thumb|Dorpskom van Hoegaarden - Die Cuype - met Sint-Gorgoniuskerk thumb|Sint-Gorgoniuskerk Hoegaarden (Frans: Hougaerde) is een plaats en gemeente in de Belgische provincie Vlaams-Brabant. De gemeente telt ruim 7000 inwoners. Inwoners worden Hoegaardiers genoemd. Deze benaming komt van het Duits Hoegardiers ten tijde van het prinsbisdom Luik waartoe Hoegaarden behoorde. Een groot deel van de oppervlakte van de gemeente is nog landbouwgebied.
Toponymie De datief meervoud op um kan men verbinden met een tweestammige Germaanse naam, namelijk hugu + ward. De afleiding op um betekent zoveel als "bij de mensen van", gevolgd door de stamvader. In de antroponymie zijn beide elementen zeer bekend. Hugu betekent "verstand, denkende geest". Het tweede lid ward is een stam die beschermen betekent. Zo kan de naam Hoegaarden gereconstrueerd worden als Hugwardum, met klankwettige evolutie tot Hoegaarden. Hoegaarden betekent dus oorspronkelijk "bij de mensen van Hugu-ward.Literatuur: Dr. fil. P. Kempeneers. Hoegaardse Plaatsnamen
Geschiedenis Het dorp is gelegen in Haspengouw op de samenvloeiing van de Grote Gete en de Schoorbroekbeek en ligt op een Romeinse heerbaan van Tienen naar Bavay in Noord-Frankrijk. Overblijfselen van deze periode werden aangetroffen in een aantal Romeinse villa's die in de jaren 1980 werden opgegraven. Het huidige dorp werd in 981 gesticht door de laatste heerseres van het graafschap Bruningerode (in het Frans Brunengeruz), waarvan Hoegaarden het centrum zou geweest zijn. Bruningerode betekent: gerooid bos van de lieden van Bruno. Gravin Alpaïdis (Alpeide) schonk haar graafschap en burcht (die stond op de plaats van de huidige Sint-Gorgoniuskerk) aan de prins-bisschop van Luik. Tot aan de Franse Revolutie bleef het dorp een Luikse enclave in het hertogdom Brabant.
Geografie Kernen Naast de dorpskern van Hoegaarden zelf heeft de gemeente nog twee andere woonkernen, met name Meldert en Outgaarden.
Gehuchten Naast deze dorpen die vóór de laatste gemeentefusie als onafhankelijke entiteiten bestonden, telt Hoegaarden nog een aantal gehuchten. De kleine dorpjes Rommersom, Hoksem en Hauthem maken al sinds eeuwen deel uit van de hoofdgemeente en zijn er ruimtelijk ook van afgescheiden. Ook Bost maakte lange tijd deel uit van het Hoegaardse grondgebied tot het in 1884 een onafhankelijke gemeente werd.
Minder bekend zijn de Hoegaardse gehuchten Nerm, Aalst (deel van Nerm), Schoor (verdwenen als bewoond gebied), Elst, Altenaken en Egypte (nu Brouwerij Loriersstraat). In 1977 werd het gehucht Overlaar opgesplitst, het grootste gedeelte ervan ligt nu op grondgebied van de stad Tienen.
Ook Meldert heeft een aantal gehuchten, het grootste ervan is Babelom, de andere zijn Gaat, Keulen en Overhem.
Outgaarden kent, in tegenstelling tot Hoegaarden en vooral Meldert, een erg compacte nederzettingsstructuur; er zijn dan ook geen aparte gehuchten te onderscheiden. Tot aan de afscheiding in 1922 was Zittert-Lummen te beschouwen als gehucht.
Tabel # Naam Opp.(km²) Inwoners(2025) Inwonersper km² NIS-code 1 Hoegaarden 17,95 4.982 278 24041A 2 Meldert 8,90 1.134 127 24041B 3 Outgaarden 7,28 847 116 24041C
Bezienswaardigheden
De Brouwerij De Kluis. De Sint-Gorgoniuskerk. De Sint-Rochuskapel De Onze-Lieve-Vrouw van Troostkapel De Sint-Servatiuskapel in het gehucht Rommersom De Sint-Catharinakapel in het gehucht Hauthem Het klooster Mariadal De Celismolen, een watermolen op de Grote Gete Diverse monumentale boerderijen Een eeuwenoude winterlinde met veldkapel op een kruispunt van veldwegen Diverse herenhuizen en kanunnikenwoningen, meest uit de 18e eeuw Het Kapittelhuis, waar de kanunniken verbleven. Tijdens de Franse tijd kwam het aan particulieren en omsgtreeks 1885 werd er om het huis een tuin aangelegd. In 1991 kwamen hier de Vlaamse Toontuinen en in 2021 werd dit omgezet in het Park van Hoegaarden. De Geosite Goudberg, bestaande uit de versteende resten van een prehistorisch bos. De Villa Trémouroux-Dumont Diverse kasseiwegen en holle wegen. Zie ook: de plaats Hoksem.
Natuur en landschap Hoegaarden ligt op een hoogte van 42-108 meter. Het ligt aan de Grote Gete en tegen de taalgrens en het Waals Gewest aan.
Demografische ontwikkeling
Demografische evolutie deelgemeente voor de fusie
Bronnen:NIS, Opm:1831 tot en met 1970=volkstellingen, 1976= inwonersaantal op 31 december
Demografische ontwikkeling van de fusiegemeente
Alle historische gegevens hebben betrekking op de huidige gemeente, inclusief deelgemeenten, zoals ontstaan na de fusie van 1 januari 1977.
Bronnen:NIS, Opm:1831 tot en met 1981=volkstellingen; 1990 en later= inwonertal op 1 januari 1930: Deelgemeente Outgaarden was tot 1922 deel van de gemeente Zittert-Lummen
Inwoners van jaar tot jaar op 1 januari1992 tot heden jaar Aantalhttps://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fstatbel.fgov.be%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2Ffiles%2Fdocuments%2Fbevolking%2F5.1%2520Structuur%2520van%2520de%2520bevolking%2FBevolking_per_gemeente.xlsx&wdOrigin=BROWSELINK Evolutie: 1992=index 100 1992 5.612 100,0 1993 5.633 100,4 1994 5.703 101,6 1995 5.764 102,7 1996 5.868 104,6 1997 5.910 105,3 1998 5.984 106,6 1999 5.991 106,8 2000 6.014 107,2 2001 6.016 107,2 2002 6.032 107,5 2003 6.059 108,0 2004 6.059 108,0 2005 6.148 109,6 2006 6.225 110,9 2007 6.226 110,9 2008 6.351 113,2 2009 6.456 115,0 2010 6.546 116,6 2011 6.632 118,2 2012 6.739 120,1 2013 6.721 119,8 2014 6.732 120,0 2015 6.819 121,5 2016 6.891 122,8 2017 6.907 123,1 2018 6.942 123,7 2019 6.886 122,7 2020 6.863 122,3 2021 6.843 121,9 2022 6.811 121,4 2022 6.797 121,1 2024 6.873 122,5 2025 6.963 124,1 2026 7.016 125,0
Cultuur Evenementen Hoegaarden staat bekend om zijn palmprocessie. Deze palmzondagtraditie wordt georganiseerd door het Genootschap der Twaalf Apostelen waarvan de statuten dateren uit 1631. Elk jaar op palmzondag wordt een beeld van Christus gezeten op een ezel, in processie rond het dorp gedragen. Kinderen verkopen palmtakjes aan de gelovigen. Ze gaan van huis tot huis. Deze traditie was tot aan de Franse Revolutie wijd verspreid in Europa. Anno 2016 is de Hoegaardse traditie een van de laatst overgeblevene van West-Europa. Daar waar de processie langs kwam, werden voor de gelegenheid huisaltaren buiten geplaatst. De priester wijdde die een voor een. Dit gebruik geraakte de laatste jaren in de vergetelheid, maar de processie is nog steeds een publiekslokker.
Economie Landbouw De akkerbouw is de belangrijkste landbouwtak in Hoegaarden. De teelten zijn hoofdzakelijk tarwe, maïs en suikerbieten, hoewel de laatste jaren ook alternatieve gewassen ingang vinden.
Industrie Suikernijverheid De streek rond Tienen staat bekend om zijn suikerproductie. Ook in Hoegaarden waren in het verleden diverse suikerraffinaderijen te vinden. De bekendste was ongetwijfeld de 'Grand Pont' die in de jaren 1950 sloot. De laatste raffinaderij in het dorp sloot eind jaren 1980 haar deuren. Van deze locatie blijft niets over, brouwerij De Kluis bouwde er een bottelarij en een waterzuiveringsinstallatie.
Brouwerijen Hoegaarden staat bekend als een echte biergemeente. Ooit waren er meer dan 35 brouwerijen (boer brouwers), maar sinds 1966 is er nog maar één, te weten Brouwerij De Kluis, gesticht door Pierre Celis. De brouwerij maakte onder meer Hoegaarden (witbier), De Verboden Vrucht, Hoegaarden Grand Cru, Julius en Hougaerdse Das. De brouwerij werd in de jaren tachtig overgenomen door Interbrew (nu AB InBev). Op 30 november 2005 maakte InBev bekend dat alle brouwactiviteiten van Hoegaarden verplaatst zouden worden naar Jupille. Niet alleen zou dit tot ontslagen leiden, maar ook tot het verdwijnen van de laatste Hoegaardse brouwerij. In september 2007 besloot hetzelfde InBev echter het Hoegaarden bier weer in Hoegaarden zelf te brouwen.
In december 2006 startte Brouwerij "Nieuwhuys" in het gelijknamige café met het brouwen van het nieuwe bruine bier "Alpaïde", naar de laatste gravin van het graafschap Bruningerode. Ondertussen brouwen zij verschillende bieren waaronder nu ook de blonde variant van "Alpaïde" en het amberkleurige "Rosdel" genoemd naar het gelijknamig natuurgebied nabij Hoegaarden.
Andere nijverheid Er is een kleine ambachtelijke zone met bedrijven uit diverse sectoren.
Politiek
thumb|Gemeenteplein
Bestuur De gemeenteraad van Hoegaarden werd tot 1970 gedomineerd door de Liberale Partij, later de PVV. In 1970 werd deze absolute meerderheid gebroken door een coalitie van CVP en BSP. Sinds de gemeenteraadsverkiezingen van 1976 heeft CVP, nu CD&V, een volstrekte meerderheid.
Lijst van burgemeesters Jean-Baptiste Dumont 1812-1830 : Philippe de Zangréhttps://web.archive.org/web/20160306082717/http://heemkring-hoegaarden.be/sites/default/files/bijlagen/van%20nerum%20afstammingslijst.pdf 1836-1849 : Philippe de Zangré Henri Pailliet 1854-1861 : Louis Putzeys Jean Christiaens 1866-1876 : Louis Putzeys Leopold Lodewijkcx Arthur Putzeys Henri Dotremont Leopold Lodewijckx Jules Celis (oorlogsburgemeester)https://web.archive.org/web/20160304141905/http://www.heemkring-hoegaarden.be/sites/default/files/bijlagen/In%20Memorium%20Pierre%20Celis.pdf ...-1958 : Michel Giroulle 1959-1970 : André Hettich 1971-1992 : Roger Kerrynhttps://www.nieuwsblad.be/cnt/BLRBI_20111218_003 (CVP) 1992-2008 : Frans Huon (CVP, CD&V) 2008-2024 : Jean-Pierre Taverniers (CD&V) 2024-heden : Joris Verbaeten (CD&V)
2024-2030 Burgemeester is Joris Verbaeten van de CD&V. Deze partij heeft de meerderheid met 12 op 17 zetels.
Resultaten gemeenteraadsverkiezingen sinds 1976 Partij 10-10-1976Gegevens 1976-2000:Verkiezingsdatabase Binnenlandse Zaken. Gearchiveerd op 10 januari 2022. 10-10-1982 9-10-1988 9-10-1994 8-10-2000 8-10-200614-10-2012Gegevens 2012: www.vlaanderenkiest.be/verkiezingen2012 14-10-2018 13-10-2024 Stemmen / Zetels %17%17%17%17%17%17%17%17%17 CVP1/ CD&V253,2811052,211055,0311156,3711144,761951,1721052,0921150,521066,5212SP1/ HTDA/ sp.a2/ DurvenAanpakkenSamenC14,541215,511215,8812xx13,921217,142212,062110,72133,5C5 PVV1/ HTDA/ VLD2/ Open Vld3/ Gewoon WITB/ DurvenAanpakkenSamenC30,11526,571526,441435,41A 632,742631,72519,553319,6B3 Agalev1/ Gewoon WITB/ DurvenAanpakkenSamenC- - - - 8,5710- - VU1/ N-VA2/ DurvenAanpakkenSamenC2,08105,71102,6610- - - 16,32217,923 Anderen(*)- - - 8,220- - - - - 4198 42484273430545074643486549723575 Opkomst % 96,7295,694,7296,7194,6994,767,4 Blanco en ongeldig %1,55 2,733,163,92,953,103,914,02,8 De rode cijfers naast de gegevens duiden aan onder welke naam de partijen telkens bij een verkiezing opkwamen. De zetels van de gevormde coalitie staan vetjes afgedrukt. De grootste partij is in kleur. (*) 1994: ANDERS (6,55%), W.O.W. (1,67%)
Bekende Hoegaardiers
Joseph Haumont (1783-1848), ingenieur, filosoof en dichter Louis Gasia (1898-1950), componist, muziekpedagoog, violist en hoornist Louis Hardiquest (1910-1991), wielrenner Pierre Celis (1925-2011), bierbrouwer Roger Kerryn (1925-2012), burgemeester en politicus Frans Huon (1940-2008), burgemeester en politicus Jean-Pierre Taverniers (1957), burgemeester en politicus
Nabijgelegen kernen Hoksem, Meldert, Saint-Remy-Geest, Zétrud-Lumay, Outgaarden, Bost, Tienen
Externe links Gemeentebestuur van Hoegaarden Verklaring van de naam Hoegaarden De Tuinen van Hoegaarden
Categorie:Plaats in Vlaams-Brabant