thumb|Salsadansers Salsa is een muziekstijl die voortkomt uit de Cubaanse son en Amerikaanse jazz. Het wordt tegenwoordig over de hele wereld gespeeld maar is vooral in Latijns-Amerikaanse landen populair.
Naast de son is salsa ook verwant aan andere Latijns-Amerikaanse muziekstijlen zoals merengue, bachata, cumbia, chachacha en bolero (in de stijldanswereld bekend als de rumba). Salsa heeft een specifieke clave, een ritmisch motief waarnaar zowel musici als dansers zich kunnen oriënteren. Op de salsamuziek wordt de salsadans gedanst.
Geschiedenis Oorsprong De naam zou komen van Phidias Danilo Escalona, een Venezolaanse diskjockey, die een radioprogramma had dat La hora de la Salsa, el Sabor y el Bembé heette en waarop de eerste salsamuziek gedraaid werd in 1962. De naam verwijst ook naar het meer pikantere van de dans en het radioprogramma werd gesponsord door een fabrikant van sauzen zodat naam en muziek mooi samenvielen. In ieder geval zeggen oude Cubaanse muzikanten dat dit de juiste oorsprong van de naam is maar niet iedereen is het daar mee eens. Wel is het duidelijk dat het een muziekstijl is die verschillende Zuid-Amerikaanse muziekstromen combineert. De oudste oorsprong lijkt in ieder geval de son te zijn afkomstig uit Cuba. In de VS ontstonden verschillende Latino-wijken en werd de interesse in Latijns-Amerikaanse muziek ook steeds groter.
Na de Cubaanse Revolutie raakte Cuba geïsoleerd en viel weg als grote drijvende kracht achter de diverse Latijnse muziekstromingen. Ondertussen nam de Latino-bevolking in de Verenigde Staten, voornamelijk Puertoricanen, verder de ontwikkeling van Latijns-Amerikaanse muziek voor zijn rekening. De muziek die gedurende de jaren vijftig werd gemaakt als voorloper was vooral de mambo en de boogaloo. Ondertussen werd er ook geëxperimenteerd met rock-'n-roll, Latin jazz, jala jala en andere Zuid-Amerikaanse muziek.
Hoogtijdagen Hierop ontstond midden jaren zestig in New York muziek die vanaf dat moment internationaal salsa genoemd zou worden.
Dit kwam vooral door de koppeling die gelegd werd met/door Fania, het platenlabel dat fluitist Johnny Pacheco (1935-2021) in 1964 oprichtte met manager Jerry Masucci. Fania werd voor de salsa wat Motown was voor r&b.
Het was ook Pacheco die de eerste Fania-plaat (Cañonazo) uitbracht en in 1968 de Fania All-Stars oprichtte. Onder deze naam werden live-concerten georganiseerd waarbij alle grote solisten van het label optraden (Celia Cruz, Héctor Lavoe, Ray Barretto, Eddie Palmieri, Rubén Blades en Willie Colón).
Nog meer dan de andere Fania-artiesten stelden Blades en Colón politieke misstanden in Latijns-Amerika en de VS aan de kaak. Tussen 1977 en 1995 maakten ze vijf duoplaten waarvan de eerste vier op Fania werden uitgebracht. Siembra uit 1978 was lange tijd het bestverkochte latin-album aller tijden.
Verder verloop Vanuit New York waaide de salsa over naar Latijns-Amerika en vervolgens de rest van de wereld, maar vanaf eind jaren 70 daalde de populariteit in de Verenigde Staten. Salsa werd links en rechts ingehaald door disco, merengue uit de Dominicaanse Republiek en de Engelstalige cross-overpop van artiesten als Gloria Estefan. Ondertussen ontwikkelde de Cubaanse muziek zich in volledige afzondering tot timba, salsa met rock-, funk- en hiphopinvloeden.
Zelfs de (uittredende) Fania-sterren sloegen nieuwe wegen in en zodoende ontstond begin jaren 80 salsa romántica, melodieuze salsa met romantische teksten; meestal ging het hier om bewerkte top 40-ballads zoals Just the Two Of Us (Solos Tu y Yo) en Suddenly die beiden waren opgenomen voor de Noches Caliente-albums van producer Louie Ramirez en zanger Ray de la Paz.
Salsa romántica leverde in de jaren 90 stadionacts op als Victor Manuelle, La India en Marc Anthony; allen stonden zij onder contract van het platenlabel RMM dat min of meer de plek van Fania had ingenomen sinds het geen nieuwe albums meer produceerde. Met het overlijden van platenbaas Ralph Mercado in 2001 kwam er ook een einde aan RMM.
Als reactie op de salsa romántica ontstond salsa dura, hardcore salsa volgens de Fania-tradities maar dan swingender en krachtiger. Belangrijke spelers hierin waren Jimmy Bosch en Spanish Harlem Orchestra.
Uiteindelijk zijn de grenzen tussen romántica en dura vervaagd.
Dans en muziek
Ritme Een set danspassen in een salsadans is onderverdeeld in 8 tellen verdeeld over twee maten van 4 tellen. Omdat de 4e en 8e tel vaak een rust is wordt er vaak op de volgende manier meegeteld: 1, 2, 3.... 5, 6, 7.... Dezelfde tellen worden muzikaal gezien ook wel gegeven als 1 en 2 ... 3 en 4 ..., en wel als één 4/4 maat, wat veel eenvoudiger te begrijpen is.
Bezetting salsaband Een salsaband bestaat meestal uit een uitgebreide combinatie van instrumenten zoals de conga's, timbales, campana, bongo, guiro, blaasinstrumenten (saxofoons, trompetten, trombones), bas, piano, gitaar, tres en natuurlijk de claves. Moderne bands gebruiken ook wel keyboards ter vervanging van de piano. Bij de aanwezigheid van viool en dwarsfluit (in plaats van de koperblazers) is er sprake van de charanga-bezetting.
Verder spelen improvisatie en wisselwerking in de zang (pregon-koor) een grote rol; leadzangers worden ook wel soneros, rumberos of pregoneros genoemd.
Bands als het Joe Cuba Sextet waren de eersten die voornamelijk salsa speelden, alhoewel mensen als Tito Puente ook een grote invloed op de salsa hebben gehad. Tito Puente weigerde trouwens zijn muziek als salsa te typeren. Hij sprak liever over mambo of Latin jazz.
Lijst van muzikanten Fania Een overzicht van de artiesten van het Fania-label.
Groep/Artiest Beschrijving Johnny Pacheco Dominicaans multi-instrumentalist, producer, platenbaas en oprichter van de Fania All-Stars. Celia Cruz Cubaans zangeres met de bijnaam la reina de la salsa (koningin van de salsa). Begon bij Sonora Matancera en werkte daarna samen met Tito Puente, de Fania All-Stars, Johnny Pacheco en Willie Colón. Rubén Blades Panemees zanger-activist met teksten over de onderdrukte bevolking in Latijns-Amerika. Werkte samen met Ray Baretto, de Fania All-Stars en Willie Colón. Willie Colón Puerto-Ricaans/New Yorks trombonist, zanger en activist met sociaal-politieke teksten over de positie van latino's in de VS. Debuteerde in 1967 op 17-jarige leeftijd en werkte als bandleider samen met Héctor Lavoe en Rubén Blades; produceerde ook platen voor Mon Rivera, Celia Cruz, Ismael Miranda en Soledad Bravo. Héctor Lavoe Puerto-Ricaans zanger met de bijnaam el cantante de los cantantes (zanger der zangers). Werkte van 1966 tot 1983 samen met Willie Colón die hem midden jaren 70 tot plaatsvervangend bandleider benoemde. Overleed in 1993 aan de gevolgen van aids. Ray Barretto Puerto-Ricaans/New Yorks congaspeler en bandleider die zowel binnen als buiten de salsascene actief was. Overleed in 2000 Eddie Palmieri Puerto Ricaans pianist en bandleider. Charlie Palmieri Puerto Ricaans pianist. Cheo Feliciano Puerto Ricaans zanger; begonnen als percussionist (onder meer bij het orkest van Tito Rodriguez) en maakte tien jaar deel uit van het Joe Cuba Sextet alvorens hij solo verder ging. Kwam in 2014 om het leven bij een verkeersongeluk. Pete 'El Conde' Rodriguez Puerto Ricaans zanger; net als Feliciano begonnen als percussionist voordat hij bij Fania tekende en deel ging uitmaken van de All Stars. Overleed in 2000 vlak na Puente. Zijn kinderen Pete Jr. en Cita zijn ook in de salsa actief.
Salsa romántica Een overzicht van de bands en artiesten uit de salsa romántica.
Groep/Artiest Beschrijving Oscar D'León Venezolaans bassist en zanger; maakte onder meer deel uit van Tipica 73. Zijn bekendste nummer, Lloraras (huilen zul je!), is wereldwijd gecoverd.. Jerry Rivera Eddie Santiago Frankie Ruiz zanger uit New Jersey. Begon midden jaren 80 een solocarrière; overleed in 1998 op 40-jarige leeftijd aan leverfalen. Gilberto Santa Rosa Puerto Ricaans zanger en producer; midden jaren 70 begonnen op 14-jarige leeftijd. Zingt zowel romántica als dura. El Gran Combo Grupo Gale Grupo Niche Colombiaanse formatie. Son by Four scoorde in 1998 een hit met A Puro Dolor en schakelde later over op gospelrepertoire. Dark Latin Groove (DLG) Tito Nieves Puerto Ricaans/New Yorks zanger met de bijnaam Pavarotti van de salsa. Begon zijn solocarrière in de jaren 80 met Engelstalige nummers. Coverde midden jaren 90 Let It Be voor het album Tropical Tribute to the Beatles en scoorde met zijn versie van de boogalooklassieker I Like It Like That. Marc Anthony Puerto Ricaans/New Yorks zanger; debuteerde begin jaren 90 in de salsa-romantica alvorens bij het grote publiek door te breken met latin pop-repertoire. Speelde Héctor Lavoe in de biopic El Cantante uit 2006. La India Puerto Ricaans/New Yorks zangeres met de bijnaam 'la princesa de la salsa (prinses van de salsa). Oorspronkelijk actief in de dance en vanaf de jaren 90 ook in de salsa (romántica en dura). Werkte samen met o.m. Eddie Palmieri, Marc Anthony, Celia Cruz, Issac Delgado en Gloria Estefan. Victor Manuelle
Overigen Een overzicht van bands uit Noord- en Zuid-Amerika, veelal gespecialiseerd in salsa dura.
Groep/Artiest Omschrijving Jimmy Bosch Puerto Ricaans trombonist en bandleider uit New Jersey. Trad onder meer op met de Fania-artiesten naar wiens voorbeeld hij in de jaren 90 het initiatief nam tot de salsa dura. Frankie Vazquez Puerto Ricaans/New Yorks zanger en percussionist, ook wel sonero del barrio of soul man genoemd vanwege zijn verhalende improvisaties. Speelde als tiener conga's en timbales in verschillende bands. Toen de zanger van zijn eigen band Los Generales ermee ophield en er geen opvolger beschikbaar was besloot Vazquez zelf te gaan zingen en in zijn plaats een andere (betere) congaspeler te zoeken. Verhuisde in 1977 terug naar New York en werd een veelgevraagd zanger. Spanish Harlem Orchestra salsa dura en latin jazz uit New York onder leiding van pianist Oscar Hernández die eerder met de Fania-artiesten samenwerkte. De 13-koppige formatie werd in 2001 opgericht en heeft zeven albums uitgebracht waarvan drie bekroond met een Grammy Award. De bezetting is grotendeels dezelfde gebleven; Jimmy Bosch en Ray de la Paz (later vervangen door Jeremy Bosch) behoren tot de ex-leden. Mambo Legends Orchestra New Yorkse formatie met zang van onder meer Frankie Vazquez en Cita Rodriguez (dochter van Pete 'El Conde' Rodriguez) Wayne Gorbea Puerto Ricaans/New Yorks pianist en bandleider; onder meer van Orquesta Cuda, La Nueva Comparsa en Salsa Picante. Overleed in 2015 op 65-jarige leeftijd aan botkanker. La Excelencia La-33 Colombiaanse formatie; bekend geworden door La Pantera Mambo, hun vocale bewerking van de Pink Panther-tune. Pedrito Martinez Cubaans percussionist en zanger die zowel binnen als buiten de salsascene van New York actief is. Cocomama vrouwelijke salsaformatie uit New York onder leiding van de Cubaanse percussioniste Mayra Casales. Opgericht in 2005 voor een benefietconcert, en sindsdien bij elkaar gebleven. Zangeressen zijn/waren Christine Durelly (Cuba/Frankrijk), Sofia Tosello (Argentinië), Ariacne Trujilo (Cuba; tevens pianiste in de Pedrito Martinez Group). Cocomama bracht drie studioalbums uit; Cocomama (2012), Queiro (2015) en Woman's World (2022). Williamsburg Salsa Orchestra salsa dura uit New York onder leiding van percussionist/arrangeur Gianni Mano. De elfkoppige formatie heeft in de jaren 10 twee albums uitgebracht met bewerkingen van alternatieve popsongs. Zangeres Solange Prat (Argentinië) werd in 2019 tijdelijk vervangen door Mikaela Curet (Puerto Rico).
Timba