thumb|Topografische gemeentekaart van Dantumadeel, september 2023 Dantumadeel () (officieel, Fries: Dantumadiel (,) is een gemeente in het noordoosten van de Nederlandse provincie Friesland. De gemeente telt inwoners (, bron: CBS) en heeft een oppervlakte van 87 km², waarvan 1,78 km² water. De gemeente Dantumadeel is binnen de streek van de Friese Wouden centraal gelegen in de Dokkumer Wouden.
Kernen De gemeente telt 11 officiële kernen. Sinds 1 januari 2009 zijn de Friese namen de officiële. Ook de gemeentenaam werd op die datum officieel gewijzigd in 'Dantumadiel'. Waar voorheen op de plaats- en straatnaamborden zowel de Friese als de Nederlandse namen werden vermeld, worden sindsdien alleen nog de officiële Friese namen vermeld.
Dorpen Aantal inwoners per woonkern op : Nederlandse naamOfficiële (Friese) naamInwonersDamwoudeDamwâldZwaagwesteindeDe Westereen*Veenwouden**FeanwâldenBroeksterwoudeBroeksterwâldRinsumageestRinsumageastWouterswoudeWâlterswâldDriesumDriezumDe ValomDe FalomRoodkerkReadtsjerkSijbrandahuisSibrandahûs De Westereen is van oorsprong de vorm in het lokale dialect. Tegenwoordig gebruikt men deze vorm ook in het Standaardfries (in plaats van De Westerein). Inclusief (het tot Dantumadeel behorende deel van) Veenwoudsterwal (Feanwâldsterwâl) (het andere deel valt onder Tietjerksteradeel).
Bron: CBS
Buurtschappen Naast deze dorpen bevinden zich in de gemeente de volgende buurtschappen:
Kuikhorne (Kûkherne) (deels) Oostwoud (Eastwâld)
Geschiedenis Dantumadeel wordt voor het eerst genoemd in een oorkonde uit 1242. In die tijd was Dantumadeel, of Donthmadeil, zoals het toen bekendstond, een deel van het district Winninghe, het noordelijke gedeelte van Oostergo. De toenmalige Grietenij Dantumadeel werd bestuurd door een grietman die in Rinsumageest en Dantumawoude zetelde. Tot 1881 was Rinsumageest de hoofdplaats van Dantumadeel.
Friesland is in de loop der eeuwen verschillende malen toneel geweest van strijd om de macht. Aan het einde van de 15e eeuw, begin 16e eeuw woedde er een strijd tussen de Schieringers en Vetkopers. Dantumadeel kwam voor korte tijd onder het gezag van Albert III van Saksen. Deze stelde een baljuw aan in Dokkum die tevens Dantumadeel bestuurde. Deze situatie was van korte duur, dus de grietmannen keerden al snel weer terug. Later werd Friesland betrokken bij de strijd tussen hertog Karel van Gelre en de Bourgondische keizer Karel V. In 1515 was er namens beide heersers een grietman gezeteld in Dantumadeel.
Pas bij de gemeentewet van 1851 werden de grietenijen afgeschaft en werden zgn. gemeenten. Deze werden afzonderlijk bestuurd door een burgemeester.
In de loop der tijd is het gebied van Dantumadeel verschillende malen aangepast. Al in 1350 scheidde gebied rond Kollum, Oostbroekland, zich af en werd Kollumerland. Dokkum annexeerde verschillende malen gedeelten van Dantumadeel, zodat het kon uitbreiden. Bij de gemeentelijke herindeling van 1 mei 1984 gingen de plaatsen Birdaard en Janum over naar de gemeente Ferwerderadeel.
Bestuur en politiek
thumb|left|Gemeentehuis in Damwoude
Het bestuur in de gemeente Dantumadeel ligt in handen van de gemeenteraad, het college van B&W en de burgemeester. Op 8 november 2024 volgde Anja Haga Klaas Agricola op als waarnemend burgemeester van Dantumadeel na het vertrek van Agricola als waarnemend burgemeester naar De Friese Meren.
Gemeenteraad Sinds 1946 bestaat de gemeenteraad van Dantumadeel uit 17 zetels. Hieronder de behaalde zetels per partij bij de gemeenteraadsverkiezingen sinds 1931:
1931–1978 Partij19311935193919461949195319581962196619701974 ARP 5 5 5 6 6 6 6 6 5 6 5 PvdA – – – 4 4 4 5 5 4 4 4 CHU 4 3 4 4 4 4 4 3 4 3 3 VVD (tot 1946: LSP „De Vrijheidsbond”, 1946–1948: PvdV) 1 2 2 1 1 1 1 1 1 2 2 SGP 1 1 1 1 2 2 1 2 1 2 2 FNP – – – – – – – – – – 1 BP – – – – – – – – 2 – – Democratisch Kiezersblok – – – 1 – – – – – – – SDAP 3 3 2 – – – – – – – CDU – – 1 – – – – – – – Christelijk-Gereformeerde Kiezersgroep 1 1 – – – – – – – – – Totaal15 15 15 17 17 17 17 17 17 17 17 Opkomst (%) 91,4 91,3 91,3 86,7 86,6 89,6 90,0 89,7 93,5 71,8 73,4
1978–heden Partij1978198219861990199419982002200620102014201820222026 Gemeentebelangen Dantumadiel – – – – – – – – – – 3 3 4 Sociaal Links (tot 2018: PvdA) 5 3 5 5 3 4 2 4 3 2 3 3 4 CDA 8 7 6 6 4 5 5 4 5 5 5 4 3 ChristenUnie (tot 1990: RPF, 1990–2002: RPF/GPV) – – 2 2 3 3 3 2 2 3 3 3 2 BBB – – – – – – – – – – – – 2 SGP 2 2 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 FNP – – – – – – 2 2 1 2 1 2 1 BVNL – – – – – – – – – – – 1 – VVD 2 2 2 1 1 1 1 – – – 1 – – Dantumadeel '82 – 2 2 2 6 3 3 4 3 2 – – Lagere Lasten Dantumadiel – – – – – – – – 2 2 – – Totaal17 17 17 17 17 17 17 17 17 17 17 17 17 Opkomst (%) 82,1 76,5 82,3 71,9 70,4 64,2 66,3 65,9 57,1 57,8 56,2 56,3 60,0
Samenstelling coalitie Het college van B&W wordt sinds 14 mei 2018 gevormd door een coalitie van Gemeentebelangen, Sociaal Links en ChristenUnie. Voor het eerst sinds 1978 en voor het eerst in 40 jaar maakt het CDA er geen deel van uit.
1998–2002: CDA, PvdA, ChristenUnie 2002–2006: CDA, ChristenUnie, Dantumadeel'82 2006–2010: CDA, PvdA 2010–2014: CDA, PvdA, ChristenUnie 2014–2018: CDA, ChristenUnie, FNP 2018–2022: ChristenUnie, Gemeentebelangen, Sociaal Links
Samenwerking De ambtelijke organisatie van de gemeente is per 1 januari 2017 ambtelijk gefuseerd met drie andere gemeenten in Noordoost-Friesland: Dongeradeel, Ferwerderadeel en Kollumerland, die opgingen in de gemeente Noardeast-Fryslân. Op 1 januari 2024 is de samenwerking met Noardeast-Fryslân beëindigd en heeft Dantumadiel een eigen ambtelijke organisatie.
Op 29 maart 2016 besloot de raad als enige van de vier af te zien van een bestuurlijke fusie per 2019.
Cultuur Monumenten In de gemeente zijn er een aantal rijksmonumenten en oorlogsmonumenten, zie: Lijst van rijksmonumenten in Dantumadeel Lijst van oorlogsmonumenten in Dantumadeel
Kunst in de openbare ruimte In de gemeente zijn diverse gebouwen, beelden, sculpturen en objecten geplaatst in de openbare ruimte, zie: Lijst van beelden in Dantumadeel
Kerk en geloof De dorpen Driezum en Wouterswoude staan bekend als een reformatorische enclave in Friesland. Vanouds was Dantumadeel een bolwerk van de Gereformeerde Kerk en de Anti-Revolutionaire Partij (in 1980 opgegaan in het CDA).
Geboren in Dantumadeel Tsead Bruinja (1974), dichter Tineke Huizinga (1960), politica, oud-staatssecretaris Piet Jongeling (1909-1985), journalist, verzetsstrijder, politicus en kinderboekenschrijver Jack Kooistra (1930-2025), nazi-jager Meindert Koolstra (1917-1944), geheim agent Theo Pijper (1980), grasbaanracer Ype Poortinga (1910-1985), schrijver Fokke Sierksma (1917-1977), theoloog Maurits Pico Diederik van Sytzama (1789-1848), politicus en bestuurder Worp van Thabor (14??-1538), schrijver Sikke Venema (1937-1999), voormalig topvoetballer Theun de Vries (1907-2005), schrijver Jannes van der Wal (1956-1996), dammer Klaas van der Woude (1954), componist/dirigent Johan Zuidema (1948), voormalig profvoetballer
Aangrenzende gemeenten