook een door hemzelf opgestelde motie ondertekenen. De motie riep op tot “90% minder plastic zwerfflesjes binnen drie jaar”. Doordat het woord statiegeld niet in de motie voorkwam konden ook tegenstanders als CDA en VVD de motie ondertekenen. Deze motie werd twee dagen later in het algemeen overleg door toenmalig staatssecretaris Sharon Dijksma (PvdA) zonder stemming overgenomen door het kabinet. (Het is uniek in de Nederlandse parlementaire geschiedenis dat een door een burger geschreven motie zonder stemming wordt overgenomen).