Bonaire (Papiaments: Boneiru) is een eiland in het Caribische deel van Nederland, dat sinds 2010 bestuurlijk als Caribisch openbaar lichaam een bijzondere gemeente vormt. Het is gelegen in het zuidelijke deel van de Caraïbische Zee, de zuidpunt ligt 90 kilometer ten noorden van de kust van Venezuela, en behoort tot de ABC-eilanden van de Kleine Antillen. De hoofdstad van Bonaire is Kralendijk; een verbastering van Koralendijk (dijk van koraal). De oudste nederzetting is Rincon, Spaans voor "hoek".
Bonaire heeft ongeveer 28.000 inwoners en is een multiculturele en meertalige samenleving. De meeste bewoners hebben als thuistaal het Papiaments. Daarnaast wordt er in meer of mindere mate Engels, Spaans en Nederlands gesproken.
De twee grootste groepen nieuwkomers op het eiland komen uit Curaçao (17%) en Europees Nederland (16%). Vervolgens komen de vier grootste nieuwkomersgroepen uit Spaanstalige landen uit de regio, de Dominicaanse Republiek, Colombia, Venezuela en Peru. Daarnaast zijn er nog nieuwkomersgroepen uit onder meer Aruba en Suriname, de Verenigde Staten en Canada.
Meer dan drie kwart van de bevolking is christelijk, met name rooms-katholiek. Bonaire valt onder het bisdom Willemstad.
Bonaire is een internationaal gerenommeerde duikbestemming. De belangrijkste economische sectoren zijn toerisme en de zoutwinning.
Etymologie Er zijn meerdere theorieën over de herkomst van de naam Bonaire. In de Indiaanse taal van de Caquetio betekent "Bonay" of "Boynay" "laag land". Door de eeuwen heen had men verschillende namen voor het eiland zoals Boynare, Buinare, Bonari en Bonaira. In de Zuid-Europese talen Portugees, Spaans en Frans kan Bonaire afgeleid zijn van de woorden voor "goede lucht"; "Bom ar", "Buen aire", Bon air".
Geschiedenis
Natuur en geologie thumb|kunuku op Bonaire thumb|Ruwe kust aan de Noordoostzijde van het eiland thumb|Kalme kust aan de Zuidwest zijde van het eiland thumb|Oostkust Qua oppervlakte is Bonaire met 288 km² groter dan Aruba met 180 km², maar veel kleiner dan de 444 km² van Curaçao. Met het kleinste aantal inwoners en minder verstedelijking heeft Bonaire verhoudingsgewijs meer natuurgebied. Aan de westkust bevinden zich de meeste strandjes en duik- en snorkellocaties. De noord- en oostkust is ruwer en heeft voornamelijk steenstranden. In het noordwesten bevindt zich het beschermde natuurpark, dat met 5643 hectare het grootste Nationaal Park van Caribisch Nederland is. Het park bestaat uit berggebieden, cactus- en bomenbos, zandduinen, strand, mangroven en saliñas (zoutmeren).
Flora Mangrovewoud Al het mangrovewoud op Bonaire is beschermd. Het is de kraamkamer van ontelbare vissen en zeewezens en een beschermende barrière voor onder meer het koraal. Er zijn drie kleuren mangrove: mangel pretu (Avicennia germinans) zwarte mangrove, mangel blanku (Laguncularia racemosa) witte mangrove en mangel tam (Rhizophora mangle) rode mangrove. De Stichting Nationale Parken Bonaire (STINAPA) die ook het Bonaire National Marine Park beheert is met name verantwoordelijk voor de bescherming van Bonaires flora en fauna.STINAPA Bonaire National Parks Foundation, Bonaire's Protected trees and plants, Fits-a-pocket-guide. 2022
Cactussen De flora van Bonaire kenmerkt zich naast de beschermde mangrovewouden, vooral door soorten van de cactusfamilie. Cactussen (cacti) zijn alom aanwezig op het eiland. De vruchten van de cactus zijn een voedingsbron voor veel dieren, zoals vogels, vleermuizen en reptielen. Toch staan ook de cactussen onder druk van urbanisatie en wilde geiten en vallen ze onder de natuurbescherming. Eeuwenoude cactusbomen mogen bijvoorbeeld niet zomaar gekapt worden.
De kadushi, Cereus repandus, (apple cactus), kadushi di pushi, Pilosocereus lanuginosus, (candelabra/candle cactus), kadushi Breba, Subpilocereus repandus, datu/yatu, Ritterocereus griseus worden traditioneel gebruikt voor soep. Maar ook als omheining van tuinen. In het Nederlands worden al deze varianten zuilcactus genoemd.
De Melocactus macracanthos (melon cactus) is op Bonaire bekend als de milon di seru, bushi en kabes di Indjan. Andere soorten zijn de Opuntia en Brassavola nodosa. De Orchis van de familie van de Brassavola komt op alle drie de ABC-eilanden voor.
Bomen Er is op vele delen van het eiland een gebrek aan biodiversiteit qua bomen. Dividivi wetenschappelijke naam Libidibia coriaria werd vroeger Caesalpinia coriaria genoemd. De Vachelliaboom genaamd Vachellia tortuosa is aangepast aan het droge klimaat. Andere lokale boomsoorten zijn: palu di Boneiru (Casearia tremula), palu di Lele (Randia aculeata), brasia (Haematoxylon brasiletto), koubati (Zanthoxylum monophylum), mafobari of mushiobari (Guapira pacurero), marihuri (Manihot carthaginensis), palu di kolebra of dakawa (Maytenus tetragona) en de Amyris ignea.
De kibrahacha (Tabebuia billbergii) is een van de meest weelderig bloeiende bomen op Bonaire. In de regenachtige periode draagt deze boom knalgele bloemen. Deze boom wordt tien meter hoog en heeft haar naam gekregen vanwege haar harde houtsoort. Het hout is zo hard dat de bijl (hacha) erop breekt (kibra). Na de regentijd vallen de bladeren af.
De kalbas (Crescentia cujete) is een Caribische vleermuizenboom met takken die alle kanten op groeien. Van de vruchten (kalebassen) worden sambaballen (maraka's) gemaakt. Op Bonaire wordt van het vruchtvlees stroop tegen verkoudheid gemaakt. De pitten worden verwerkt tot de lekkernij 'karabobo'. Het vruchtvlees wordt ook bij een hond ingewreven als deze last heeft van teken.
De palu de sia kora (Bursera simaruba) is de rode zadelboom (West Indian birch) die opvalt door zijn gladde rode stam. In Midden- en Zuid-Amerika wordt deze boom ook wel el Indio desnudo, de naakte Indiaan, genoemd. Vroeger werden van het zachte hout ezelzadels gemaakt. Er bestaat op Bonaire ook een witte zadelboom (Bursera bonairensis)
Beschermde boomsoorten zijn: fofoti (Conocarpus erectus); hoba (Spondias mombin); palu di taki (Geoffroea spinosa). Bijzonder kwetsbaar zijn: wayaka (Guaiacum officinale); kalabari (Zanthoxylum flavum); wayaka shimaron (Guaiacum sanctum). Met uitsterven bedreigd is de kabana (Sabal lougheediana), de sabal-palm die alleen op Bonaire voorkomt.
Een van oudsher belangrijk landbouwproduct is de maishi chikitu (sorghum), een maissoort uit Afrika die goed bestand is tegen droogte. Bonaire kent diverse varianten zoals: ricia; danki shon; shete siman; dayochi. Het is het hoofdbestanddeel voor de basisgerechten funchi en tutu.
Planten In de bomen hangen soms planten die tussen de takken en de schaduw leven. Teku (Bromelia humilis), Teku di palu (Tillandsia flexuosa), Orkidia blanku (Brassavola nodosa), Banana di mondi (Myrmecophila humboldtii). Vlak bij zee zijn er planten die goed tegen het zoute water bestand zijn. Banana di ref (Sea spinach) is een klein plantje die grote oppervlakten kan bedekken. Ze lijken op rolronde vetplantjes in de kleuren groen tot roodachtig en met paarse bloemetjes.
Fauna thumb|Close-up Chogogo Flamingo
Zoogdieren Bonaire kenmerkt zich door de wilde ezels en geiten die er los rondlopen. Net als de semi-wilde honden op het eiland hebben deze dieren echter bijna geen functie meer. Al deze dieren komen niet van oorsprong voor op het eiland en vormen een serieuze bedreiging voor de biodiversiteit van de flora op het eiland. De schade aan de aanplant en de natuurlijke vegetatie leidt tot bodemerosie en vervolgens zelfs tot afspoeling naar zee. De aantallen geiten in Washington Slagbaai National Park zijn gedaald van zo'n 10 duizend in 2018 naar zo'n 4 duizend in 2023.
Vanwege de vele verkeersongelukken en overig overlast die de ezels veroorzaakten was er begin 21ste eeuw op het eiland een beleid om de ezels te vangen, castreren en af te maken, totdat DNA-onderzoek in 2014 uitwees dat de Boneriaanse ezel overeenkomt met het Nubische ezelras dat met uitsterven bedreigd wordt. De fauna van Bonaire kenmerkt zich verder door een beperkt aantal zoogdieren. Er leven in het wild diverse soorten vleermuizen als de Leptonycteris curasoae en Glossophaga longirostris.
Vogels Bonaire heeft 208 soorten vogels als de geelvleugelamazone, het suikerdiefje, de rode flamingo en de maïsparkiet.
Reptielen thumb|Zeeschildpad, Bachelor beach, Bonaire Reptielen van Bonaire zijn onder meer de Cnemidophorus ruthveni; een soort renhagedis, de groene zeeschildpad, anolissen en de groene leguaan. Anolis bonairensis is een soort van de familie van de anolissen komt alleen op Bonaire voor.
Alle zeeschildpadden zijn beschermd. Bonaire heeft vier van de laatste zeven overgebleven zeeschildpaddensoorten in de wereld in haar wateren: De Green sea turtle; Leatherback turtle; Hawksbill turtle; Loggerhead turtle.
Zeedieren De zee rond Bonaire telt ongeveer 350 soorten vissen. Het koraalrif van Bonaire bestaat uit ongeveer 60 soorten koraal als Montastraea annularis. Alle papegaaivissen, haaien en roggen zijn beschermd.
De Stichting Nationale Parken Bonaire (STINAPA Bonaire) is een non-gouvernementele organisatie die verantwoordelijk is voor het beheer van de nationale parken op Bonaire in Caribisch Nederland.
Locaties Washington Slagbaai Nationaal Park
thumb|Het Washington Slagbaai Nationaal Park
De hele Noordpunt van Bonaire is beschermd natuurgebied, het Washington Slagbaai Nationaal Park. Het park, 6000 hectare groot, is in 1969 ingesteld als eerste natuurpark van de Nederlandse Antillen. Het herbergt een scala aan leefgebieden, waaronder de duinen bij de boca's (inhammen) aan de noordkust, de saliñas (zoutmeren), de pos (bronnen) en de berggebieden. Het park is rijk aan vogels en andere dieren, met name hagedissen en leguanen. Het gehele park, inclusief alle saliñas, is internationaal erkend als belangrijk watergebied in het kader van de Conventie van Ramsar. Ook vanuit cultuurhistorisch oogpunt is het park van grote betekenis, onder andere vanwege de plantages en de historie van Slagbaai. Bij de ingang van het park is het Bonaire Museum ingericht. Vanaf de entree zijn enkele wandelingen uitgezet. Het park is goed toegankelijk met de auto en mountainbikers zijn ook welkom.
Bonaire National Marine Park
Bonaire National Marine Park is een wettelijk beschermd onderwaterpark dat het hele eiland en Klein Bonaire omringt.
Het park is in 1979 ontstaan door onder andere steun van het Wereld Natuur Fonds en wordt beheerd door de Stichting Nationale Parken Bonaire (STINAPA Bonaire). Voor de kust ligt het eiland Klein Bonaire. Er zijn circa zestig duikplaatsen. Het natuurpark behoort tot de mooiste duiklocaties ter wereld.
Het koraalrif van Bonaire staat echter onder druk. De koraalbedekking nam af van 18,7% in 2014 naar 15,4% in 2023. Op Karpata neemt de bedekking op alle dieptes (10, 20, 30 en 40 meter) sinds de jaren 1970 af. Op 20 meter diepte is de bedekking sindsdien zelfs afgenomen van ongeveer 70% naar ongeveer 10%. Directe bedreigingen zijn onder meer de ziekte Stony Coral Tissue Loss Disease, slechte waterkwaliteit en temperatuurveranderingen van het zeewater als gevolg van klimaatverandering.
Klein Bonaire thumb|400px|Rif en onderwaterfauna rond Klein Bonaire
Voor de kust bij Kralendijk ligt het eiland Klein Bonaire. Het eiland is 700 hectare groot, geheel vlak en slechts begroeid met kleine struiken en cactussen. Op het eiland komen zeker 76 plantensoorten en circa 55 diersoorten voor. Het is omgeven met een koraalrif. De stranden aan de noord- en westkant zijn de belangrijkste nestplaatsen voor zeeschildpadden. Op het eiland liggen ook enkele saliñas of zoutmeren. Hierin foerageren rode flamingo's; Bonaire heeft een van de grootste flamingo-populaties ter wereld. Om deze reden en vanwege de ongerepte koraalriffen en de neststranden voor zeeschildpadden, wordt het eiland beschermd als watergebied van internationaal belang door de Conventie van Ramsar.