Indoeuropääsche Spraken

duum|De indoeuropääschen Spraken in Europa un Asien vundaag: De indoeuropääschen oder indogermaanschen Spraken sünd ene grote Spraakfamilie, de oorsprünglich in grote Deelen vun Europa, in’n nöördlichen Deel vun’n indsche Subkontinent un in’t iraansche Hoogland snackt wurr. Vundaag warrt se weltwied snackt un billt mit över 3,4 Milliarden Moddersprekers de gröttste Spraakfamilie op de Eer.

De Familie warrt in verscheden Telgen indeelt, daarmang sünd Germaansch, Romaansch (Itaalsch), Baltoslaawsch, Indoiraansch, Keltsch, Greeksch, Armeensch un Albaansch. Uutstorven Telgen sünd dat Anatoolsche un Tochaarsche.

Alle indoeuropääsche Spraken stammt vun datOorindoeuropääsch, eine rekonstrueerte Spraak af, de sachtens üm 3000–1200 v. Chr. tiedens de Jungsteentied un fröhe Bronztied in de indoeuropääsche Oorheimat – woll in de Stepp vun de hüdige Ukraine und dat süüdliche Russland – snackt wurr.

In de Tied, uut de wi de eersten schreven Borns vun indoeuropääschen Spraken hebbt, harr sik de Spraakfamilie al in Europa, Lüttasien, Zentraalasien un Süüdasien uutbreedt. Vele vun de gröttsten Spraken vundaag, to’n Bispeel Engelsch, Spaansch, Russisch un Franzöösch, tellt to dat Indoeuropääsche un hebbt sik mit den Kolonialismus weltwied uutbreedt.

De Indogermanistik is de Disziplin vun de Spraakwetenschop, de sik mit de indoeuropääsche Spraken befaat. Se het, indem dat se de komparative Methood uutsunnen het, ook den Grundsteen för de histoorsche Spraakwetenschop allgemeen leggt.

Telgen Albaansch duum|De alabaanschen Dialekten De albaansche Spraak is tohoop mit Greeksch un Armeensch ene mang den indoeuropääschen Spraken, de kenen annern engen Verwandten binnen de Spraakfamilie het. Na verscheden Ansichten stammt dat Albaansche vun de knapp överlevert illyrschen Spraken af, de in de Antike op’n Westbalkan snackt worrn sünd.Comparative Studies on Albanian , 2007. Wegen de knappen Belegen vun’t Illyrsche un de laten schreven Borns vun’t Albaansche kann düsse Hypothees nich wedderleggt warrn, man ook nich as richtig anseggt warrn.Matthew Cowan Curtis: Slavic-Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence. S. 18 .

De albaanschen Dialekten warrt in dat nöördliche Gheg un dat süüdliche Tosk indeelt. Arbëresh warrt op dat italieensch Halveiland un Arvanitika in Grekenland snackt. De eersten schreven Texten stammt uut 15. Jhd. Naverspraken as Latiensch, Greeksch, Slaawsch un Törksch hebbt groten Inflood op de Spraak namen un vele Leenwöör nalaten.Beekes 1998, S. 25.

Anatoolsch thumb|Rebeed vun de anatoolschen Spraken in’t 2. Jaardusend v. Chr. De uutstorven anatoolschen Spraken sünd de öllste överlevert indoeuropääsche Telgen un de eerste Telgen, de sik vun dat Oorindoeuropääsche afscheedt. Vundaag sünd se besünners vun Kleitafels, de in Kielschrift schreven sünd, bekannt. Daarto kaamt Texten in luuwschen Hieroglyphen. De Spraken wurrn in Lüttasien in’t anatoolsche Hoogland snackt. Op’t Best sünd Hethietsch un Luuwsch överlevert. Daarto kaamt man ene Handvoll lütter Spraken mit wenigen nableven Borns, as Palaasch, Lyksch, Karsch un Lydsch.

Hethietsch is as öllste överlevert Spraak besünners wichtig för de Indogermanisitk, üm dat se vele konservative Kennteken het un to’n Bispelen de Laryngalen beholen het.Mallory/Adams 2006, S. 28–31.

Armeensch De armeensche Spraak is eer egen Telgen binnen dat Indoeuropääsche. Na Ansicht vun welk Forscherlüüd billt na Armeensche mit den Greekschen ene engere Grupp. Al fröh kemen vele iraansche Leenwöör in de Spraak. Dat armeensche Luudsysteem het sik stark wannelt, so dat verwandte Wöör bloot swaar wedder to kennen sünd.Beekes 1998:20 To’n Bispeel stammt dat armeensche Woord för twee erku even so as dat plattdüütsche „twee“ direkt vun dat indoeuopääsche *dwō af.Winter, W. (1992). Armenian. Indo-European Numerals, 57, 347.DeLisi, J. (2013). Feature metathesis and the change of PIE* du̯ to Classical Armenian-rk-*. Diachronica, 30(4), 469-49

Baltoslaawsch duum|Rebeed vun de baltoslaawschen Spraken vundaag (Baltsch in geel, Slaawsch in gröön) Baltoslaawsch ümfaat de slaawsche Spraken, daarmang Spraken as Russisch, Poolsch, Tschechsch, Bulgaarsch, Serbokroaatsch, un de baltschen Spraken, so as dat oostbaltsche Litausch un Lettsch un de uutstorven westbaltschen Spraken. Besünners Litausch un dat westbaltsche Ooldprüßisch gellt as bannig konservative Spraken, de enen groten Bidrag för de Rekonstruktschoon vun dat Oorindoeuropääsche levert hebbt. De öllste slaawsche Spraak is dat Ooldkarkenslaawsch, dat in dat 9. Jaarhunnerd in de glagolietsche Schrift daalschreven wurr.Beekes 1995, S. 22–23.R. Sussex, P. Cubberley: The Slavic Languages. Cambridge University Press, 2006.

Slaawsch warrt wedder in dree Telgen indeelt: Süüdslaawsch (Serbokroaatsch, Bulgaarsch, Makedoonsch, Sloweensch), Westslaawsch (Sorbsch, Poolsch, Tschechsch, Slowaaksch) un Oostslaawsch (Russisch, Ukrainisch un Wittrussisch).

De baltschen Spraken, besünner Litauisch, sünd besünners wichtig för dat Verständnis vun de indoeuropääsche Grammatik un Phonologie, ümdat se allens tohoop bekeken bannig konservativ sünd. Baltsch behöllt to’n Bispeel 7 vun de 8 indoeuropäischen Kasus un ook den Dual, ook wenn dat Genussysteem in’t Oostbaltsche vereenfacht wurr op maskulin un feminin (in dat westbaltsche Ooldprüßisch is dat Neutrum bleven).Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: Language History, Language Change, and Language Relationship. Walter de Gruyter, 1996, S. 52–54.

Germaansch duum|Germaansche Spraken in Europa vundaag De germaanschen Spraken ümfaat de westgermaanschen Spraken as Engelsch, Hoogdüütsch, Plattdüütsch, Nedderlandsch un Freesch, de noordgermaansche Spraken, de uut’n Ooldnoordsch ranwussen, so as Ieslandsch, Norweegsch, Däänsch, Sweedsch un Färöösch, un de uutstorven oostgermaanschen Spraken, vun de wi bloots dat Gootsche in längeren Texten överlevert hebbt.

Kennteken för’t Germaansche is de germaansche Luudwannel, de dat oorindoeuropääsche Konsonatensysteem verschaven het.Beekes 1995, S. 27–29.Mallory & Adams 2006, S. 19–23.

Dat oorgermaansche Spraakrebeed warrt in dat süüdliche Skandinavien un vun de poolsche un düütsche Oostseeküst bet an de freesche un nederlandsche Noordseeküst vermoodt.Ekkehard Konig, Johan van der Auwera:The Germanic Languages. Routledge 1994.

Greeksch thumb|Dat Rebeed vun de greekschen Dialekten in de Antike. Greeksch wurr in grote Delen vun Lüttasien snackt, bet dat’t in’t Middelöller vun dat Törksche verdrängt wurr De greeksche oder helleensche Telgen sett sik uut de greeksche Spraak un ene grötter Tall uutstorven helleensche Spraken oder greeksche „Dialekten“ in Antike tohoop. Daarto tellt Äoolsch, Ioonsch un Doorsch, un bavento dat Mykeensche un Ooldmakedoonsche. Dat Phrygsche wurr in Lüttasien snackt un warrt as enen egenstännigenTelgen vun de indoeuropääsche Spraakfamilie bekeken,Beekes 1995, S. 22. oder as ene Spraak, de neeg verwandt mit dat Greeksche ist, anseen.Roger D. Woodard: The Ancient Languages of Asia Minor. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-68496-X, S. 72.

Mykeensch, dat op Kreta in de minoosche Tied twüschen 1400 un 1200 v. Chr. in de Linear B-Schrift daalschreven wurr, is de öllste bekannte hellensche Spraak.Beekes 1995, S. 23–24.Mallory & Adams 2006, S. 27–28.

Dat moderne Greeksch stammt vun de ioonsch-attische Dialektgrupp af, de uut den vermengelten greeksche Dialekt, de Koiné, ranwussen is un sik as Kultuursprak vun Athen in de klassische Tied uutbredd het.

Itaalsch thumb|De Spraken Italien üm 600 v. Chr. De sabellschen Spraken weren in Süditalien wied verbreedt, wogegen de latienschen Spraken bloots in en lütt Rebeed üm Rom (Latium) snackt wurrn. In Noorditalien wurr dat nich-indoeuropääsche Etrusksch snackt, un ook verschedene keltsche Spraken. Later wurrn se alle vun’t Latiensche verdrängt De itaalschen Spraken ümfaat de hele romaansche Spraakfamilie, de uut dat Latiensche ranwussen sünd un vundaag Spraken as Italieensch, Spaansch, Franzöösch, Portugeesch, Katalaansch, Rumäänsch oder Rätoromaansch ümfaat. In de fröhe Antike geev dat ook ene Reeg anner itaalsche Spraken in Italien, so as de sabellschen Spraken, Osksch un Umbersch, un de Süsterspraak vun dat Latiensche dat Falisksche.Beekes 1995, S. 25–26.Mallory & Adams 2006, S. 18–19.

Osksch un Umbersch ünnerscheden sik vun’t Latiensche, to’n Bispeeel indem dat se /p/ hebbt, wo Latiensch /k/ het, so dat latiensch quis „wokeen“ to osksch un umbersch pis passt. Osksch harr daarto de Luud /z/ (stimmhafte alveolare Sibilant) bewaart, wo Latiensch /r/ uut een öller intervokaalisch *s maakt het. Osksch-Umbersch harr ook en anner Flekschoonssysteem un ünnerscheed sik hier dör konservative man ook innovative Kennteken vun’t Latiensche.

Osksch un Umbersch sünd uutstorven, as sik dat Röömsche Riek uutbreed. So sünd alle itaalsche Spraken, de dat vundaag noch givt, romaansche Spraken, de all vun dat Latiensch afstammt.Rex Wallace: „Sabellian languages“. In: R. D. Woodard (Hrsg.): The Ancient Languages of Europe. Cambridge University Press, 2008, S. 96–124.

En Deel Forschers meent, dat Itaalsch enen gemeensamen Oorsprung mit Keltsch het un de beiden Familien to enen italokeltschen Telgen tohoopfaat.

Indoiraansch duum|Dat Rebeed vun de verscheden indoiraanaschen Spraken De indoiraanschen Spraken sünd de Telg vun de Spraakfamilie mit de meisten Spraken. Se warrt in dree Gruppen indeelt: de indo-arischen Spraken, de iraanschen Spraken un de nuristaanschen Spraken. De indo-arischen Spraken ümfaat dat klassische indsche Sanskrit, de moderne noordindischen Spraken as Hindi un Urdu, Marathi, Gujarati un Bengaalsch, un dutzwies lütte Spraken un Dialekten in dat sülve Rebeed. Dat veedsche Sanskrit, in dat üm 1000 v. Chr. de Vedas affaat worden sünd, is – de anatoolschen Spraken uutbenamen – de öllste överleverte indoeuropääsche Spraak.Mallory & Adams 2006, S. 32–35.

De iraanschen Spraken ümfaat Spraken as Persisch, Kurdsch, Paschtuunsch un Osseetsch. Avestsch is ene klassische iraansche Spraak, de uut zoroastersche religiöse Schriften bekannt is, de in dat drüdde Jaarhunnerd n. Chr. daalschreven un in de zoroastersche Traditschoon överlevert sünd. In de Iesentied wurrn iraansche Spraken ook vun Völkers as de Meder un Skythen snackt. De lütte Grupp vun nuristaanschen Spraken warrt in Pakistan un Afghanistan vun rund 130.000 Minschen snackt.Elena Efimovna Kuzʹmina: The Origin of the Indo-Iranians. BRILL, 2007.

De indoiraanschen Spraken deelt en gemeensame Luudwannels, to’n Bispeel hebbt se dat Vokaalsysteem op bloots dree Vokalen vereenfacht: /i a u/. De Sprekers vun de oorindoiraansche Spraak nömen sik sülvst ārya „Arier“. Dat Wood wurr later deelwies ook för de ganze indoeuropääsche Spraakfamilie bruukt un noch later in rassistsche Ideologien as dat natschonaalsotschalistsche Rassenbild. Daarüm bruukt veel Spraakwetenschoppers vundaag lever den Begriff „indsch“ as „indo-arisch“.Hans Henrich Hock, Brian D. Joseph: Language History, Language Change, and Language Relationship. Walter de Gruyter, 1996, S. 58.

Keltsch