Ägypten (arab. مصر Miṣr, offiziell Araabsch Republiek Ägypten) is en Staat in’n Noordoosten vun Afrika. Dat Halfeiland Sinai höört ok to Ägypten, warrt geologsch aver to Asien rekent. In’n Noorden grenzt dat Land an de Middellannsche See, in’n Oosten an’t Rode Meer, den Gaza-Striepen un Israel, in’n Westen an Libyen un in’n Süüden an’n Sudan. Dor is de Grenz in’t so nöömte Hala’ib-Dreeeck ümstreden. Ägypten is sowat dreemol so groot as Düütschland.
Naam vun’t Land De ooltägyptische Landsnaam Km.t heet översett „Swart Land“ un speelt op de fruchtboren Boddens an, de dat in’t Nildaal gifft in’t Gegendeel to dat „Rode Land“ vun de angrenzenden Wösten (DSr.t). In dat Koptische is dorut Kīmi oder Kīmə worrn un in’t Ooltgreeksche an’n End Kymeía.
De araabsche Begreep Miṣr, wat vundaag de offizielle Naam vun den Staat Ägypten is, kummt ut dat Semitische. He is vundaag noch teemlich liek as de anfänglich assyrische Schrievwies Misir/Musur aver ok verwandt mit dat Hebräische מִצְרַיִם (Mitzráyim). De Bedüden is eenfach blots „Land“ oder „Staat“, womitt histoorsch Ünnerägypten (dat ünnere Land) meent weer un later eerst op dat hele Land (Ünner- un Böverägypten) betogen worrn is.
De europääschen Begrepen Ägypten, Egypt, Égypte, Egitto usw. sünd vun’t latiensche Aegyptus afleddt un kamt dormit opletzt vun’t ooltgreeksche Αίγυπτος (Aigyptos). Na Strabon hett dat so veel as „Ünner de Ägäis“ (Aἰγαίου ὑπτίως Aegaeou uptiōs) heten. De Kopten hebbt vun sik sülvst seggt, dat se direkt vun’t ooltägyptische Volk ut de Pharaonentiet afstammen deen. Ut jemehrn Naam keem dat greeksche aigyptos tostannen, wat in’t düütsche denn to Ägypten worrn is. Man, na en annere Theorie schall Aigyptos en ännert Utdruck vun’t ooltägyptische ḥwt-k3-ptḥ wesen, wat so veel heet as „Sitt vun de Seel vun(’n Gott) Ptah“, wat wedder anspeelt op en Ptah-Tempel in Memphis.
Geografie thumb|right|De Nil bi Luxor. Ahn dat Water vun den Stroom künn hier nix wassen. De Stroom Nil is de Levensader vun Ägypten. Sien Bornstroom Kagera kummt ut dat Bargland vun Burundi un löpt eenmol dwars vun Süüden na Noorden dör Ägypten dör, wo he denn an’n End dör dat ruchweg 24.000 km² grote Nildelta in de Middellannsche See münnt. Mol afsehn vun en poor Oasen un lüttere Havens an de Küsten, gifft allen de Nil mit sien fruchtboren Överrebeden noog Water för’n landweertschopplichen Anbo as Grundlaag för de Minschen, de dor leevt. Disse Flach maakt tohopen ungefähr 5 % vun dat Land ut. Dat Staatsrebeet vun Ägypten lett sik in söven Naturrüüm opdelen:
Ganz in’n Süüden liggt de to Nubien un Böverägypten tellende Afsnitt vun’t Nildaal twüschen Abu Simbel un Assuan, de vundaag vun’n Nassersee innahmen warrt. In wieteren Loop hett sik de Nil sien Weg kassenformig in de Kalksteentafel vun de Wööst insneden. Dat Nildaal billt vun’n Utloop ut den Nassersee bit hen na Kairo en bit to 25 km brede fruchtbore Stroom-Oase.
In Ünnerägypten, nöördlich vun Kairo, splitt sik de Nil op in twee Hööftarms vun de Münnen twüschen Rosette un Damiette. Dor billt sik ut den Nil en ruchweg 24.000 km² grote Deltalandschap ut aflagerten Nilmudd, de bannig landweertschaopplich nütt warrt un vun tallriek lüttere Münnenarms, Kanals un Wateranlagen dörtogen warrt.
In’n Westen vun’n Nil liggt de Libysche Wööst, de as wiet’ un flach’ Schichttafelland ungefähr twee Drüddel vun dat ägyptische Staatsrebeet utmaakt. In’n ehrn Noorden liggt dat teemlich siete Libysche Plateau, dat in Ägypten bit to 241 m Hööch hett. In’n Süüdoosten dorvun warrt de Landschop sieter un geiht över in de Kattaralunk, de vun Soltsümp anfüllt is un op bit to 133 ünner Normalnull daal reckt. In’n Süüdwesten stiggt de Wööst dorgegen op bit to 1.098 m an. Dorneven warrt de vun Noord na Süüd ruchweg 1.000 km lange Sand- un Dünenlandschap blots vun enkelte Beckens un Sietlannen mit de Oasen vun Siwa, Bahariyya, Farafra, Dachla un Charga ünnerbroken. Üm un bi 100 km in’n Süüdwesten vun Kairo liggt dat ruchweg 1.827 km² grote Fayyum-Becken mit sien Oasenlandschap. Dor in’n Noorddeel liggt de 230 km² grote Qarun-See.
Dorgegen warrt de Araabsche Wööst op de Oostsiet vun’n Nil vun en dör mehrere Wadis dörtogen Bargland bestimmt, de in sien middleren Afsnitt mehr as 2.000 m hooch warrt. De Araabsche Wööst is de westliche Deel vun de opwölbt Rebeet, wovun in’n Tertiär de Middeldeel inbroken is un vundaag den över 1.000 m deepen Graven vun’t Rode Meer billt. Disse warrt as Deel vun’t Syrisch-Afrikaansche Riftsystem ansehn.
Op dat Sinai-Halfeiland sett sik dat opwölbte Rebeet foort. Hier stiggt de Jabal Katrina (Katharinenbarg) op, de mit sien 2.637 m de hööchste Barg vun Ägypten is. Dat Halfeiland warrt vun Süüden her vun’n Golf vun Sues un den Golf von Aqaba ümslaten. Dör den 161 km langen Sueskanal besteiht en Verbinnen twüschen dat Rode Meer un de Middellannsche See.
Afsehn vun’t Nildelta warrt de ägyptische Küst vun de Middellannsche See vun flache Dünen süümt. De Küstenrebeden vun’t Rode Meer sünd dorgegen veel ruger un schroffer, wieldat dat Bargland faken bit ran an de See recken deit. Vun wegen de hogen Temperaturen vun’t Water hebbt sik dor veelfach Korallenriffs billt, welke de Küst vörlagert sünd.
Klima Ägypten liggt binnen den noordafrikaanschen Drööggördel mit düchtich wenig Nedderslag un grote Temperaturännern över’n Dagverloop un över’t Johr. Vun de Middellannsche See beinflusst is blots en Striepen an de nöördlichen Küst un dat Nildelta mit Winternedderslääg twüschen 100 un 200 mm. In’n Süüden vun Kairo regent dat dorgegen kuum. De hööchsten Temperaturen in’n Januar leegt in’n Snitt twüschen 20°C (Port Said, Kairo) un 24 °C (Assuan), wobi dat in de Nacht aver düchtig köhler warrn kann. In’n Juli gaht de Temperaturen hooch bit twüschen 31 °C (Port Said), 35°c (Kairo) un 41 °C (Assuan). De grote Hitt is aver vun wegen de siete Luftfuchtigkeit vun ruchweg 30 % (in’n Sommer) goot uttohollen. Vun März bit Juni weiht de hitte Chamsin, en Sand- un Stoffwind ut’n Süüden. An de Küst vun’t Rode Meer is dat Klima ’n beten matiger mit weniger hitte Sommers (üm 35 °C) un mildere Winters (ok nachts tomeist nich köller as 10 °C)
De Grött vun’t Land föhrt dorto, dat sik Ägypten in fief verscheden Klimarebeden opdelen lett:
De ruchwech 700 km lange Küst vun de Middellannsche See un dat Nildelta wiest sik dör milde Winters un düchtig warme Sommers ut. In’n Winter leegt de dörsnittlichen Temperaturen an’n Dag twüschen 17 un 20 °C un fallt in de Nacht op 8-11 °C. Dorto kamt bit to 200 mm Nedderslag, wat för Ägypten en bedüdende Mengde is. In’t Rebeet vun Alexandria kummt dat ungefähr op 30 Regendaag in’t Johr, de meist all in’n Winter leegt. Dat Fröhjohr is warm un dröög, jüst so ok de Harvst. De hööchsten Temperaturen vun üm un bi 42-45 °C warrt aver in’t Fröhjohr meten, un nich in’n Hoochsommer. De Sommer is bannig warm mit 28-32 °C an’n Dag un 19-24 °C in de Nacht. De Ännern twüschen de Temperaturen an’n Dag un in de Nacht is also nich mehr so groot un Nedderslag fallt nich mehr. De Luftfuchtigkeit is mit 60-75 % dat hele Johr över teemlich hooch, wodör een de Luft faken hitter vörkamt as se tatsächlich is. De See is in’n Sommer bit to 28 °C warm, in’n Winter köhlt se op 16-18 °C af.
Dat ünnere Nildaal – dat geiht ruchwech vun Kairo bit na Asyut – warrt ok prägt dör milde Winters, man de Sommers sünd hitter as in’t Nildelta un an de Küst vun de Middellannsche See. Nedderslag gifft dat dor över’t hele Johr kuum (5-30 mm) un de Luftfuchtigkeit ist mit 40-60 % ok markbor sieter. De Temperaturen stiegt in’n Winter op 18-22 °C, fallt nachts aver wieter af as an de Küst op bit to 4-9 °C. Mitünner is morgens sogor Frost möglich, wenn de Ünnerscheed teemlich groot warrt. Fröhjohr un Harvst sünd körter un warmer as an de Küst, de Sommers sünd länger un hitter mit Temperaturen vun 34-37 °C dags un 20-22 °C in de Nacht. Hööchstweerte vun dit to 48 °C sünd möglich.
Dat bövere Nildaal hett de lieken klimaatschen Egenschoppen as de westlich und ööstlich liggend Wööstrebeden un Oasen. Ok hier sünd de Winters mild mit Hööchsttemperaturen vun 19-22 °C un kohle Nachten vun 5-10 °C. Fröhjohr un Harvst sünd bannig kort un warm, wieldat de Sommers vun End April bit End Oktober lang anduert. Se sünd hitt un stoffdröög. An’n Dag kamt Temperaturen vun 38-42 °C tostannen, nachts gaht se rünner op 22-26 °C. De Luftfuchtigkeit is över’t hele Johr düchtig siet mit blots 15-50 %, wobi dat so as gor keen Nedderslag gifft. Städer as Assuan, Luxor oder Dhakla hebbt in’n Snitt blots bit to twee Regendaag in’t Johr. Bi anduernd Hittperioden künnt de Temperaturen bit op över 50 °C anstiegen.
De Küstenrebeden an’t Rode Meer hebbt Winters mit milde bit warme Temperaturen, de an’n Dag kuum ünner 20 °C un nachts op Weerten üm 10-13 °C fallt. Harvst un Fröhjohr sünd teemlich warm, de Sommer tomeist düchtig warm bit hitt un bannig dröög. Dagsöver is mit 34-38 °C to reken, wobi deelwies Hittperioden mit mehr as 40 °C vörkamen künnt. In de Nacht fallt de Temperaturen normalerwies nich ünner 25 °C. Nedderslääg gifft dat ok hier tomeist so goot as gor nich mit 0-3 Regendaag in’t Johr, un de Luftfuchigtkeit liggt üm un bi 30-55 %. De See liggt meist das hele Johr twüschen 20-29 °C un is jümmer to’n Baden egent.
En klimaatsch Sünnerheit in Ägypten stellt de Sinai-Bargens dor: Vun wegen de Hogen Lagen fallt de Winters dor düchtig kohlt ut mit 12-15 °C an’n Dag un 0-5 °C in de Nacht. Fröhjohr un Harvst duert entsprekend ’n beten wat länger, de Sommers warrt mit 32 °C liekers düchtig warm. Nachts warrt dat mit 15-18 °C aver doch wedder teemlich frisch. Nedderslag un Luftfuchtigkeit sünd vergliekbor mit de annern Rebeden: Dat regent 1-3 Daag in’t Johr bi en Fuchtigkeit vun 20-40 %.
Planten- un Deertenriek Dat natürliche Wassdom vun de Plantenwelt is in Ägypten bannig in minnert vun wegen den wenigen Nedderslag, aver ok dör den düchtigen Bruuk vun’t Nildelta för de Bueree. De Wööst bargt meist gor keen Vegetatschoon, blots enkelte Tamarisken, Akazien un Doornstrüker wasst dor, un in de Wöstenstepp ok enige Hardgrääs. Längs dat Nilöver wasst Nilakazien, Dattelpalmen, Muulbeerfiegen un Johannisbrootbööm as ok de inföhrten Kasuarinen. Tyypsch för dat Nildelta sünd Lotosbööm, Bambus un Reetplanten. Den Echten Papyrus, de in’t Öllerdom begäng weer, gifft dat vundaag kuum noch.
Dat Deertenriek vun Ägypten is riek an Watervagels in’t Rebeet vun’t Delta un an’n Nil (sünners Reiher, Kraans un Nilgöös). Wiel de Wintermaanden kamt tallriek Togvagels ut Europa dorto. An Roof- un Aasvagels sünd hier Milanen, Boortgeiers un Haavken to Huus. To de grötteren Söögdeerten vun’t Land tellt – blangen de heemsch maakten Kamelen, Huusesels, Schaap un Zegen – Schakalen, Hyänen, Feneks, Wildkatten un in de Bargens ok de Steenbuck. In de Wööst sünd Hasen, Springmüüs, verscheeden Eidechsenoorden un Skorpionen antodrapen. In de ländlichen Rebeden an’n Nil kummt ok de Uräusslang (Ägyptische Kobra) vör. An’n Nassersee leeft noch enige Krokodilen. In’n Nil un in de Seen a de Deltaküst gifft dat mehr as 190 ünnerscheedliche Fischoorden.
Inwahners Ägypten is in eerste Lien in’t Nildaal, in’t Nildelta, an’n Sueskanal un an Öörd bewahnt, de touristisch intressant sünd. In de westlichen Oasen Fayyum, Dachla, Farafra, Siwa un Charga leeft blots wenig Minschen. 2004 hebbt 42 % vun all Ägypters in Städer wahnt, 33,9 % weren jünger as 15 Johr. De gröttsten Städer sünd na’n Stand vun’n 1. Januar 2005: Kairo, Alexandria, Gizeh, Sues, Luxor un Assuan.
Eine gröttere Översicht steiht ünner: Städer in Ägypten
Entwickeln vun de Inwahnertall thumb|right