Aristolochia is een geslacht van planten uit de pijpbloemfamilie (Aristolochiaceae). Wanneer taxa als Isotrema worden opgevat als ondergeslacht of zelfs als synoniem, dan telt het geslacht ongeveer vijfhonderd soorten, die hoofdzakelijk voorkomen in de tropen en subtropen, in mindere mate in de gematigde streken. Het zijn in hoofdzaak soorten die als groenblijvende, soms bladverliezende, verhoutende lianen in beboste gebieden groeien. Enkele soorten zijn overblijvende kruidachtige klimplanten, sommige groeien als struik of kleine boom. Bloemen zijn altijd alleenstaand in de oksel van een blad of schutblad.
Sommige naslagwerken geven aan dat de wetenschappelijke geslachtsnaam Aristolochia afgeleid is van het Griekse aristos = "best" en locheia = "kindergeboorte" of "kinderbed".
Kenmerken De gladde stengels zijn rechtopstaand en ietwat gedraaid. De enkelvoudige bladeren zijn afwisselend geplaatst en meestal eirond tot hartvormig. Er zijn geen steunblaadjes aanwezig.
De bloemen groeien in de bladoksels. Het opvallendste deel van de bloem is de kelk, die tot een gebogen buis vergroeid is, die meestal in een punt uitloopt. Aan de voet is de kelkbuis bolvormig verdikt, en omsluit daar de sterk gereduceerde kroon. Het vruchtbeginsel is onderstandig. De planten hebben een gespecialiseerd bestuivingsmechanisme. De bloemen geven een sterke geur af die vliegen als bestuiver aantrekt. Het binnenste deel van de kelkbuis is bedekt met haren die in eerste instantie stijf zijn, en naar binnen gericht. De kelkbuis fungeert zo als vliegenval omdat de haren slechts verkeer in één richting toestaan. Een binnengekomen vlieg wordt hierdoor enige tijd in de bloem opgehouden. Na een dag verwelken de haren, waardoor de inmiddels met stuifmeel overdekte vlieg de bloem weer kan verlaten.
Het algehele voorkomen heeft dit geslacht de naam "Duitse pijp" gegeven, vanwege de overeenkomsten met een houtvesterspijp. In de Verenigde Staten wordt het geslacht ook wel "Dutchman's pipe" ("Nederlandse pijp") genoemd.
Aristolochia in België en Nederland De pijpbloem (Aristolochia clematitis) is de enige soort die in België en Nederland in het wild voorkomt. In de Hortus botanicus Leiden zijn onder andere Aristolochia arborea (in de Victoriakas) en Aristolochia grandiflora te zien. Ook Botanische Tuin Fort Hoofddijk heeft een aantal soorten uit dit geslacht in de collectie. De grootste collectie in Nederland is echter te zien in de Passiflorahoeve te Harskamp die de Nationale Plantencollectie Aristolochia beheert.
Soorten Aristolochia acutifolia Aristolochia albida (Afrika ten zuiden van de Sahara) Aristolochia anguicida Aristolochia arborea Aristolochia arcuata Aristolochia arenicola (Zuidoost-Azië) Aristolochia argentina Aristolochia asclepiadifolia Aristolochia atropurpurea (Zuidoost-Azië) Aristolochia auricularia (Turkije) Aristolochia austrochinensis (Zuidoost-Azië) Aristolochia austroszechuanica (Zuidoost-Azië) Aristolochia austroyunnanensis Aristolochia baetica (Iberisch schiereiland, Marokko, Algerije) Aristolochia balansae (Zuidoost-Azië) Aristolochia bianorii (Balearen) Aristolochia bilabiata Aristolochia bilobata Aristolochia bracteata (Zuidoost-Azië) Aristolochia bracteolata (Centraal-Afrika, Sahara) Aristolochia brasiliensis Aristolochia bullata Aristolochia burelae Aristolochia californica (Noord-Amerika) Aristolochia cambodiana (Zuidoost-Azië) Aristolochia carterae Aristolochia cauliflora Aristolochia caudata Aristolochia caulialata (Zuidoost-Azië) Aristolochia clavidenia Aristolochia clematitis - pijpbloem (Europa, Noord-Amerika) Aristolochia chachapoyensis Aristolochia championii (Zuidoost-Azië) Aristolochia chapmaniana Aristolochia chasmema Aristolochia chilensis Aristolochia chlamydophylla (Zuidoost-Azië) Aristolochia clusii (Zuid-Italië, Sicilië, Malta) Aristolochia colossifolia Aristolochia compressicaulis (Zuidoost-Azië) Aristolochia consimilis Aristolochia constricta Aristolochia contorta (Zuidoost-Azië) Aristolochia convolvulacea Aristolochia cordiflora Aristolochia cornuta Aristolochia coryi (Noord-Amerika) Aristolochia cretica (Kreta) Aristolochia cucurbitifolia (Zuidoost-Azië) Aristolochia cucurbitoides (Zuidoost-Azië) Aristolochia curtisii (Zuidoost-Azië) Aristolochia cymbifera Aristolochia daemoninoxia Aristolochia dalyi Aristolochia debilis (Zuidoost-Azië) Aristolochia delavayi (Zuidoost-Azië) Aristolochia deltoidea Aristolochia ehrenbergiana Aristolochia ekmanii Aristolochia elongata (Albanië, Griekenland) Aristolochia embergeri (Sierra Leone, Ivoorkust, Ghana) Aristolochia erecta (Noord-Amerika) Aristolochia eriantha Aristolochia esoterica Aristolochia esperanzae Aristolochia fangchi (Zuidoost-Azië) Aristolochia filipendulina Aristolochia fimbriata Aristolochia foetida Aristolochia fontanesii (Algerije) Aristolochia fordiana (Zuidoost-Azië) Aristolochia forrestiana (Zuidoost-Azië) Aristolochia foveolata (Zuidoost-Azië) Aristolochia fuertesii Aristolochia fujianensis (Zuidoost-Azië) Aristolochia fulvicoma (Zuidoost-Azië) Aristolochia galeata Aristolochia gaudichaudii Aristolochia geniculata (Turkije) Aristolochia gentilis (Zuidoost-Azië) Aristolochia gibertii Aristolochia gigantea - reuzenpijpbloem Aristolochia glandulosa Aristolochia glossa Aristolochia goliathiana Aristolochia gourigangaica (Zuidoost-Azië) Aristolochia grandiflora Aristolochia griffithii (Zuidoost-Azië) Aristolochia gorgona Aristolochia guentheri Aristolochia hainanensis (Zuidoost-Azië) Aristolochia haitiensis Aristolochia harmandiana (Zuidoost-Azië) Aristolochia helix (Zuidoost-Azië) Aristolochia heppii (Kongo, Zambia, Zimbabwe) Aristolochia heterophylla (Zuidoost-Azië) Aristolochia hians Aristolochia hirta (Griekenland, Turkije) Aristolochia hockii (Kongo, Tanzania, Zambia, Zimbabwe) Aristolochia holostylis Aristolochia hookeriana Aristolochia howii (Zuidoost-Azië) Aristolochia impressinervia (Zuidoost-Azië) Aristolochia indica (Zuidoost-Azië) Aristolochia inflata Aristolochia iquitensis Aristolochia isaurica (Turkije) Aristolochia jackii Aristolochia jinshanensis (Zuidoost-Azië) Aristolochia kaempferi (Zuidoost-Azië) Aristolochia kankauensis Aristolochia kerrii (Zuidoost-Azië) Aristolochia klugii Aristolochia kewensis Aristolochia kunmingensis (Zuidoost-Azië) Aristolochia kwangsiensis (Zuidoost-Azië) Aristolochia labiata Aristolochia leptosticta Aristolochia lindeniana Aristolochia linearifolia Aristolochia lindneri Aristolochia lingulata Aristolochia littoralis Aristolochia liukiuensis Aristolochia longgangensis (Zuidoost-Azië) Aristolochia lutea (Zuid-Europa) Aristolochia macrophylla Aristolochia macroura Aristolochia malacophylla Aristolochia manshuriensis (Zuidoost-Azië) Aristolochia mathewsii Aristolochia maxima (Noord-Amerika) Aristolochia merxmuelleri (Joegoslavië) Aristolochia micrantha Aristolochia microstoma (Griekenland) Aristolochia mollis (Zuidoost-Azië) Aristolochia mollissima (Zuidoost-Azië) Aristolochia montana Aristolochia moupinensis (Zuidoost-Azië) Aristolochia mycteria Aristolochia nakaoi (Zuidoost-Azië) Aristolochia nana Aristolochia navicularis (Sardinië, Sicilië) Aristolochia nelsonii Aristolochia neolongifolia (Zuidoost-Azië) Aristolochia obliqua (Zuidoost-Azië) Aristolochia odoratissima Aristolochia onoei (Zuidoost-Azië) Aristolochia orbicularis Aristolochia ornithocephala Aristolochia ovalifolia Aristolochia ovatifolia (Zuidoost-Azië) Aristolochia pallida (Zuid-Europa) Aristolochia panamensis Aristolochia papillifolia Aristolochia paracleta Aristolochia parvifolia (Griekenland, Kreta) Aristolochia passifloraefolia Aristolochia paucinervis (Zuidwest-Europa, Noordwest-Afrika) Aristolochia paulistana Aristolochia peltata Aristolochia pentandra (Noord-Amerika) Aristolochia peruviana Aristolochia petelotii (Zuidoost-Azië) Aristolochia petersiana Aristolochia pierrei (Zuidoost-Azië) Aristolochia pilosa Aristolochia piperifolia (Zuidoost-Azië) Aristolochia pistolochia (Zuidwest-Europa, Marokko) Aristolochia platanifolia (Zuidoost-Azië) Aristolochia polymorpha (Zuidoost-Azië) Aristolochia pothieri (Zuidoost-Azië) Aristolochia praevenosa Aristolochia promissa Aristolochia prostrata Aristolochia punjabensis (Zuidoost-Azië) Aristolochia raja Aristolochia rechingeriana (Turkije) Aristolochia reticulata (Noord-Amerika) Aristolochia rhizantha Aristolochia ridicula Aristolochia rigida (Somalië) Aristolochia ringens Aristolochia rugosa Aristolochia rotunda (Zuid-Europa) Aristolochia saccata (Zuidoost-Azië) Aristolochia salvadorensis Aristolochia salweenensis (Zuidoost-Azië) Aristolochia samanensis Aristolochia schippii Aristolochia scytophylla (Zuidoost-Azië) Aristolochia sempervirens (Oostelijk Middellandsezeegebied, Algerije) Aristolochia serpentaria (Noord-Amerika) Aristolochia shimadai Aristolochia sicula (Sicilië) Aristolochia silvatica Aristolochia sprucei Aristolochia stomachoides Aristolochia surinamensis Aristolochia tagala (Zuidoost-Azië) Aristolochia taliscana Aristolochia tentaculata Aristolochia thibetica (Zuidoost-Azië) Aristolochia thwaitesii (Zuidoost-Azië) Aristolochia tigrina Aristolochia tomentosa (Noord-Amerika) Aristolochia tonduzii Aristolochia transsecta (Zuidoost-Azië) Aristolochia triactina Aristolochia triangularis Aristolochia tricaudata Aristolochia trilobata Aristolochia tuberosa (Zuidoost-Azië) Aristolochia tubiflora (Zuidoost-Azië) Aristolochia tyrrhena (Sardinië, Corsica) Aristolochia urupaensis Aristolochia utriformis (Zuidoost-Azië) Aristolochia veraguensis Aristolochia versicolor (Zuidoost-Azië) Aristolochia wardiana (Zuidoost-Azië) Aristolochia watsonii (Noord-Amerika) Aristolochia weddellii Aristolochia westlandii (Zuidoost-Azië) Aristolochia wrightii (Noord-Amerika) Aristolochia zhongdianensis (Zuidoost-Azië) Aristolochia zollingeriana (Zuidoost-Azië)
Niet langer erkend of in dit geslacht Aristolochia arborescens nomen dubium, geen type Aristolochia cubensis nomen nudum Aristolochia dammeriana nom. dub. Aristolochia durior = ?Bignonia capreolata Aristolochia elegans = A. littoralis Aristolochia leuconeura , gebaseerd op steriel materiaal, volgens Pfeifer mogelijk A. veraguensis Aristolochia longa = A. fontanesii Aristolochia longiflora = A. erecta Aristolochia longifolia Aristolochia oblongata = A. bilabiata Aristolochia podocarpa nom. dub. Aristolochia pubescens nom. nud. Aristolochia punctata nom. dub. Aristolochia sipho = A. macrophylla Aristolochia uhdeana ; type in Berlijn verloren gegaan, nom. dub.
Trivia De vangbekers van Nepenthes aristolochioides lijken qua vorm en tekening op de bloemen van Aristolochia. Hieraan dankt deze bekerplant zijn naam. Het achtervoegsel -oides is Latijn voor 'gelijkend'.
Categorie:Pijpbloemfamilie