Bilzen (Limburgs: Bilze) is een stad en deelgemeente van Bilzen-Hoeselt in Belgisch Limburg gelegen ongeveer halverwege tussen Hasselt en Maastricht. De stad is de hoofdplaats van het kieskanton en het gerechtelijk kanton Bilzen en telt ruim 32.000 inwoners in 13 deelgemeenten, waarvan ongeveer een derde in Bilzen zelf woont. De stad ligt op de grens van de Limburgse Kempen en Haspengouw. Bilzen was een gemeente totdat het op 1 januari 2025 deel werd van de fusiegemeente Bilzen-Hoeselt.
Toponymie Bilzen werd voor het eerst vermeld in 950 als Beila, in 1096 als Belisia. Dit zou verwijzen naar de Keltische godheid Belenos of afstammen van het Keltische Belisa, dat helder water betekent. Ook werd wel de naam Beukenbilzen gebruikt, zoals Bucholtbilsen in 1239, dit ter onderscheid van Eikenbilzen (Eigenbilzen).
Geschiedenis In de Romeinse periode bestond Bilzen als een kleine nederzetting langs de heerbaan Tongeren - Nijmegen. Archeologische vondsten uit de prehistorie en de Romeinse tijd bevestigen de vroege bewoning van deze streek. In 2026 werd in Hees een 7000 jaar oud grafveld ontdekt van de Bandkeramische cultuur.De Standaard
Vermoedelijk begon de vroegmiddeleeuwse ontwikkeling van de plaats met de stichting van de Abdij van Munsterbilzen begin 8e eeuw. Bilzen zou dan zijn ontstaan uit een villa (Bilisia) van de Pepiniden, die een centrum in Munsterbilzen hadden. Vanaf de vroege middeleeuwen vestigden Frankische kolonisten zich op de steile Borreberg. In de 11de eeuw zou hier een houten vesting gestaan hebben.
thumb|left|295px|Bilzen en omgeving op een Franse kaart uit 1748 De versterkte nederzetting ontwikkelde zich, dankzij de ligging aan de Demer, tot een klein handelscentrum. Dit werd door graaf Lodewijk I van Loon (einde 12e eeuw) ingepalmd in ruil voor privileges en als bruidsschat geschonken aan diens dochter Geertruid, die huwde met Albert II van Moha. Of ook de stadsrechten bij deze privileges behoorden is niet duidelijk. Wel is het zeker dat Bilzen midden 13e eeuw als stad werd erkend.
In 1251 kreeg het de stadstitel van het Graafschap Loon, waar het ook de gele en rode kleuren in het wapenschild aan overhoudt. Langs de Demer werd een Begijnhof gesticht. In 1366 kwam het graafschap onder het bewind van de prins-bisschop van Luik en kreeg Bilzen het statuut van Goede Stad. De naam Bouchoultbilzen (Beukenbilzen, naar de drie beuken die aangeplant waren op het marktplein) onderscheidt de stad van zijn buren Munsterbilzen en Eigenbilzen. Ondertussen was de stad ook volledig omwald. De Zusters Franciscanessen bouwden er in de 15de eeuw een klooster, Onze-Lieve-Vrouw ter Engelen genaamd, hetwelk in 1836 door de Zusters van het Heilig Graf werd betrokken.
Tijdens de Luikse successiestrijd tussen Willem van der Marck en Johan van Horne in 1483 werd de stad nagenoeg helemaal verwoest en ontmanteld door de troepen van Keizer Maximiliaan I. In 1506 werd de stad herbouwd, maar in 1576 werd Bilzen geplunderd door de, uit Maastricht verjaagde, Duitse troepen. Vanaf 1623 heerste een pestepidemie. In 1636 waren het de Kroatische troepen van Jan van Weert die de stad in de as legden. Toen brak ook weer een pestepidemie uit. Dan waren het, in 1654, weer Lotharingse troepen die de stad plunderden, en in 1673 waren het Franse troepen. In 1678 vertrokken de Fransen weer, waarbij een deel van de stad afbrandde. In 1692 volgde plundering door Franse dragonders. Ook de Oostenrijkse Successieoorlog leidde tot plunderingen door troepen van beide partijen, zoals in 1747. Dit alles had te maken met de nabijheid van de vesting Maastricht. De talloze inkwartieringen van vreemde troepen hielden economische heropleving tegen. Na de Franse annexatie van het prinsbisdom Luik in 1795 werd Bilzen kantonhoofdplaats.
In 1839 werd de eerste grote verbindingsweg aangelegd, en wel van Bilzen naar Tongeren, in 1851 gevolgd door de steenweg op Hasselt. In 1856 kwam de spoorlijn van Hasselt naar Maastricht tot stand, en in 1863 ook de lijn van Hasselt naar Luik. Toen kreeg Bilzen een station. In 1876 werd ook een steenweg op Munsterbilzen voltooid, terwijl in 1932 een spoorlijn werd doorgetrokken naar de steenkoolmijn van Winterslag.
In 1880 kwam een hospitaal tot stand, dat door de Zusters van Barmhartigheid uit Ronse werd geleid. Dit werd het Sint-Martinusziekenhuis. Sinds 1991 is dit het Medisch Centrum Bilzen.
In 1870 werd Rijkhoven afgescheiden van Bilzen.
Tweede Wereldoorlog De gemeente werd op 15 mei 1940 bezet door het Duitse leger en bevrijd op 6 september 1944.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog was er zeer veel collaboratie in Bilzen, en de stad kreeg de bijnaam "Klein Berlijn"."Eigenbilzen werd Klein Berlijn genoemd", De Standaard, 25 juni 2005. Gearchiveerd op 27 januari 2022.Klein Berlijn, Het Belang van Limburg, 11 juni 2019. Gearchiveerd op 12 november 2019. Andere burgers namen deel aan het gewapend verzet. Minstens twee weerstanders werden naar het Auffanglager van Breendonk gedeporteerd.Breendonkgevangenen per gemeente, DeWereldMorgen, 8 september 2014. Gearchiveerd op 26 maart 2023. In de deelgemeente Hees staat een ereperk op de gemeentelijke begraafplaats.Gemeente HEES: Ereperk op de gemeentelijke begraafplaats, bel-memorial.org. Gearchiveerd op 22 januari 2022.
Fusie In het kader van de fusiegolf van 2024-2025 is Bilzen vanaf 1 januari 2025 samen met Hoeselt opgegaan in de nieuwe fusiegemeente Bilzen-Hoeselt.
Geografie Geografische ligging Bilzen ligt net op de grens van de Kempen met Haspengouw. Het stadscentrum, Beverst en delen van Rijkhoven zijn gelegen in de Demervallei. Ten zuidoosten van de Demer heeft het landschap een typisch Haspengouws glooiend uitzicht. Bilzen grenst in het westen aan Hoeselt, in het noordwesten aan Diepenbeek, in het noorden aan Genk en Zutendaal, in het oosten aan Lanaken, in het zuiden aan Riemst en in het zuidwesten aan Tongeren.
Kernen Tijdens de fusie van Belgische gemeenten in 1977 fuseerde Bilzen met de gemeenten Beverst, Munsterbilzen, Eigenbilzen, Spouwen (een fusie van Grote-Spouwen, Kleine-Spouwen en Rijkhoven), Hees, Hoelbeek, Rosmeer, Waltwilder, Martenslinde en Mopertingen die allen deelgemeenten werden.
Deelgemeenten Naam Opp.(km²) Inwoners(2020) Inwonersper km² NIS-code 1 Bilzen 14,81 10.655 719 73006A 2 Beverst 12,16 5.460 449 73006B 3 Munsterbilzen 6,03 4.585 760 73006C 4 Waltwilder 5,51 1.248 226 73006D 5 Hoelbeek 4,00 544 136 73006E 6 Eigenbilzen 8,23 2.290 278 73006F 7 Mopertingen 1,78 1.243 699 73006G 8 Hees 3,72 788 212 73006H 9 Rosmeer 5,03 918 183 73006J 10 Kleine-Spouwen 2,63 1.035 393 73006K 11 Grote-Spouwen 5,26 1.391 265 73006L 12 Rijkhoven 4,71 1.357 288 73006M 13 Martenslinde 2,10 951 453 73006N
Andere kernen
Op het grondgebied van Beverst ligt nog het gehucht Schoonbeek, gescheiden van het centrum van Beverst door de Demer.
Nabijgelegen kernen Hoeselt
Demografie Demografische evolutie voor de fusie
Bron:NIS - Opm:1831 t/m 1970=volkstellingen op 31 december; 1976= inwonertal per 31 december 1880*: Afsplitsing van Rijkhoven in 1870
Demografische ontwikkeling van de fusiegemeente Alle historische gegevens hebben betrekking op de huidige gemeente, inclusief deelgemeenten, zoals ontstaan na de fusie van 1 januari 1977.
Bronnen:NIS, Opm:1831 tot en met 1981=volkstellingen; 1990 en later= inwonertal op 1 januari
Inwoners van jaar tot jaar op 1 januari1992 tot heden jaar Aantalhttps://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fstatbel.fgov.be%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2Ffiles%2Fdocuments%2Fbevolking%2F5.1%2520Structuur%2520van%2520de%2520bevolking%2FBevolking_per_gemeente.xlsx&wdOrigin=BROWSELINK Evolutie: 1992=index 1001992 100,01993 101,11994 102,31995 102,91996 103,61997 104,51998 105,01999 105,32000 106,12001 106,42002 106,62003 106,82004 107,22005 108,02006 108,72007 109,12008 109,92009 110,82010 111,72011 112,92012 113,42013 113,72014 113,82015 114,72016 115,12017 116,32018 116,92019 116,92020 117,52021 117,72022 117,42023 118,12024 118,6
Politiek Structuur De gemeente Bilzen ligt in het kieskanton Bilzen en het provinciedistrict Tongeren, het kiesarrondissement Hasselt-Tongeren-Maaseik (identiek aan de kieskring Limburg).
Bilzen Supranationaal Nationaal Gemeenschap Gewest Provincie Arrondissement Provinciedistrict Kanton Gemeente AdministratiefNiveau Tongeren Bilzen BestuurEuropese Commissie Belgische regering Vlaamse regering Deputatie Gemeentebestuur RaadEuropees ParlementKamer vanvolksvertegenwoordigers Vlaams Parlement Provincieraad GemeenteraadKiesomschrijvingNederlands KiescollegeKieskring LimburgHasselt-Tongeren-Maaseik Tongeren BilzenBilzenVerkiezing Europese Federale Vlaamse Provincieraads- Gemeenteraads-
Geschiedenis Burgemeesters Tijdspanne Burgemeester 1628 - 1629 Laurentius Honinx ... 1657 - 1658 Henricus Honinx ... 1947 - 1979 Leon Haffmans 1979 - 1982 Frans Wijnen (CVP) 1983 - 1989 Johan Sauwens (VU) 1989 - 1994 Pierre Stroeken (PVV) 1994 - 2001 Johan Sauwens (VU) 2001 - 2012 Johan Sauwens (CD&V) 2013 - 2018 Frieda Brepoels (N-VA) 2019 Bruno Steegen (Beter Bilzen) 2019 Frieda Brepoels (N-VA) 2019 - 2022 Johan Sauwens (CD&V) 2022 - 2024 Bruno Steegen (Beter Bilzen)
Legislatuur 2001-2006 Na de breuk binnen de Volksunie, ging een deel van de partij verder onder de naam 'NIEUW', de groep rond Johan Sauwens. De overige ex-Volksunie'ers hergroepeerden zich onder de naam DEMO. Na de verkiezingen werd er een bestuursmeerderheid gesloten tussen NIEUW en de SP. In oktober 2001 verlieten Vijf NIEUW-mandatarissen de partij en trokken naar VLD, waaronder schepen Bruno Steegen.Partijgenoten Sauwens in Bilzen naar VLD, Het Belang van Limburg, 24 oktober 2001 Na het Sint-Maartensfondsschandaal rond burgemeester Johan Sauwens, wou SP echter niet langer met Sauwens als burgemeester besturen.SP-Bilzen eist aftreden burgemeester Sauwens, Gazet van Antwerpen, 14 mei 2001 De coalitie werd opengebroken en de socialisten werden vervangen door de christendemocraten van de CD&V.Nieuwe coalitie in Bilzen, Gazet van Antwerpen, 7 juni 2001 Na de overstap van Sauwens naar de CD&V, voltrok er zich bij de etnisch-nationalisten een nieuwe breuk en ging een deel over naar de N-VA.Geschiedenis, N-VA Bilzen. Gearchiveerd op 29 september 2022.
Legislatuur 2007-2012 Bij de verkiezingen van 2006 besloten sp.a, Groen! en DEMO13 de krachten te bundelen met de kartellijst PRO-Bilzen.PRO-Bilzen maakt lijst bekend, Het Belang van Limburg, 30 augustus 2012 Ook CD&V en NiEUW (de partij van Johan Sauwens) trokken als kartel naar de kiezer.Gewapende vrede in het stadhuis, De Standaard, 5 september 2006. Gearchiveerd op 27 januari 2022. Burgemeester was Johan Sauwens. Hij leidde een coalitie van CD&V-NIEUW en PRO-Bilzen.Sauwens blijft burgemeester, Het Nieuwsblad, 8 oktober 2006
Legislatuur 2013-2018 Lijsttrekkers waren Guy Swennen (PRO-Bilzen), Frieda Brepoels (N-VA), Johan Sauwens (CD&V-NIEUW), Bruno Steegen (Open Vld) en Annick Ponthier (Vlaams Belang).Vlaams Belang Bilzen profileert zich als dé sociale volkspartij!, Het Belang van Limburg, 19 september 2012 Opvallend daarbij is dat drie lijsttrekkers (met name Brepoels, Steegen en Sauwens) Volksunie-roots hebben.Als 3 exen vechten om een been, gaat de 4e…?, deredactie.be, 1 oktober 2012. Gearchiveerd op 7 november 2017. Burgemeester is Frieda Brepoels (N-VA). Zij leidt een coalitie bestaande uit N-VA, Pro Bilzen en Open Vld. Samen vormen ze de meerderheid met 20 op 31 zetels.Brepoels moest zich uitkleden voor sjerp, deredactie.be, 16 oktober 2012. Gearchiveerd op 7 november 2017.
Legislatuur 2019-2024