Grimbergen is een plaats en gemeente in de provincie Vlaams-Brabant in België. De gemeente, die de benaming "Parel van Brabant" deelt met de Nederlandse dorpen Oisterwijk en Heeze, telt ruim 40.000 inwoners. De gemeente wordt gerekend tot de streek Brabantse Kouters. Sint-Servaas is de patroonheilige van Grimbergen.
Geschiedenis Romeinse Rijk In de tijd van de Romeinen lagen verschillende belangrijke wegen nabij het grondgebied van het huidige Grimbergen. In de 8e eeuw werd er een fort gebouwd op het strategische punt waar de weg de rivier de Zenne kruiste. De toenmalige landheer vestigde al snel zijn macht over een omvangrijk grondgebied in deze regio, dat zich uitstrekte tot de rivieren de Schelde, de Rupel en de Dender.
Vroege middeleeuwen In de 12e eeuw heette de nederzetting Grentberghis, dat afstamt van het Oudnederlandse Grientbergen, wat "bergen van grof zand" (grindbergen) betekende. Augustijner monniken hadden al een eeuw eerder geprobeerd om zich hier te vestigen onder het bewind van Godfried III van Neder-Lotharingen, maar het is pas in de vroege 12e eeuw dat hun nederzetting begon te bloeien. Op vraag van de Berthouts, heren van Mechelen en Grimbergen, bouwden de premonstratenzer monniken onder leiding van Norbert van Gennep hier hun abdij in 1128, en stichtten ze ook een brouwerij.
Daarnaast was Grimbergen het feodale stamgebied van de Berthouts. Het Land van Grimbergen was het oostelijk gebied van het landgraafschap Brabant en reikte tot de Schelde en de Rupel. Op vraag van de Berthouts werd rond 1126 de Abdij van Grimbergen gesticht. Hun ontvoogdingspolitiek ten opzichte van de dan nog zeer jonge graaf Godfried III van Leuven gaf de graven van Leuven echter aanleiding tot gewelddadige conflicten. In de Grimbergse Oorlogen (begonnen in 1139) en de Slag bij Ransbeek (1142) moesten de Berthouts uiteindelijk het onderspit delven. Nadat hun kasteel vernietigd werd door de hertog van Brabant en ze eerst een tijd moesten vluchten naar Ninove, onderwierpen de Berthouts zich uiteindelijk in 1159 aan hertog Godfried III van Leuven. Later werden ze trouwe vazallen van de hertogen van Brabant.
Het wapenschild van Grimbergen dateert uit deze periode. Het landrecht van Grimbergen werd op schrift gesteld in 1275.E. M. Meijers, "Het Landrecht van Grimbergen van 1275", in: Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis, vol. XI, 1932, p. 219-235
Late middeleeuwen In het begin van de 14e eeuw, werd de helft van het grondgebied deel van het landgoed van het Huis van Nassau. Het is ook in deze periode dat de vroegste onderdelen van het Prinsenkasteel werden gebouwd.
16e eeuw Nadat ze de helft van het Grimbergs' grondgebied verworven had van haar echtgenoot, Willem IV van Oranje-Nassau, diende kroonprinses en prinses van Oranje Anna in 1752 deze landerijen af te staan aan Filips Frans van Glymes, die al de andere helft bezat. Deze edelman stond hoog aangeschreven bij het Spaanse hof in de tijd van de Spaanse Nederlanden. Zijn graf is nog steeds te bezoeken in de huidige Abdijkerk. Hierdoor werd het oorspronkelijke grondgebied verenigd in één prinsdom, al was het evenwel van korte duur.
17e eeuw Na de godsdienstoorlogen brak er met het doordachte beleid van Albrecht en Isabella (1598 - 1621) een rustige en voorspoedige periode aan in de Zuidelijke Nederlanden. Dit liet de Norbertijnengemeenschap en abt-bouwer Fernandez de Velasco toe een nieuwe kerk te bouwen in triomfantelijke en feestelijke barokstijl die tevens getuigt van de geest van het Concilie van Trente (1545-1563). In 1700 waren de werken dermate gevorderd dat de kerk kon worden ingewijd.
18e eeuw Aan het feodaal stelsel en de macht van de adel kwam een abrupt einde in 1794 nadat de effecten van de Franse Revolutie ook in de rest van het Franse rijk voelbaar werden. De gronden van de kanunniken werden geconfisqueerd in 1798 en de geestelijken verjaagd. In 1816 werd het klooster tot op de grond afgebroken. Alleen de pastorij, de boerderij en de oude ingangspoort bleven gespaard. Omdat de abdijkerk tevens dienstdeed als parochiekerk, bleef deze ook overeind. De abdij werd pas na de Belgische Revolutie van 1830 deels hersteld.
19e eeuw Grimbergen was tot in de tweede helft van de negentiende eeuw een echt landbouwdorp, maar daar kwam stilaan verandering in. Een eerste aanzet was de aanleg van de provincieweg rond 1830 tussen Vilvoorde en Aalst, die de eerste industriële bedrijven aantrok. Het traject liep door het abdijgoed. Er kwamen ook nieuwe bedrijven langs het kanaal Brussel-Willebroek. In 1887 kwam er een stoomtramverbinding tussen Grimbergen en Brussel.
20e eeuw In 1939 werd op vraag van kolonel Coppens een militair vliegveld aangelegd, dat door de Duitsers in de Tweede Wereldoorlog werd uitgebreid. Bij de vlucht van de Duitse bezetters in 1944 staken ze het Prinsenkasteel in brand. Vlak na de bevrijding van Grimbergen op 3 september 1944, kwamen er Britse, Nieuw-Zeelandse, Noorse en Poolse eenheden op het vliegveld. Zij ondersteunden de Slag om Arnhem (17-25 september 1944).
In de jaren 1960 veranderde Grimbergen van een landbouwdorp in een residentiële gemeente. Bij de gemeentefusies van 1977 werd Grimbergen met de verstedelijkte gemeente Strombeek-Bever en de landelijke dorpen Beigem en Humbeek samengevoegd.
21e eeuw Na jaren van voorbereiding keurde een meerderheid van Vernieuwing, N-VA en CD&V in mei 2023 een mobiliteitsplan goed met als doel de leefbaarheid, de veiligheid en de bereikbaarheid in de gemeente te verhogen. De geleidelijke uitrol van het plan was oorspronkelijk voorzien tegen de zomer van 2024Grimbergen keurt ambitieus mobiliteitsplan goed, maar voor Groen moet het meer zijn, RingTV, 26 mei 2023 maar was na bijna drie jaar nog steeds niet volledig uitgeroldDrie jaar na mobiliteitsplan blijft de knoop rond Spaanse Lindebaan en Merodestraat onontward, Het Laatste Nieuws, 3 maart 2026.
Geografie Kernen De fusiegemeente telt naast Grimbergen zelf nog drie deelgemeenten, namelijk Beigem, Humbeek en Strombeek-Bever. Daarnaast liggen er in de gemeente nog gehuchten, woonwijken en gebieden zoals Bever, Borgt, Lint, Molenveld, Spaanse Linde en Verbrande Brug.
Deelgemeenten # Naam Opp.(km²) Inwoners(2025) Inwonersper km² NIS-code 1 Grimbergen 21,36 17.695 828 23025A 2 Beigem 3,87 2.148 555 23025C 3 Humbeek 7,96 4.921 618 23025D 4 Strombeek-Bever 4,67 15.298 3.274 23025B
Hydrografie De Maalbeek en de Tangebeek zijn de belangrijkste beken in Grimbergen. Het zijn beiden onbevaarbare waterlopen van tweede categorie en worden daarom beheerd door de Provincie Vlaams-Brabant.
Bezienswaardigheden
thumb|De Sint-Servaasbasiliek thumb|Liermolen thumb|Controletoren en administratieve gebouwen van het Vliegveld Grimbergen In Grimbergen zijn zes dorpsgezichten en achtentwintig monumenten beschermd. Deelgemeente Beigem heeft echter geen enkel beschermd erfgoed. Veruit de belangrijkste bezienswaardigheid is de Sint-Servaasbasiliek of Abdijkerk van Grimbergen (1660–1725). Deze kerk, die naast parochiekerk tevens abdijkerk van het Norbertijnerklooster is, staat bekend als een van de mooiste voorbeelden van barokarchitectuur en barokdecoratie in België.
Daarnaast zijn er nog een aantal belangwekkende bezienswaardigheden: de huizen rond het kerkplein (18e eeuw, heringericht in 1990): De Helm (hoek met Lagesteenweg), De Roos of In de Groenpoort (nr 5), De Kroon (nr. 6), De Stadskam (nr. 7), De Bot, De Zwaan en De Sleutel (hoek met de Hogesteenweg) en ook burgerwoning De Drie Linden RINGtv kastelen met hun kasteelparken het Prinsenkasteel in het Prinsenbos met het Guldendal het kasteel d'Overschie (1904) met zijn kasteeldomein in de wijk Rijkenhoek het Lintkasteel, overblijfsel van een waterkasteel uit de 16e-17e eeuw het kasteel en de hoeve Groeneveld van ca. 1750 met het Kattemeuterbos restant van het domein van Borcht kapellen de Dreefkapel (1734, gedeeltelijk vernieuwd in 1934 door barones Joanna van Merode) de Polderkapel (1847) de Veldkantkapel (1872 of 1878) de Sint-Antoniuskapel (1896) hoeven de Charleroihoeve (17e–18e eeuw) het Hof ter Biest, een gerekte hoeve met trapgevels uit de 17e eeuw hoeve den Diepen Boomgaard (voormalige vindplaats van zandsteen) Hof te Poddegem (een middeleeuws versterkte hofstee, met voormalige woontoren) Spiegelhof en Hof te(r) Weerde in de Weerdestraat d'Yveshoeve (gesloten 18e-eeuwse hoeve, thans feestzalencomplex) Sint-Niklaashoeve (18e eeuw) Potaardehoeve de Maalbeekvallei met vijf watermolens: de SprietmolenIn 2017 werd dit erfgoed ernstig bedreigd door plannen van De Lijn om op die plaats het tracé voor een sneltram aan te leggen., de 's Gravenmolen, de Liermolen, de Tommenmolen en de Oyenbrugmolen musea het Museum voor de Oudere Technieken (MOT) de Volkssterrenwacht Mira (sinds 1967) het abdijbiermuseum het vliegveld Grimbergen met twee betonnen vliegtuigloodsen uit 1947-1948 ontworpen door Alfred Hardy en een kalibreerschijf voor vliegtuigkompassen uit de Tweede Wereldoorlog de Senecaheuvel (de motte van Grimbergen) het Zonneveld, een woonwijk ontworpen door het architectencollectief Dimensie 3 in opdracht van de nv Expansie en gebouwd tussen 1966 en 1982 met oorspronkelijk 116 bungalows standbeelden Gedenksteen voor Dr. Frans Hemerijckx (1902-1969) Buste van Karel van de Woestijne, een werk van Wilfried Pas (in de Roostbaan, op de grens met Meise)
Ruimtelijke ordening Het ruimtebeslag in Grimbergen vertegenwoordigde in 2022 46,3 % van het grondgebied en lag hoger dan het gemiddelde voor Vlaams-Brabant (34,2 %). De verhardingsgraad bedroeg 21,5 % en lag ook hoger dan het gemiddelde in Vlaams-Brabant (14,5 %)Grimbergen, www.provincies.incijfers.be
Tijdens het mandaat van Eddy Willems als burgemeester werd vanaf 2003 het Gemeentelijk Ruimtelijk Structuurplan uitgewerkt samen met het studiebureau NV Arcadis GEDAS. Het plan werd door de gemeenteraad goedgekeurd op 23 september 2010 en ging in voege op 18 maart 2011.Gemeentelijk Ruimtelijk Structuurplan, www.grimbergen.be
Natuur, landschap en milieu Grimbergen ligt aan de Maalbeek en aan de Willebroekse Vaart. In het zuiden loopt de Tangebeek en daar tussenin bevindt zich een heuvelrug met twee hoogste punten op 68 meter (TAW): ter hoogte van Sint-Alexius en op de Kraaienberg.
In 2022 was 6,6 % van de oppervlakte bestemd als natuur en natuurreservaat (ten opzichte van 10,9 % gemiddeld in Vlaams-Brabant).
Natuurgebieden
Koesterburen De koesterburenwww.koesterburen.be. Gearchiveerd op 30 mei 2023. van Grimbergen zijn de IJsvogel, de Matkop, de Veldleeuwerik, de Bosorchis, de Ringmus en de Gekraagde roodstaart.
Landschap Op het grondgebied van Grimbergen is een beperkt gedeelte langs de Maalbeekvallei beschermd als dorpsgezicht.Maalbeekvallei, Inventaris Onroerend Erfgoed
Milieu
Bodemverontreiniging In de industriezone aan de Oostvaartdijk is er een ernstige historische bodemverontreiniging met onder andere cyaniden op percelen van De Vlaamse Waterweg, veroorzaakt door de werking van Les Cokeries du Brabant. In 2012 werd een beschrijvend bodemonderzoek uitgevoerd voor de hele site, dat verfijnd werd door aanvullende beschrijvende bodemonderzoeken in 2017 en 2019. In 2022 werd een brownfieldconvenant gesloten tussen de Vlaamse overheid, de gemeente, De Vlaamse Waterweg en een consortium van Warehouses De Pauw (WDP) en Montea om een deel (11,5 ha) van de gronden te sanerenBrownfieldconvenant "Cokerie Grimbergen" en samenwerkingsovereenkomst verleggen Oostvaartdijk - Goedkeuring, 30 juni 2022Grimbergen keurt brownfieldconvenant goed voor sanering cokesfabriek: “Maar wat is de impact op 200 gezinnen in de buurt?, Joris Herpol, Het Nieuwsblad, 26 juli 2022. De sanering werd uitgevoerd door het baggerbedrijf DEME. Het overgrote deel van de verontreiniging bevindt zich echter nog op en onder de percelen die in concessie zijn van Caterpillar.