Heemskerk is een plaats en gemeente in Midden-KennemerlandBert Koene, Jan morren en Fred Schweitzer (2003). Midden-Kennemerland in de Vroege en Hoge Middeleeuwen. Het land, de bewoners en hun heren tussen 700 en 1300. in de Nederlandse provincie Noord-Holland. De gemeente telt inwoners (, bron: CBS) en heeft een oppervlakte van 31,7 km² (waarvan 4,3 km² water). Binnen de gemeentegrenzen liggen geen andere kernen. Alleen de buurtschappen Noorddorp en Heemskerkerduin zouden hieronder gerekend kunnen worden.
Geschiedenis Oudheid De eerste sporen van bewoning in Heemskerk dateren van enkele eeuwen voor het begin van onze jaartelling. Bij opgravingen aan de Jan Ligthartstraat werden in 2004 voetsporen en waterputten gevonden.
Middeleeuwen - De zes kastelen Waar de naam Heemskerk vandaan komt is niet met zekerheid te zeggen. Heemskerk was al in de Middeleeuwen bekend. In een officiële oorkonde uit het jaar 1063 werd zij vermeld als "Hemezen Kyrica", gelatiniseerd Fries voor "Kerk van Hemezen", een Friese non die aldaar een klooster zou hebben.Er zijn echter berichten dat deze oorkonde een vervalsing zou kunnen zijn. Bron: Heemskerk, Website Historische bronnen en mythen van Kennemerland. Gearchiveerd op 9 april 2022.
Heemskerk kent veel historische monumenten, waaronder het Huldtoneel, een kunstmatige heuvel aan de huidige Rijksstraatweg, waar ooit de Graven van Holland werden ingehuldigd. Naar overleveringen zou het Huldtoneel al voor de Romeinse tijd zijn ingericht als Germaanse heilige plaats. In de 19de eeuw maakte Jonkheer Gevers uiteindelijk van het Huldtoneel een monument - zoals we het nu kennen - en gebood passanten het monument te eerbiedigen.
Heemskerk is ook menigmaal een strijdtoneel geweest. Er waren vroeger zes kastelen in Heemskerk. Twee kastelen - het kasteel Oud Haerlem en het Slot Heemskerk - werden in de 12de en 13de eeuw gebouwd om het Graafschap Holland te beschermen tegen de West-Friezen. Ook Slot Assumburg dateert oorspronkelijk uit deze tijd. Van Kasteel Oud Haerlem, kasteel Merestein, kasteel Rietwijk, en kasteel Poelenburg (te zien op een kaart uit 1728) is niets meer over.
In de 14e eeuw vond in 1358-1359 het Beleg van Heemskerk plaats en in de 15e eeuw kwamen de bewoners van Kasteel Oud Haerlem en Slot Heemskerk tegenover elkaar te staan tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten. Beide kastelen werden verwoest. Oud Haerlem werd niet herbouwd, het Slot Heemskerk wel. In 1492 werd op het kerkhof van de huidige Hervormde Kerk de Opstand van het Kaas- en Broodvolk bloedig neergeslagen door de Oostenrijkse overheersers.
In 1610 kreeg het Slot Heemskerk de naam Kasteel Marquette en werd nadien eerst door vele adellijken en later vooral door patriciërs bewoond. Laatst bekende adellijke bewoners waren van het huis Gevers. Thans is Kasteel Marquette in bezit van de Spaanse hotelgroep NH Hoteles.
Aan de oostzijde van Heemskerk bevindt zich het Slot Assumburg. Het werd verbouwd in 1546. De bewering dat daarbij gebruik is gemaakt van sloopmateriaal van kasteel Oud Haerlem is onjuist. Het slot is gedurende vele eeuwen een adellijk verblijf geweest. Een groot aantal verschillende geslachten hebben er gewoond. Na 1867 bleef het slot onbewoond. Sedert 1911 is het in eigendom van het Rijk, en in 1933 kreeg Slot Assumburg zijn bestemming als jeugdherberg.
De dorpskerken De Dorpskerk van de Protestantse Gemeente Heemskerk, aan het Kerkplein 1 dateert uit 1628, maar heeft een middeleeuwse toren uit de 13de eeuw. Op de (openbare) begraafplaats rond de kerk staat een kopie van de obelisk ter ere van de vader van de schilder Maarten van Heemskerck.
De rooms-katholieke St. Laurentiuskerk, ontworpen door architect J.H. Tonnaer, is in 1891 voltooid en is een zeldzaam voorbeeld van een katholieke kerk in neorenaissance-stijl.
Agrarisch dorp Na de Middeleeuwen is Heemskerk als een klein rustig dorp aan de voet van de duinen achtergebleven. De bewoners, die hoofdzakelijk een bestaan vonden in de land- en tuinbouw en in de veehouderij, maakten goede maar ook veel zeer slechte tijden door.
Er wordt verteld dat uit de tijd dat de producten - vaak aardbeien bestemd voor Beverwijk, waar de vruchten werden verhandeld - met ezels naar de markt werden gebracht, de Heemskerkers de ezel mee kregen als bijnaam en symbool.
Deze versie berust echter niet op waarheid aangezien hier geen enkel bewijs van is, er is geen enkele foto beschikbaar van een ezel met een wagen wat wel de meest logische verklaring voor de bijnaam ezels, en naar alle waarschijnlijkheid het meest op de waarheid berust is een opmerking tijdens een raadsvergadering in 1873.Heemskerkers zijn Ezels, MCV (2011) (gearchiveerd)
De toenmalige burgemeester, Hermanus Zaalberg, vergeleek in deze vergadering de Heemskerkers met ezels. Het betrof hier een geschil tussen B en W en de gemeenteraad over onder andere de straatverlichting.
Hieronder volgt een gedeelte van het krantenartikel over de desbetreffende raadsvergadering:
In 1893 werd in de buurt van Heemskerk het Fort bij Veldhuis gebouwd, onderdeel van de Stelling van Amsterdam. Nu is het een museum.
Stedelijke ontwikkeling thumb|Nieuwbouwwijk Broekpolder nabij station Heemskerk. Heemskerk behield dit agrarisch karakter totdat de gemeente omstreeks 1960 een rol ging spelen bij de industriële ontwikkeling van de IJmond: Hoogovens (tegenwoordig Tata Steel), Cemij, MEKOG, Stork-Werkspoor. Er is nog veel van terug te vinden in het unieke tuinbouwgebied aan de duinkant van de Rijksstraatweg, de gronden ten zuidwesten van deze straatweg, die voor een belangrijk deel agrarisch gebied zijn gebleven.
De komst van de Koninklijke Hoogovens zorgde voor een ingrijpende verandering in de bevolking van de IJmond en her en der voor wat overenthousiaste verwachtingen. Zo bracht de gemeente Velsen een uitbreidingsplan uit voor een stad van 250.000 inwoners. Dit plan ging snel weer van tafel. Beverwijk maakte ook wilde plannen met een plan voor een "Staalstad" van honderdduizend inwoners, mede mogelijk gemaakt door een fusie met een onwillig Heemskerk. Zowel de 100.000 inwoners als de fusie met Heemskerk gingen later weer van tafel. Verder zijn er een drietal industrieterreinen, De Houtwegen, het bedrijventerrein De Trompet langs de A9 en De Waterwegen, gelegen langs de Rijksstraatweg (voorheen een doorgaande weg tussen Beverwijk en Castricum).
In de weidegebieden richting Uitgeest en Zaanstad zijn sinds 1965 tot 2005 nieuwe woonwijken gerealiseerd, waaronder Breedweer, de Maer, Beijerlust, Waterakkers-Lunetten en Broekpolder.
De gemeente Heemskerk is in 2005 gestart om op diverse plaatsen flats uit de jaren vijftig en zestig te slopen en te vervangen door moderne appartementen en laagbouw. Daarnaast zal in de komende jaren het duurzame bedrijventerrein De Trompet verder worden ingevuld. Naast warmtepompen en zonne-energie wordt op dit bedrijventerrein ook duurzame energie opgewekt met een 2 MW windturbine die in 2005 geplaatst is. Deze windmolen is vanuit de wijde omtrek te zien door de opvallende blauwe kleur (van het Heemskerkse gemeentewapen).
Geografie thumb|Topografische gemeentekaart van Heemskerk, juni 2023
Heemskerk ligt aan de westkust van Noord-Holland, ten noorden van het Noordzeekanaal. De gemeente maakt deel uit van de regio's Midden-Kennemerland, Kennemerland, Noorderkwartier, het COROP-gebied IJmond en het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier.
Heemskerk kent vier buurgemeenten. In het noorden langs onder andere de Korendijk, grenst Heemskerk aan Castricum. In het noordoosten en oosten vormt het riviertje de Die de grens met Uitgeest. Zaanstad ligt ten zuidoosten van Heemskerk, aan de overkant van de Kil (een restant van het Oer-IJ). Aan de zuidgrens ligt Beverwijk en de westgrens wordt tot slot gevormd door de Noordzee.
Bestuurlijke indeling
De gemeente Heemskerk bestaat voor statistische doeleinden uit elf wijken, die weer zijn onderverdeeld in een variabel aantal buurten:CBS, 19 december 2014
WijknummerWijkBuurten1Heemskerk-DorpCentrum, Zaalbergkwartier2Commandeurs en MarquetteCommandeurs, Eikenhof, Landgoed Marquette3Hofland, Oosterwijk en ZuidbroekOud Haarlem, Harteheem, Oosterwijk, Zuidbroek4Heemskerkerduin en NoorddorpDe Houtwegen, Industriegebied, Heemskerkerduin, Noorddorp, Westertuinen, Business park IJmond, Duingebied5Poelenburg en OosterzijPoelenburg, Oosterzij, Neksloot, Steenstrapark6Noordbroek en De TrompetDe Maer, De Die, Rendorppark, Breedweer, Tolhek, De Trompet, Noorderveld7KerkbeekOnderwijzersbuurt, Villabuurt, Beijnesbuurt (ook wel Schildersbuurt genoemd)8AssumburgSlotherenbuurt, Verzetstrijdersbuurt, Beijerlust9Hoogdorp en WaterakkersHoogdorp, Waterakkers10BroekpolderDe Citadel, De Wadden, Het Waterbalkon11Oostelijk HeemskerkLandelijk Gebied
Politiek en bestuur
De gemeenteraad van Heemskerk bestaat uit 25 zetels. Hieronder staat de samenstelling van de gemeenteraad, op basis van de verkiezingsuitslag, sinds 1998: +GemeenteraadszetelsPartij19982002200620102014201820222026 Heemskerk Lokaal - - 2 - 5 5 9 6 Hart voor Heemskerk - - - - - - - 5 FVD - - - - - - - 4 GroenLinks-PvdA - - - - - - - 3 VVD 7 6 5 5 -* 4 3 3 D66 2 2 1 3 4 3 3 2 CDA 7 7 6 5 5 4 2 2 Liberaal Heemskerk - - - 3 5 4 3 - GroenLinks 3 4 3 3 2 3 3 PvdA 6 6 8 5 4 2 2 Lijst G. Wouters - - - 1 - - - -Totaal2525252525252525 Gedurende de verkiezingscampagne werd de kandidatuur van de VVD in Heemskerk door het landelijk bestuur teruggetrokken, de partij deed daardoor niet mee aan de gemeenteraadsverkiezingen.
Sinds 2022 wordt Heemskerk bestuurd door een college van Heemskerk Lokaal, D66 en GroenLinks. Sinds 15 december 2022 is Alexander Luijten (VVD) burgemeester van Heemskerk.
thumb|Notariskantoor Janssen, voorheen Gemeentehuis. Het voormalige gemeentehuis werd in 1911 gebouwd naar een ontwerp van Jan Stuyt en werd in 1949 met een verdieping verhoogd naar een ontwerp van gemeente-architect Nicolaas Petrus Steenstra. Thans is hier notaris Janssen gevestigd.
Cultuur en recreatie Monumenten In de gemeente zijn er een aantal rijksmonumenten, provinciale monumenten, gemeentelijke monumenten en oorlogsmonumenten, zie: Lijst van rijksmonumenten in Heemskerk Lijst van gemeentelijke monumenten in Heemskerk Lijst van provinciale monumenten in Heemskerk Lijst van oorlogsmonumenten in Heemskerk
Kunst in de openbare ruimte
In de gemeente Heemskerk zijn diverse beelden, sculpturen en objecten geplaatst in de openbare ruimte, zie: Lijst van beelden in Heemskerk
Vrijetijdsbesteding Ten westen van Heemskerk ligt het Noordhollands Duinreservaat, beheerd door het waterleidingbedrijf PWN. Op de fiets of lopend is het mogelijk naar het Heemskerkerstrand te gaan. Gemotoriseerd verkeer is niet toegestaan, behalve voor bestemmingsverkeer met speciale vergunning. Het Heemskerkerstrand kenmerkt zich als een familiestrand. De afstand bedraagt circa vijf kilometer van dorpskern tot strandtoegang.
De Heemskerkse Kermis vindt jaarlijks plaats vanaf de woensdag voor de eerste donderdag van september en duurt tot en met de vrijdag erna. Woensdagochtend om 11.00 uur wordt de kermis ingeluid met het traditionele 'Eerste Deuntje' in de twee feesttenten in het dorpscentrum. Donderdag vindt de kortebaandraverij plaats, een paardendrafwedstrijd met sulky's waar men kan wedden op de uitslagen. Het gebied rond deze harddraverij is vaak een ontmoetingsplaats van Heemskerkers die elkaar lang niet hebben gezien.
Sport Heemskerk beschikt over verschillende sportverenigingen: vier tennisclubs (waaronder HTV Assumburg), twee voetbalclubs (ADO '20 en ODIN '59), een basketbalvereniging, een zwemvereniging en een volleybalvereniging. Een vereniging die meerdere sporten aanbiedt zoals turnen, aerobics, volleybal en seniorengym is TOSS Heemskerk. Tevens bevindt zich binnen de gemeentegrenzen het golfterrein van de Heemskerkse Golfclub.