As is een plaats en gemeente in de Belgische provincie Limburg en behoort tot het gerechtelijk kanton Bree en het kieskanton Genk. De gemeente telt zo'n 8000 inwoners, die Assenaren worden genoemd. In 1901 werd in As de eerste Limburgse steenkool gevonden door de Leuvense hoogleraar geologie en mijnbouw André Dumont. Hiermee begon de industrialisatie waarmee vooral de omliggende gemeenten hun voordeel deden. Tegenwoordig is As een residentieel dorp te midden van heidevelden en bosgebieden op de grens van Kempen en Maasland.
Toponymie De ligging van de nederzetting nabij een waterloop in deze droge streek gaf dit dorp ook zijn naam. "As" zou een prehistorische waternaam ("aska") zijn waarmee men eerst de Bosbeek aanduidde en later het dorp zelf: "Assche, Asghe, Asch, As".J. Molemans en E. Paulissen, As in het verleden, 1976, p. 87
Een andere lezing is dat het woord afstamt van es, een aaneengesloten akkergebied.
Vanaf de vroege middeleeuwen moet het oorspronkelijke berken-eikenbos steeds meer wijken voor landbouwgronden en heidevelden. De tegenwoordige gehuchten, waarvan Oeleinde waarschijnlijk het oudste is, ontstaan en het dorp ontwikkelt zich tot een landbouwersgemeenschap.
Geschiedenis Dit geschiedkundig overzicht behelst enkel het kerndorp As, vóór de aanhechting van Niel-bij-As in 1971.
Archeologische vondsten wijzen op een vroege prehistorische menselijke aanwezigheid. Zo zijn er verspreide vondsten van gebruiksvoorwerpen uit silex, daterend uit de jongste steentijd.A. Claasen, art. Vondstmeldingen uit Achel, As en Opglabbeek, in Limburg, jg. 57, p. 44-45 Pas vanaf 500 voor Christus is de streek met zekerheid bewoond; een grafveld in de heide tussen Genk en As bewijst dit. De geschiedenis begint met de Romeinen die de weg van Tongeren naar Venlo aanleggen via Munsterbilzen en As. De huidige Zandstraat, de Bevrijdingslaan en de Hoogstraat (weg naar Niel en Dorne) volgen de loop van deze oude weg. De Romeinen hebben zich hier echter niet gevestigd; er zijn geen nederzettingen of villae: de streek is onvruchtbaar (zandgronden) en de Kempen worden hierdoor niet geromaniseerd.
Na de val van Rome trekken de Franken onze gewesten binnen en vestigen ze zich onder meer in As. De Merovingische begraafplaats op de Schuttenberg wijst zelfs op een belangrijke nederzetting in de jaren 500 - 700.J. Breuer, Le cimetière franc d'Asch, 1937 Vanaf de achtste eeuw neemt de kerstening van de Kempen een aanvang en wordt te As een eerste kerkje gebouwd op de plaats van de huidige St. Aldegondiskerk. De oudst bekende verwijzing naar een kerk in As is te vinden in de Annales Rodenses (Annalen van de Abdij Rolduc) waar over de inkomsten van de kerken van Riemst, Gellik, Genk en As van het jaar 1110 wordt bericht: "Ecclesie aput Asch site est quinta pars huius ecclesie" ("Een vijfde van de kerk te As is eigendom van dit klooster").https://web.archive.org/web/20150717045135/http://anduin.kgv.nl/wiki/index.php/tx%3AAnnales_Rodenses/1110_NL
As lag in het graafschap Loon. In de loop van de 13de eeuw kwam het tot onenigheid tussen de abdij van Munsterbilzen, die in As een cijnshof bezat, en de graven van Loon over wie het recht had de pastoor van As te benoemen. In 1299 kwamen de twee partijen overeen om beurtelings de parochiepriester aan te stellen. Enkele jaren later, op 1 december 1303, kwam er een nieuw verdrag: het patronaatsrecht van de kerk van As en Gellik werd toegekend aan de abdis van Munsterbilzen, terwijl dat van Genk en Riemst naar de graaf van Loon ging.N. Wolters (uitg.), Notice historique sur l'ancien chapitre de chanoinesses nobles de Munsterbilsen dans la province actuelle de Limbourg, 1849, p. 68-69
Op civiel vlak hoorde As, als Loonse heerlijkheid, vanaf 1366 toe aan de Bisschoppelijke Tafel van het prinsbisdom Luik. In 1753 werden de heerlijke rechten van de gemeente in pandleen overgedragen aan Michael baron de RoosenR. Nijssen, Heren en heerlijkheden in het rechtsgebied van de Buitenbank van Bilzen, 14de-18de eeuw, p. 24, raadsheer van de prins-bisschop, en na diens overlijden in 1773 aan zijn schoonzoon Guillaume Arnold de Saeren (of Saren), baron van Othée.J. Molemans en E. Paulissen, op.cit., p. 30 Na de Franse Revolutie werden alle privileges van het ancien régime afgeschaft. De laatste pandheer van As was Guillaumes zoon Michaël Henri de Saeren, overleden in 1828.https://www.genealogieonline.nl/genealogie-peeters-rouneau/I26503.php. Gearchiveerd op 6 maart 2016. Het wapenschild van de familie de Saeren werd later verwerkt in het wapenschild van de gemeente As.http://www.ngw.nl/heraldrywiki/index.php?title=As_%28Limburg%29
Ook de Landcommanderij van Alden Biezen bezat in de 13de en 14de eeuw een aantal leengronden in As.J. Buntinx en M. Gysseling, Het oudste goederenregister van Oudenbiezen (1280-1344), 1965
Tot aan de Franse Revolutie was As op bestuurlijk gebied verdeeld in twee eenheden, Dorp en Oeleinde, elk met zijn eigen burgemeester of 'dorpman'. Gezamenlijk stonden zij in voor het bestuur van de gemeente. Alle gezinshoofden in deze twee eenheden waren verplicht, op straffe van geldboete, deel te nemen aan de jaarlijkse verkiezing van de burgemeesters.J. Molemans en E. Paulissen, op.cit., p. 35
In 1901 werd in As op 541 m diepte de eerste Kempense steenkool ontdekt door de Leuvense professor André Dumont. Het lag voor de hand dat hier dan ook een steenkoolmijn zou worden gebouwd. De beheerders van de exploitatiemaatschappij probeerden het de Assenaren naar de zin te maken. Er werd een stadsplan voorgesteld met brede lanen en scholen, een nieuwe kerk en allerhande moderne voorzieningen. De eerste woningen voor de mijnwerkers van Zwartberg werden hier toen gebouwd: de cité Cockerill, een complex van 36 huizen dat in september 1912 klaar was. Het gemeentebestuur liet zich echter niet vermurwen en koos voor het behoud van hun plattelandsgemeente.R. Thomas, Tussen schachttoren en steenstort, 2002
Tijdens de Eerste Wereldoorlog was een groot aantal Duitse troepen in As gelegerd, waaronder eenheden van de Fliegerschiesschule Asch en van de Minenwerfer-Schule van het 4de Leger.https://www.erfgoedplus.be/dossier/limburg-1914-1918/woi-relicten. Gearchiveerd op 27 september 2018.
Tweede Wereldoorlog Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog was in As het hoofdkwartier van het Belgische Eerste Cavalerieregiment Jagers te Paard gevestigd. Deze eenheid stond in voor de verdediging van de vooruitgeschoven linie langs de Zuid-Willemsvaart, sector Neeroeteren-Eisden.https://web.archive.org/web/20120625070317/http://18daagseveldtocht.wikispaces.com/1e%20Jagers%20te%20Paard De gemeente werd rond 13 mei 1940 bezet door het Duitse leger en bevrijd op 8 september 1944. Minstens zes weerstanders werden naar het Auffanglager van Breendonk getransporteerd.https://www.dewereldmorgen.be/community/breendonkgevangenen-per-gemeente/ Jan Hertogen, 2014. Breendonkgevangenen per gemeente. Gearchiveerd op 5 mei 2021. Er staat een gedenkteken voor de slachtoffers in het centrum van de gemeente.https://bel-memorial.org/cities/limburg/as/as_mom_kerkplein.htm Gemeente AS Gedenkteken voor de slachtoffers der beide wereldoorlogen. Gearchiveerd op 18 juni 2015.
Geografie Geografische ligging De gemeente As, sedert 1971 een fusie van de twee Kempense dorpen As en Niel-bij-As, is gelegen op het Kempens plateau, in het midden tussen de Demer- en de Maasvallei en daarbij op de waterscheiding van het Schelde- en Maasstroomgebied. Het dorp is ontstaan als nederzetting langs de Bosbeek of Oeter, een Kempense beek die haar bronnen heeft in het Asserse Wildbroek en nabij Maaseik uitmondt in de Maas.
Kernen Deelgemeenten # Naam Opp.(km²) Inwoners(2025) Inwonersper km² NIS-code 1 As 14,81 5.680 383 71002A 2 Niel-bij-As 7,32 2.616 358 71002B
Nabijgelegen kernen Waterschei, Genk, Wiemesmeer, Niel-bij-As, Opglabbeek
Demografie Demografische ontwikkeling voor de fusie
Bron:NIS - Opm:1831 t/m 1970=volkstellingen op 31 december
Demografische ontwikkeling van de fusiegemeente Alle historische gegevens hebben betrekking op de huidige gemeente, inclusief deelgemeenten, zoals ontstaan na de fusie van 1 januari 1971.
Bronnen:NIS, Opm:1831 tot en met 1981=volkstellingen; 1990 en later= inwonertal op 1 januari
Inwoners van jaar tot jaar op 1 januari1992 tot heden jaar Aantalhttps://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fstatbel.fgov.be%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2Ffiles%2Fdocuments%2Fbevolking%2F5.1%2520Structuur%2520van%2520de%2520bevolking%2FBevolking_per_gemeente.xlsx&wdOrigin=BROWSELINK Evolutie: 1992=index 1001992 100,01993 101,01994 103,51995 104,21996 104,11997 104,51998 105,51999 106,22000 106,92001 107,12002 107,82003 107,72004 108,72005 110,32006 111,12007 112,32008 112,72009 113,92010 115,32011 116,42012 118,62013 119,42014 118,82015 120,32016 120,92017 121,62018 121,32019 121,52020 122,02021 122,72022 122,22023 121,72024 122,42025 122,92026 122,2
Politiek Structuur De gemeente As ligt in het kieskanton Genk (dat identiek is aan het provinciedistrict Genk) en het kiesarrondissement Hasselt-Tongeren-Maaseik (identiek aan de kieskring Limburg).
As Supranationaal Nationaal Gemeenschap Gewest Provincie Arrondissement Provinciedistrict Kanton Gemeente AdministratiefNiveau Hasselt As BestuurEuropese Commissie Belgische regering Vlaamse regering Deputatie Gemeentebestuur RaadEuropees ParlementKamer vanvolksvertegenwoordigers Vlaams Parlement Provincieraad GemeenteraadKiesomschrijvingNederlands KiescollegeKieskring LimburgHasselt-Tongeren-Maaseik Genk GenkAsVerkiezing Europese Federale Vlaamse Provincieraads- Gemeenteraads-
Geschiedenis (Voormalige) Burgemeesters Tijdspanne Burgemeester 1873 - 1908 Jan Matthijs TheunissenBurgemeesters van As; As 1909 - 1927 Jacobus Janssen 1927 - 1933 Joseph Weytjens 1933 - 1935 Desiré Colemont 1935 - 1941 Louis Huveners 1941 - 1944 Jan Lambert Dexters 1944 - 1947 Koen Lagaert 1947 - 1953 Hubert Hoogmartens 1953 - 1959 Gisbert Marting 1959 - 1971 Albert Jorissen 1971 - 1977 Pierre Tilmans 1977 - 1983 Albert Jorissen (CVP) 1983 - 2006 Jos Truyen (Lijst Truyen) 2007 - 2016 Miel Craeghs (Voluit!) 2017 - heden Tom Seurs (Voluit!)
Legislatuur 2013 - 2018 Lijst Truyen werd omgevormd tot Voluit!. Voormalig VU'er Jos Truyen stopt met de actieve politiek. Erik Notemans en Michel Thijs verlieten de partij en sloten aan bij N-VA. PRO As-Niel, de samenwerking tussen sp.a en VLD werd stopgezet. sp.a trok onafhankelijk naar de kiezer, Open Vld en Vlaams Belang dienden geen kieslijst in.Kan grootste partij Voluit! standhouden in As?; deredactie.be; 31 juli 2012. Gearchiveerd op 19 september 2016.Een frisse look voor As; deredactie.be; 15 april 2012. Gearchiveerd op 19 september 2016.
Legislatuur 2019 - 2024 De lijst Voluit! haalde een absolute meerderheid van 11 op 19 zetels. Daarnaast hadden CD&V, sp.a en N-VA lijsten ingediend.
Legislatuur 2024 - 2030 Voluit!, dat was samengegaan met N-VA, behaalde opnieuw een absolute meerderheid, met 15 op 19 zetels. Voormalige leden van CD&V en Vooruit vormden samen een nieuwe onafhankelijke partij ANders, die de overige vier zetels had behaald.
Resultaten gemeenteraadsverkiezingen sinds 1976 Partij of kartel10-10-197610-10-19829-10-19889-10-19948-10-20008-10-200614-10-201214-10-201813-10-2024Stemmen / Zetels %17%17%17%17%19%19%19%19%19 CVP1/ KEERPT2/ CD&V3/ ANdersB46,181939,811835,341626,912524,251524,612519,383322,33423,4B4 SP1/ PRO AS-NielA/ sp.a2/ ANdersB191318,031318,5513201324,741515,88A213,482212,422 PVV1/ VLD2/ PRO AS-NielA14,25128,1310- 9,911111,2521- - - Lijst Truyen1/ Voluit!2 20,571334,031646,111843,181839,761847,3311049,1021151,921174,9215 N-VA1/ Voluit!2- - - - - - 18,051313,512 Vlaams Belang - - - - - 12,182-- - PMB- - - - - - -- 1,80Totaal stemmen 3647 4064453248935151550557515900 3670Opkomst % 97,4496,9396,0395,99 94,0294,6 58,7Blanco en ongeldig %4,17 4,064,725,294,743,81 4,815,6 1,9