Lysergeenzuurdi-ethylamide (C20H25N3O), bekend als LSD-25 of simpelweg lsd of acid, is een organische verbinding met een hallucinogene werking. De stof werd in 1938 voor het eerst gesynthetiseerd door de Zwitser Albert Hofmann uit de ergotalkaloïden van de graanschimmel moederkoren. Lsd is een afkorting van het Duitse woord Lysergsäurediäthylamid, wat in het Nederlands vertaald wordt als lysergeenzuurdi-ethylamide.
Een van de bijzondere eigenschappen van lsd is dat het al bij het innemen van extreem kleine hoeveelheden (25 microgram) een psychoactieve werking vertoont. In de 20e eeuw werd lsd wereldwijd gebruikt door psychiaters om geestesziektes zoals psychosen (bijvoorbeeld schizofrenie) te behandelen. Ook werd het in de jaren vijftig eens onderzocht als mogelijk waarheidsserum door de Amerikaanse CIA en de Britse MI6 (overigens zonder succes). De populariteit van lsd bereikte een hoogtepunt in de jaren zestig en daalde snel nadat de drug eerst op nationale schaal en vervolgens in 1971 door de Verenigde Naties werd gecriminaliseerd. In de 21e eeuw is de belangstelling voor de microdosering en therapeutische toepassing van lsd gestegen.
Lsd werd in 2009 door onderzoekers van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu geclassificeerd als een relatief onschadelijke drug; verslaving of een overdosis is vrijwel onmogelijk en de risico's beperken zich voornamelijk tot de kans op een zeer onaangename bad trip, wat door een goede voorbereiding (set en setting) voorkomen kan worden. Lsd wordt afgeraden voor personen met (aanleg voor) psychiatrische stoornissen en tijdens de zwangerschap. Het Europees waarnemingscentrum voor drugs en drugsverslaving meldt dat de straatwaarden van lsd in 2006 in de meeste Europese landen varieerden tussen de € 5 en € 11 per eenheid.Europees Waarnemingscentrum voor drugs en drugsverslaving (2008) Stand van de drugsproblematiek in Europa: 55.
Geschiedenis Achtergrond Moederkoren is een schimmel die granen (voornamelijk rogge) kan aantasten. Het eten van door moederkoren beschimmeld brood leidde in de Middeleeuwen tot uitbraken van ergotisme ofwel Sint-Antoniusvuur, waarbij –naast het afsterven van ledematen – heftige hallucinaties kunnen optreden.
Ontdekking In het laboratorium van Sandoz (sinds 1996 Novartis) in Bazel waar Albert Hofmann werkte, deed men onderzoek naar lysergeenzuur, een chemische basisstructuur die voorkomt in de ergotalkaloïden van moederkoren. De vijfentwintigste lysergeenzuurvariant was lysergeenzuurdi-ethylamide, in zijn laboratorium bekend onder de naam LSD-25. Deze variant werd voor het eerst in 1938 door Hofmann gesynthetiseerd in de hoop een stimulans te vinden voor de bloedsomloop en ademhaling. De dierproeven toonden voornamelijk een sterk effect op de baarmoeder en rusteloosheid onder verdoving, maar wekte geen interesse bij de farmacologen en artsen van Sandoz en de stof werd aan de kant gezet.
Het duurde vijf jaar totdat Hofmann op 16 april 1943 uit nieuwsgierigheid zijn tweede synthese maakte van LSD-25. Tijdens het zuiveren bemerkte hij een "niet onplezierige" intoxicatie die twee uur duurde, gekenmerkt door een enorme versterking van de verbeeldingskracht en een veranderde waarneming van de wereld om hem heen.
Hij realiseerde zich dat deze effecten veroorzaakt konden zijn door de stof waar hij die dag mee werkte, die ondanks zijn gewoonlijke voorzichtigheid mogelijk in contact was gekomen met zijn vingertoppen.
Drie dagen later, op 19 april, besloot hij de lsd moedwillig te testen. De vrije base lsd lost slecht op in water. Daarom maakte hij een variant, de zogenaamde tartraat-vorm. Hij nam 0,25 milligram, wat al een grote dosis bleek te zijn: uit zijn laboratoriumnotities blijkt dat hij na 40 minuten nog slechts met moeite kon schrijven. Vanwege de intensiteit van de effecten werd besloten dat Hofmann zijn intoxicatie beter thuis dan in het laboratorium kon ondergaan; vanwege Zwitserse beperkingen aangaande de Tweede Wereldoorlog was er geen auto beschikbaar en maakten Hofmann en zijn assistent de huiswaartse reis door Bazel per fiets. Ter nagedachtenis aan deze eerste lsd-trip staat 19 april in de psychedelische gemeenschap bekend als Bicycle Day (Fietsdag).
Na uitvoerige dierproeven werd lsd in 1947 door Sandoz onder de merknaam Delysid als experimenteel medicijn beschikbaar gesteld aan onderzoeksinstituten en huisartsen, en gedurende de jaren 50 werd er wereldwijd onderzoek gedaan naar de psychiatrische toepassingen van lsd.
Experimenten Vanaf 1953 begon de Amerikaanse inlichtingendienst CIA onder leiding van Sidney Gottlieb te experimenteren met lsd als potentieel waarheidsserum of hersenspoelmiddel. Onder de codenaam MK-ULTRA liet Gottlieb de volledige wereldvoorraad aan lsd door de CIA opkopen voor $ 240.000 en distribueerde de drug naar ziekenhuizen, klinieken, gevangenissen en andere instituties met het verzoek (onder een schuilnaam) om onderzoek te doen naar de werking, wat uiteindelijk de verspreiding van drug door de gehele Verenigde Staten in de hand werkte. Sommige deelnemers waren vrijwillige studenten, waaronder schrijvers Ken Kesey (One Flew Over the Cuckoo's Nest), Allen Ginsberg en Robert Hunter van Grateful Dead, die vervolgens vanwege hun positieve ervaringen de drug met enthousiasme zouden promoten. Andere deelnemers werden zonder hun medeweten gedrogeerd, waaronder nietsvermoedende prostituanten die de proefkonijnen werden van operatie Midnight Climax. Nadat de gewenste resultaten niet konden worden waargemaakt werd MK-ULTRA begin jaren 60 stopgezet.
De Engelse geheime dienst MI6 verrichtte in 1953 en 1954 om gelijkaardige redenen experimenten op deelnemers die dachten een medicijn tegen verkoudheid te testen.
In 1962 werd de 14-jarige mannelijke Indische olifant Tusko in de dierentuin van Oklahoma City door onderzoekers geïnjecteerd met 297 mg lsd (genoeg voor 3000 mensen). Tusko raakte bedwelmd en na 1 uur en 40 minuten overleed hij; het is echter onduidelijk of hij overleed aan de hoge dosis lsd of aan de chloorpromazine en verdovingsmiddelen die hij gedurende zijn fatale trip door de onderzoekers kreeg toegediend.
De Nederlandse psychiater Jan Bastiaans heeft – met zeer omstreden resultaten – lsd (en pentothal) gebruikt als middel bij het behandelen van zwaar getraumatiseerde patiënten.Stephen Snelders, LSD-therapie in Nederland: de experimenteel-psychiatrische benadering van J. Bastiaans, G. W. Arendsen Hein en C.H. van Rhijn. Amsterdam 2000.Therapeutisch trippen – LSD in de psychiatrie, NRC Handelsblad, 16 juni 2000Jan Bastiaans, "Vom Menschen im KZ und vom KZ im Menschen: Ein Beitrag zur Behandlung des KZ-Syndroms und dessen Spätfolgen". In: Essays über Naziverbrechen Simon Wiesenthal gewidmet: verlegt unter Auspizien des Wiesenthalfonds in Amsterdam und des Bundes Jüdischer Verfolgter des Naziregimes in Wien. Amsterdam 1973.
Populariteit miniatuur|Het nummer Lysergic Acid Diethylamide door Lambert P. Lambert and the Gorgettes, een door de drug lsd geïnspireerd nummer uit 1967. De populariteit van lsd bereikte een hoogtepunt in de jaren zestig. De auteur Tom Wolfe beschrijft in zijn boek The electric kool-aid acid test de Amerikaanse scene waarin lsd werd gebruikt. De meest beruchte promotor van lsd in deze tijd was de Amerikaanse psycholoog Timothy Leary, die de termen set en setting introduceerde om een trip onder controle te houden. Bij een hippiemanifestatie in het Golden Gate Park van San Francisco in 1967 moedigde Leary de 25.000 aanwezige jongeren het gebruik van lsd aan met zijn slogan "turn on, tune in, drop out". Schrijver Ken Kesey en zijn Merry Pranksters organiseerden zogenaamde Acid Tests, drugsfeesten waarbij duizenden jongeren lsd kregen uitgedeeld.
De invloed van lsd op muziekgroepen zoals The Beatles, The Beach Boys en Pink Floyd leidde tot de ontwikkeling van psychedelische muziek. Referenties naar lsd in de rockmuziek van de jaren 60 zijn wijdverspreid. Zo had Grateful Dead-gitarist Jerry Garcia de veelzeggende bijnaam Captain Trips. Op het rockopera-album Tommy van The Who staat het lied The Acid Queen, waarin een vrouw de hoofdpersoon Tommy poogt te genezen met de drug. Een andere groep, Country Joe & the Fish, nam op een van hun platen The acid commercial (de lsd-reclame) op. De muzikale progressie die The Beatles maakten op het album Revolver uit 1966 wordt vaak toegeschreven aan hun ervaringen met lsd; de tekst van het slotnummer Tomorrow Never Knows is ontleed aan Leary's boek The psychedelic experience.
Criminalisatie Gelijktijdig met de popularisatie van lsd ontstond er een morele paniek rondom de drug. De associatie van lsd met de tegencultuur en de provocerende uitspraken van Leary jaagden de gevestigde orde angst aan. Daarnaast belandden steeds meer gebruikers met een bad trip op de eerste hulp. De reputatie van de drug werd eveneens beschadigd door broodjeaapverhalen die breed werden uitgemeten door de media; zo zouden studenten onder de invloed van lsd zijn verblind door langdurig naar de zon te staren en zou lsd de chromosomen beschadigen. Om afstand te nemen van de controverse staakte Sandoz in april 1966 de levering van lsd-25 en in oktober van dat jaar werd al het wetenschappelijk onderzoek naar lsd in de Verenigde Staten door de FDA stopgezet.
In 1966 werd lsd verboden in Nederland en het Verenigd Koninkrijk, gevolgd door de Verenigde Staten in 1968. In 1971 werd lsd op lijst I van het Verdrag inzake psychotrope stoffen van de Verenigde Naties gezet, dat alle ondertekenende landen een verbod op onder meer lsd oplegt met uitzondering van medische en wetenschappelijke toepassingen.
Renaissance In de jaren 2010 is de interesse in lsd toegenomen als een drug om te microdoseren: het innemen van zeer lage doseringen om de productiviteit en creativiteit te verhogen. Microdosering is vooral populair in Silicon Valley en is vanuit de Verenigde Staten overgewaaid naar de rest van de wereld. In 2015 kreeg de Britse onderzoeker Robin Carhart-Harris als eerste in vijftig jaar toestemming voor wetenschappelijk onderzoek naar de therapeutische toepassing van lsd. Vanwege deze hernieuwde interesse in psychedelische drugs wordt wel eens gesproken van een "psychedelische renaissance".
Effect van lsd Na orale inname van lsd duurt het 30 tot 60 minuten voordat de effecten merkbaar worden. Afhankelijk van genetische constitutie en stofwisselingssnelheid kunnen de primaire effecten van lsd 12 tot 14 uur lang aanhouden; secundaire effecten kunnen zelfs langer dan drie dagen merkbaar zijn.
Lsd veroorzaakt sterke trips. Gedurende deze trips is de gebruiker bij bewustzijn en lichamelijk fit. Lsd veroorzaakt bij de meeste gebruikers sterke visuele hallucinaties, euforische gevoelens, diepe gedachten, verandering van tijdsperceptie en er is sprake van synesthesie (bijvoorbeeld kleuren horen of geluiden zien). Ook is er sprake van een opkomen van vergeten herinneringen of een nieuwe interpretatie van eerdere (levens-)ervaringen.
De visuele effecten manifesteren zich zowel met open ogen (OEV of Open Eye Visuals) als met gesloten ogen (Closed Eye Visuals). Met open ogen merkt de gebruiker een opvallend sterkere patroonherkenning, ook op plaatsen waar er geen patroon aanwezig is, zoals willekeurige decoratie op een tegel. Licht en kleur worden intenser en heel normale objecten worden plots veel interessanter. Een wandeling in het bos kan een compleet nieuwe ervaring opleveren doordat de gebruiker elk klein detail opmerkt en er veel aandacht aan besteedt.
Bij gesloten ogen kunnen er abstracte patronen in verscheidene kleuren worden waargenomen, alsook concrete beelden die als het ware uit het geheugen worden opgevist, zoals cartoonfiguren. Er is soms ook een oceanisch gevoel van eenheid met het universum of eenheid met de natuur, alsook met de levende wezens rondom zich. Bij een heel sterke dosis is er een tijdelijk verlies van de persoonlijkheid en mogelijke ervaringen van depersonalisatie.