thumb|Joris Ivens (links) en Ernest Hemingway bij commandant Ludwig Renn van de Internationale Brigade in 1936. thumb|Geboortehuis Ivens, Van Berchenstraat 17-19 Nijmegen thumb|Joris Ivensmonument, Nijmegen George Henri Anton (Joris) Ivens (Nijmegen, 18 november 1898 – Parijs, 28 juni 1989) was een Nederlands filmregisseur en filmmaker, met name gericht op documentaires. Hij behoort naast Paul Verhoeven, Johan van der Keuken en Bert Haanstra tot de internationaal bekende Nederlandse filmmakers. In eigen land raakte hij onder meer omstreden vanwege zijn film ter ondersteuning van de Indonesische onafhankelijkheidsbeweging.
Afkomst Ivens was de zoon van Kees Ivens en kleinzoon van Wilhelm Ivens. Toen de fotohandel van zijn grootvader en vader in 1927 werd omgezet in een nv onder de naam Capi, werd hij adjunct-directeur. Met een studie handelseconomie en fototechniek in Berlijn achter de rug had hij er de papieren voor, maar de zaak interesseerde hem alleen om er geld aan te onttrekken voor zijn linkse projecten. Zijn teleurgestelde vader schreef in zijn dagboek: "Capi genoeg door Georges methodes geplukt en geplunderd. Door het filmondernemen is Capi aan de rand van de afgrond gebracht. (…) Door zijn maatschappelijke instelling Capi zwaar geschaad… Een bonk nonchalant, naief egoisme, slordigheid, egocentrisme, asociaal.’ Vader Ivens fuseerde daarom zijn bedrijf met de firma Lux van Willy Breuer en Joris vertrok naar Amerika om er met Ernest Hemingway de film The Spanish Earth te maken, ook weer met geld uit de kas van Capi.Een walhalla voor de fotografie, Ons Amsterdam, 17 juni 2024
Bekendheid Ivens werd bekend met avant-garde documentaires als De brug (1928) (over De Hef in Rotterdam), Regen (1929) en Zuiderzee (1930), waarin hij experimenteerde met bewegingen en ritmes. Hij behoorde tot de voormannen van de internationale filmavant-garde van die jaren. Later raakte hij steeds meer geïnteresseerd in sociale kwesties en werd hij overtuigd communist. Zo was Ivens onder andere betrokken bij de Vereeniging van Arbeiders-Fotografen, waarvoor hij arbeiders schoolde in de fotografie, om zo misstanden te kunnen vastleggen ten behoeve van de strijd tegen het kapitalisme. Ook kon hij fotomateriaal ter beschikking stellen, afkomstig uit de fotozaak van zijn vader. Ivens maakte onder meer films over een mijnwerkersstaking in België (Borinage, 1934), over de Spaanse Burgeroorlog (The Spanish Earth, 1937) en over de strijd die China voerde tegen de Japanse bezetting (De vierhonderd miljoen, 1939). Tijdens de Tweede Wereldoorlog maakte hij diverse films in de Verenigde Staten, waaronder Power and the Land (1941) voor het Amerikaanse ministerie van landbouw en Action Stations! (1943) voor de Canadese marine.
Controverses Ivens heeft zijn talent meerdere malen in dienst gesteld van communistische régimes. In 1931 vertrok hij naar de Sovjet-Unie om de film Het lied van de helden te maken, over de bouw van de nieuwe stad Magnitogorsk in de Oeral. Deze stad werd voor een deel gebouwd door Goelag dwangarbeiders, veelal slachtoffers van Stalins collectivisering van de landbouw (die gericht was tegen de boeren). Ivens richtte zijn camera liever selectief op de duizenden Komsomol-vrijwilligers en partijleden die eveneens in Magnitogorsk werkten. De dwangarbeiders zou hij later vergelijken met 'onkruid'.Joris Ivens en Robert Destanque, Aan welke kant en in welk heelal, De geschiedenis van een leven, DNBL (2008), Citaat op pagina 107: "Ik vervloekte ze (koelakken in de Goelag van Magnitogorsk) ook weleens, zoals je onkruid in je tuin vervloekt. Volgens de mensen in Moskou waren ze daar om het socialisme te ‘leren’, in werkelijkheid zonnen ze slechts op middelen om het te vernietigen."Magnitogorsk, jeugd van de hoogovens, Pieter Jan Smit (1996; documentaire) Ook in het maoïstische China heeft Ivens gefilmd; in 1976 voltooide hij Hoe Yukong de bergen verzette, een film waarin Mao's Culturele Revolutie wordt verheerlijkt.
Ivens kreeg een conflict met de regering van Nederland, toen hij in Australië een film maakte ter ondersteuning van de onafhankelijkheidsbeweging in het toenmalige Nederlands-Indië. Bij terugkeer uit Australië in februari 1947 kreeg Ivens diverse aanbiedingen, waaronder een aanbod van het ministerie van Kunsten en Wetenschappen om de Nederlandse filmindustrie weer op te zetten. Ivens wees deze aanbiedingen af en vertrok in 1947 naar het toen nog niet communistische Praag.Hans Schoots (1995), Gevaarlijk leven. Een biografie van Joris Ivens Amsterdam: Uitgeverij Jan Mets, p. 290 Het was Den Haag daarnaast een doorn in het oog dat Ivens van 1947 tot 1956 onafgebroken voor Oost-Europese dictaturen werkte. Dit en zijn aanvaring met de koloniale autoriteiten bij het maken van de film Indonesia calling leidde ertoe dat hij van 1948 tot 1957 verplicht werd elke drie of vier maanden zijn paspoort opnieuw te laten verlengen. Daarvoor heeft de Nederlandse staat in 1985 zijn verontschuldigingen aangeboden.
Filmografie 1912-1949 De Wigwam (1912, remake 1931) Études des mouvements à Paris (1927) De Brug (1928) Regen (1929 met Mannus Franken) idem met muziek Lou Lichtveld (1932) idem met muziek Hanns Eisler (1941) idem met muziek Lou Lichtveld (2002) Branding (1929) Ik-film (1929) Schaatsenrijden (1929) Arm Drenthe (1929) Heien (1929) Wij Bouwen (1930 met Jan Hin) Van Strijd, Jeugd en Arbeid (1930) Zuiderzee (1930) VVVC Journaals (1930) Breken en bouwen (1930) Donogoo Tonga (1931) Philips-Radio (1931) Creosoot (1932) Komsomol (1933) Nieuwe Gronden (1933) idem met muziek Hanns Eisler (2005) Ellende in de Borinage (1934) Saarabstimmung und Sowjetunion (1934) Kämpfer (1936) The Russian School in New York (1936) The Spanish Earth (1937) The Four Hundred Million (1939) New Frontiers (1940) Power and the Land (1940) Oil for Aladdin's Lamp (1941) Our Russian Front (1941) Action Stations! (1943) Know your Enemy: Japan (1945) The Story of GI Joe (1945) Indonesia Calling (1946) The First Years (1949)1951-1988 Pokój Zwyciezy Swiat (1951) Freundschaft Siegt (1952) Vredeskoers Warschau-Berlijn-Praag (1952) Das Lied der Ströme (1954, met muziek van Dmitri Sjostakovitsj) Eenheid (1954, met muziek van Dmitri Sjostakovitsj) Mein Kind (1955) Les Aventures de Till l'Espiègle (1956) Die Windrose (1957) La Seine a rencontré Paris (1957) Before Spring (1958) Six Hundred Million With You (1958) L'Italia non è un paese povero (1960) Demain a Nanguila (1960) Carnet de Viaje (1961) Pueblo Armado (1961) Chagall (1962) ...À Valparaiso (1963) Le Petit Chapiteau (1963) Le Train de la Victoire 1964) Aah...Tamara (1965) Pour le Mistral (1965) Le Ciel, la Terre (1966) Rotterdam Europoort (1966) Loin du Vietnam (1967) Le 17e parallèle: La guerre du peuple (1968) Le Peuple et ses Fusils (1970) Rencontre avec le President Ho Chi Minh (1970) De Onvergetelijken (1971) La Pharmacie No. 3: Shanghai (1976, deel van Comment Yukong deplaça les Montagnes (1976)) Une Histoire de Ballon (1976, deel van Comment Yukong deplaça les Montagnes (1976)) Comment Yukong deplaça les Montagnes (1976, 12 delen, speelduur 763 minuten) Les Kazaks - Minorité Nationale - Sinkiang (1977) Les Ouigours - Minorité Nationale - Sinkiang (1977) Commémoration à Paris de la Mort de la Mao Ze-Dong (Journal) (1979) Hâvre (1986) Une Histoire de Vent (1988)
Bibliografie Joris Ivens. Autobiografie van een filmmaker (Amsterdam: Born, 1970)thumb|Koningin Beatrix, Joris Ivens en Marceline Loridan-Ivens tijdens Rotterdam Filmfestival, 1989
Bijzonderheden Joris Ivens was getrouwd met Marceline Loridan-Ivens, een Frans filmmaker.Filmmaker Marceline Loridan-Ivens (90) overleden, Christiaan Paauwe, nrc.nl, 19 september 2018. Gearchiveerd op 27 augustus 2023. In 1968 ontving Ivens de Internationale Lenin-Vredesprijs, toegekend door de Sovjet-Unie. In 1969 ontving hij de Penning van de Leuve van de Rotterdamse Kunststichting. In 1974 kreeg hij de "Pim en Wim-prijs" van 10.000 gulden.Wie wordt er nou eigenlijk beter van die theatercoöperatie? - Niet de liefhebber! (laatste kolom), Nieuwsblad van het Noorden, 8 november 1974 Het duo Pim de la Parra en Wim Verstappen eerden hem hiermee met de woorden "als je op je 70ste nog met je poten in de klei gaat staan, verdien je hem". In de klei van Vietnam draaide Ivens Loin du Vietnam, een antioorlogsfilm. In 1988 werd Ivens het ereburgerschap van de gemeente Nijmegen toegekend en werd een plein in zijn geboorteplaats naar hem vernoemd; het Joris Ivensplein waarop in 1990 het Joris Ivensmonument van Bas Maters onthuld werd. Tot 2009 werd jaarlijks op het documentairefestival IDFA de Joris Ivens Award uitgereikt. Daarna veranderde de naam van de prijs in VPRO IDFA Award In 2007 schreef Oscar van Dillen muziek bij de film De Hef, het String Quartet 2. In mei 2010 is in het westen van Parijs een twaalf meter hoog standbeeld voor Ivens onthuld. Het beeld van Bryan McCormack toont een naakte man met een wereldbol in zijn handen en twee bewegende lange vleugels.
Werk in openbare collecties (selectie) Rijksmuseum AmsterdamObjecten in het Rijksmuseum
Externe links Europese stichting Joris Ivens Website Hans Schoots - bevat een aantal artikelen over Joris Ivens Hans Schoots, Gevaarlijk leven. Een biografie van Joris Ivens (1995), complete download in PDF op DBNL Aan welke kant en in welk heelal, De geschiedenis van een leven, Joris Ivens en Robert Destanque, DBNL (2008), boek bevat Ivens' memoires
Categorie:Nederlands documentairemaker Categorie:Nederlands filmregisseur Categorie:Nederlands communist Categorie:Lid van de Internationale Brigades