Bratislava (tot 1919 Nederlands: Presburg; Duits: Pressburg of Preßburg; Hongaars: Pozsony; Slowaaks: Prešporok) is de hoofdstad en grootste stad van de Slowaakse Republiek en tevens de hoofdstad van de Regio Bratislava. De stad ligt in het uiterste zuidwesten van het land, aan weerszijden van de Donau, aan de linkeroever van de rivier de Morava en aan de voet van de Kleine Karpaten. Bratislava telt circa 480.000 inwoners terwijl de Agglomeratie van Bratislava 622.000 inwoners telt. De regio heeft een bevolking van 739.635. Ze grenst in het westen aan Oostenrijk en in het zuiden aan Hongarije, wat de stad de enige hoofdstad ter wereld maakt die grenst aan twee soevereine staten.
Vandaag de dag is Bratislava het politieke, culturele en economische centrum van het land. De stad is de zetel van de Slowaakse regering, de Nationale Raad van de Slowaakse Republiek, de president van Slowakije, het Hooggerechtshof van Slowakije en die van vele anderen grote organisaties, bedrijven en culturele instellingen. Ook is Bratislava een van de rijkste regio's in Centraal-Europa.
Voor een periode van meer dan 200 jaar, van 1536 tot 1783, was Bratislava de hoofdstad en het bestuurlijke centrum van het Koninkrijk Hongarije. In de Sint-Maartenskathedraal van Bratislava zijn 11 Hongaarse koningen en 8 Hongaarse koninginnen gekroond. De stad is cultureel zeer divers en haar rijke geschiedenis is beïnvloed geweest door verschillende etnische groepen, voornamelijk door Hongaren, Oostenrijkers, Duitsers, Tsjechen, Joden, Kroaten en Slowaken. Bratislava heeft tot op de dag van vandaag een vrij grote Hongaarse minderheid bestaande uit circa 15.000 personen.
Etymologie en naamswijzigingen Voor het grootste deel van haar geschiedenis heten Bratislava Prešporok in het Slowaaks, afgeleid van de Duitse en Hongaarse benamingen voor de stad: Pressburg en Pozsony. Tijdens de 19e eeuw begonnen verschillende Slowaakse nationalisten echter de Slowaakse naam Braťislava te gebruiken, om los te komen van de sterke Duitse en Hongaarse invloed en ter ondersteuning van de nationale trots. Deze naam is afgeleid van de eerste historische benaming van de stad uit het jaar 907: Brezalauspurc, wat letterlijk burcht van Bredislav betekent. Later evolueerde Braťislava tot Bratislava en veranderde de betekenis naar Glorie aan de broeders, uit het Slowaakse woord voor broer, Brat, en glorie of overwinning, Slava. De naamsverandering van de stad vond officieel plaats in 1919, na de onafhankelijkheidsverklaring van Tsjecho-Slowakije. Doorheen haar geschiedenis werd ook het Griekse Istropolis gebruikt, naar de Griekse benaming voor de Donau.
Geschiedenis Onder de Hongaarse kroon Al in het neolithicum wonen er mensen rond de burchtheuvel, voor de komst van de Hongaren woonden er Romeinen en Moraviërs. Vratislav, vorst van Groot-Moravië bouwde een houten verdedigingsmuur rond de burchtheuvel. In 907 kwamen burcht en omgeving na de Slag bij Pressburg in handen van Hongarije, dat er zijn meest westelijke steunpunt van maakte. In een oud geschrift is te lezen dat Koning Stefanus I van Hongarije een derde van de tolinkomsten van de stad schonk aan de Abdij van Pannonhalma. Dit wordt in 1137 nogmaals bevestigd door Koning Béla II van Hongarije, de plaats wordt dan Castrum Posonium genoemd. In de dertiende eeuw werd nederzetting bij de burcht als stad modern gereorganiseerd door daartoe aangeworven immigranten uit Duitse landen (vooral uit Beieren en Oostenrijk), de eerste stadsrechten, ontving ze van Árpádkoning Andreas III van Hongarije in 1291. Het kerkelijk bestuur was in handen van voornamelijk Oostenrijkers en Bohemers; de stadsregering bestond uit autochtonen en Oostenrijkers. De adel was Hongaars. De bestuurstalen waren Latijn en na het midden van de 14de eeuw in toenemende mate Duits. Tsjechisch, Slowaaks en Hongaars speelden daarnaast en kleine rol. Ze kreeg in 1405 het privilege om een Koninklijke vrijstad te worden van Koning Sigismund van Hongarije en schonk haar in 1436, een eigen stadswapen en liet hij bijvoorbeeld eerder, de Sigismundspoort, een Gotische toegangspoort, optrekken bij de burcht van de stad.
Koning Matthias van Hongarije stichtte hier in 1467 een van de eerste Midden-Europese universiteiten, de Academia Istropolitana, die echter een kort leven beschoren was. In 1914 kreeg de stad opnieuw een universiteit, maar deze verhuisde in 1921 naar Boedapest en later naar Pécs. Vandaag de dag is de Comeniusuniversiteit de belangrijkste universiteit van Bratislava.
Onderdeel van Koninklijk Hongarije (Habsburgs Hongarije) Sinds Boeda in 1541 in Turkse handen was gekomen, werden de Hongaarse koningen hier gekroond (1563-1830), en tot 1848 zouden hier in Pozsony de rijksdagen van het koninklijk Hongaarse parlement plaatsvinden. Daarna nam Boedapest zijn oude plaats weer in, en viel de stad terug tot provinciehoofdstad. De culturele en economische invloed van het nabijgelegen Wenen was overigens minstens zo groot als de politieke dominantie van Boedapest. Vanaf 1780 wordt de burcht van de stad niet meer gebruikt door de keizer, er wordt onder andere een priesteropleiding gevestigd in het gebouw. Vanaf dan begint het verval van de burcht. Als Napoleon de stad in zowel 1806 als in 1809 verovert gaat de burcht uiteindelijk in 1811 in vlammen op. Het zou tot 1953 duren voordat ze weer in oude glorie wordt hersteld.
In 1780 verschijnt in het toenmalige Pressburg/Pozsony het eerste Hongaarstalige dagblad; Magyar Hírmondó. Al in 1788 wordt de uitgave weer gestaakt. In 1840 wordt vanuit de stad de eerste paardentram van Hongarije geopend. Na 1848 zou Hongaars het tot dan gebruikelijke Duits geleidelijk gaan vervangen als bestuurstaal, en in 1866 werd het Hongaars de enig toegestane officiële taal.
Onderdeel van Oostenrijk-Hongarije De bevolking is aan het eind van de 19e eeuw veelal tweetalig, Duits en Hongaars. Er leven ook veel Joden in de stad die meer en meer overgaan op het verhongaarsen van hun familienamen. De nationalistische sfeer komt tot uitdrukking in de verwijdering van het standbeeld van Johann Nepomuk Hummel, befaamd componist, geboortig uit Pressburg. Hij werd te Duits en Oostenrijks bevonden en in 1904 komt op zijn sokkel Sándor Petőfi te staan, een Hongaarse nationale held. In het laatste Hongaarse decennium wordt nog een nieuwe Hongaarse universiteit opgericht (1912) die in 1919 ook weer verdween samen met Petőfi. Zij passen niet in het nieuwe Tsjechoslowakije en de universiteit verhuist met haar professoren naar Pécs. De Universiteit van die stad is daarmee haar rechtsopvolger.
Onder Tsjechoslowaaks bestuur De Eerste Wereldoorlog eindigde met een nederlaag voor Oostenrijk-Hongarije. Met het Verdrag van Trianon kwam Pressburg onder de naam Bratislava aan de nieuw gevormde republiek Tsjecho-Slowakije. In aantal waren Slowaken steeds een minderheid gebleven; pas in de jaren dertig zouden zij onder de noemer "Tsjecho-Slowaken" een meerderheid bereiken, overigens niet zonder grote aantallen Tsjechen die hier door de centrale regering in Praag als ambtenaren werden aangesteld. De ambtenaren en de gezeten burgers waren tot aan die tijd Hongaars, maar de meerderheid van de Presburgers sprak eeuwenlang Duits of Jiddisch, ook al liet zij zich na 1919 opportunistisch toenemend als Slowaak registreren. Presburg was een belangrijk Joods centrum. In 1939 werd Bratislava de hoofdstad van de Slowaakse marionettenrepubliek onder Josef Tiso, die zich had mogen uitroepen na de Duitse annexatie van Tsjecho-Slowakije. De regering van Tiso stelde zich op als bondgenoot van de asmogendheden Duitsland en Italië en moest daarvoor betalen met de afstand van de zuidelijke landsdelen aan de andere bondgenoot Hongarije, gebieden die in meerderheid door Hongaren werden bevolkt. In samenwerking met de SS voerde het regime alleen al uit de stad 15.000 joodse burgers weg naar Auschwitz. In 1945 verscheen het Rode Leger en Bratislava kwam na de communistische machtsovername in 1947, vlak achter het IJzeren Gordijn, in het weer verenigde Tsjecho-Slowakije te liggen. In 1948 werd het grootste deel van de Hongaarse bevolking van de stad uitgewezen in het kader van de Tsjechoslowaaks-Hongaarse bevolkingsruil. De stad onderging ten behoeve van de massale bevolkingstoeloop uit westelijk Slowakije grote stadsuitbreidingen in socialistische stijl en werd de tweede stad van het land na Praag.
Hoofdstad van Slowakije In 1993 verwierf Bratislava voor de derde keer de status van hoofdstad, ditmaal van de nieuwe Slowaakse Republiek. De Slowaakse regering en volksvertegenwoordiging zijn er gevestigd.
Bevolking De stad Bratislava heeft qua bevolkingssamenstelling en bevolkingsgroei de afgelopen eeuw grote veranderingen meegemaakt. In 1900 was het nog een tweetalig Duits-Hongaarstalige stad. Na 1920 ontwikkelde Bratislava zich tot een in meerderheid Tsjechisch- of Slowaakssprekende stad. Na 1945 werd ze zeer overwegend Slowaakstalig.
In 1910 werd de bevolking naar moedertaal geteld. Van de 78.223 gaven zich 32.790 (42%) op als Duitstalig en een kwart daarvan was Jiddischtalig. Niet correct leven zij in de statistieken ook als 'Duitsers' voort. Voorts woonden 31.705 Hongaren (41%), 11.673 Slowaken (15%), 351 Kroaten, 33 Roma, en 1.671 overigen in de stad. De Joden verdeelden zich onder de Duitsers en de Hongaren. In toenemende mate kozen zij voor die laatste nationaliteit waardoor - statistisch althans - het Hongaarse bevolkingsdeel tussen 1880 en 1910 sterk was toegenomen. In 1920 werd de bevolking naar nationale gezindheid geteld en kwamen de Joden - als zij daarvoor kozen - als eigen nationaliteit in de statistiek tot uitdrukking. In 1991 was de bevolking 442.197, hiervan vormden de Slowaken met 401.848 personen 91% van de bevolking, De Hongaren waren met 20.312 personen (5%), de Tsjechen met 9.965 personen(2%). In 2001 was het bevolkingsaantal 428.672 waarvan naar eerste taal Slowaken 391.761 (91,4%), 16.451 Hongaren (3,8%), 7.972 Tsjechen (1,9%), 1.200 Duitsers, 461 Roethenen, 452 Oekraïners en 417 Roma waren. In 2011 was het bevolkingsaantal 411.288 waarvan nationale identiteit Slowaken 373.571 (90,8%), 14.119 Hongaren (3,4%), 5.445 Tsjechen (1,3%) en de rest uit overige bevolkingsgroepen bestond.
Historische bevolkingssamenstelling Ontwikkeling van de bevolkingssamenstelling van Bratislava(binnen de grenzen van de stad in dat jaar):jaarSlowakenTsjechenDuitsersHongarenJoden185018%onbekend75%7,5%onbekend18808%onbekend68%8%16%191014,92%onbekend41,92%40,53%onbekend191933%onbekend36%29%onbekend193033%23%25%16%3,83%194049%onbekend20%9,53%8,78%196195,15%4,61%0,52%3,44%0%197092%4,6%0,5%3,4%0%199193,39%2,47%0,29%4,6%0%200191,39%2%0,28%3,84%0%
Hongaarse gemeenschap De Hongaarse gemeenschap van Bratislava maakte historisch gezien ongeveer 10 procent van de veelal Duitstalige stadsbevolking uit. Tot in de 19e eeuw was het toenmalige Pressburg / Pozsony zelfs de hoofdstad van Hongarije. In 1910 was ongeveer 41 procent van de bevolking Hongaarstalig. Na 1920 kwam het Hongaars in de verdrukking en in 1948 verlieten veel Hongaren gedwongen de stad tijdens de Tsjechoslowaaks-Hongaarse bevolkingsruil. Begin 21e eeuw vormen de Hongaren een kleine minderheid. Terwijl voor 1919 het onderwijs vrijwel geheel in het Hongaars werd gegeven, is er nu nog één Hongaarstalige basisschool + gymnasium, (Duna Utcai Magyar Tannyelvű Alapiskola és Gimnázium). Verder is er in de stad een Hongaars-gereformeerde kerk. In aantallen liep het aantal Hongaren in 100 jaar terug van 31.705 personen in 1910 naar 14.119 in 2011. Tijdens de laatste volkstelling in Slowakije (2021) gaven 11.297 inwoners van de stad aan te behoren tot de Hongaarse minderheid. Qua moedertaal (Hongaars) was het aantal 11.958 personen.
Districten thumb De stad Bratislava bestaat uit de volgende vijf districten:
Okres Bratislava I (de oude stad) Okres Bratislava II (oost) Okres Bratislava III (noord; nieuwe stad) Okres Bratislava IV (west)