duum|Rasmus Rask (1787−1832) duum|Jacob Grimm (1785−1863) De eerste germaansche Luudwannel oder eerste (germaansche) Luudverschuven (), ook Grimmsch Gesett oder Rask-Grimm-Gesett, is een Luudgesett mit ene Reeg Luudwannels, bi den sik de oorindoeuropääschen Plosiven in’n Oorgermaanschen verschaven het.
Dat Gesett het de däänsche Spraakwetenschopper Rasmus Rask 1814 dat eerste Maal beschreven un de düütsche Philoloog Jacob Grimm dat denn 1822 dat eerste Maal vullstännig uutarbeidt. Tohoop mit dat Vernersche Gesett, tellt de eerste germaansche Luudwannel to den bekanntsten Luudgesetten uut de histoorsch komparative Spraakwetenschop. Fortson, 2004, S. 301.
Naam Dat Luudgesett is ünner verscheden Naams bekannt. Jacob Grimm, de dat Luddgesett as eersten vullstännig beschreven het, beteken den Vöörgang as ( ) gegenöver den hoogdüütschen Luudwannel, den Grimm as () beteken. Dat Luudgesett heet daarvun na em ook „Grimmsch Gesett“ (, , oder in de Fackspraak kort ook „Grimm“).
Üm dat al Rasmus Rask dat Gesett vöör Grimm beschreven, man nich vullstännig uutformuleert harr, warrt düsse Luudwannel ook „Rask-Grimm-Gesett“ heten, üm den Andeel vun beiden Forschers to achten.
De Luudwannel De eerste germaansche Luudwannel is ene Reeg Luudwannels, de so as hier ünner wiest, aflepen:
De stemmlosen Plosiven (Tenues) sünd Frikativen (Spiranten) worrn (sachtens över Twüschenschridd as aspireerte PlosivenAntoine Meillet, S. 39. oder AffrikatenБруннер К. История английского языка. — М.: УРСС, 2006. — С. 55.)
→ (later, as eerste de eersten schreven germaanschen Borns överbleven sünd, weer dat sachtens al , so dat de Luud in rekonstueerten oorgermaanschen Formen normalerwies *f schreven warrt) indoeuropääsch *t → oorgermaansch *þ indoeuropääsch *k → oorgermaansch *x (faken χ schreven) → *h indoeuropääsch *kʷ → oorgermaansch*xʷ (ook *χʷ schreven) → *hʷ De stemmhaftigen Plosiven (Mediae) sünd stemmloos worrn:
indoeuropääsch *b → oorgermaansch *p indoeuropääsch *d → oorgermaansch *t indoeuropääsch *g → oorgermaansch *k indoeuropääsch *gʷ → oorgermaansch *kʷ
De stemmhaftigen aspireerten Plosiven (Mediae aspiratae)
indoeuropääsch *bʰ → oorgermaansch *ƀ indoeuropääsch *dʰ → oorgermaansch *ð indoeuropääsch *gʰ → oorgermaansch *ɣ indoeuropääsch *gʷʰ → oorgermaansch *ɣʷ De oorindoeupääschen Plosiven vergleken mit den Resultaten vun den eersten germaanschen Luudwannel sünd hier ünner to seen: +Oorgermaansch Plosivenlabiaaldentaalvelaarlabiovelaarstemmloosptkkʷstemmhaftigbdggʷstemmhaftig-aspireertbʰdʰgʰgʷʰ +Oorgermaansche Plosiven un Spirantenlabialdentalvelarlabiovelarstemmlose Plosivenptkkʷstemmlose Friaktivenɸþxxʷstemmhaftige Frikativenƀđǥǥʷstemmhaftige Plosiven (Allophon vun de sth. Frikativen)[b][d][g][gʷ]
Bispelen Stemmhafte Plosiven to Frikativen: LuudwannelGermaansche SprakenAnner indoeuropääsche Spraken*p → foorgermaansch ‚Vee‘ > , ooldsassisch fehu, ooldnoordsch fé > ooldindsch पशुः páśu, , litausch pẽkus*t → þoorgermaansch *þrejez ‚dree‘ > gootsch þreis, þria, ooldsassisch thria, thriu, ooldnoordsch þrír, þrjár, þrjúindoeuropääsch *trei̯es > ooldindsch trayaḥ (त्रय), , latiensch trēs, litausch trỹs*k → hoorgermaansch *hertan ‚Hart‘ > gootsch haírtō, ooldsassisch herta, ooldnoordsch hjartaindoeuropääsch *ḱerd- ~ *ḱr̥d- > ooldgreeksch kē̃r, kardía, kradíē, latiensch cor, iersch cride*kʷ → hʷoorgermaansch *hʷaþeraz ‚welke vun beiden‘ > gootsch ƕaþar, ooldsassisch hweðar, ooldnoordsch hvaðarr, hvárrindoeuropääsch*kʷoteros > ooldindsch कतरः kataráḥ, ooldgreeksch πότερος, latiensch uter, litausch katràs Stemmhaftige Plosiven to stemmlosen Plosiven: LuudwannelGermaansche SprakenAnner indoeuropääsche Spraken*b(ʰ) → poorgermaansch *deupaz ‚deep‘ > gootsch diups, ooldsassisch diop, ooldnoordsch djúprindoeuropääsch *dʰeubʰus > , walisisch dwfn, russ’sch (öller) debr’ (дебрь) ‚Woold, Dal‘*d → toorgermaansch *twō ‚twee‘ > gootsch twai, ooldsassisch twā, twē, ooldnoordsch tveir, tvær, tvauindoeuropääsch *du̯oh₁ > ooldindsch द्व dva, ooldgreeksch δύο, latiensch duō*g → koorgermaansch *knewan ‚Knee‘ > gootsch kniu, ooldsassisch knio, ooldnoordsch knéindoeuropääsch *ǵónu > ooldindsch जानु jā́nu, ooldgreeksch gónu, latiensch genū*gʷ → kʷ oorgermaansch *kʷikwos ‚lebennig‘ > *kʷikʷaz > ooldsassisch quik, ooldnoordsch kvikrindoeuropääsch *gʷih₃u̯ós > ooldindsch जीवः jīváḥ, litausch gývas, russ’sch živój Stemmhaftig aspireert Plosiven to stemmhaftigen Plosiven oder Frikativen: LuudwannelGermaansche SprakenAnner indoeuropääsche Spraken*bʰ → *boorgermaansch *brōþēr ‚Broder‘ > gootsch brōþar, ooldsassisch brōdar, ooldnoordsch broðirindoeuropääsch *bʰréh₂tēr > ooldindsch भ्राता bhrā́tā, ooldgreeksch φράτηρ, latiensch frāter, *dʰ → *doorgermaansch *midjaz ‚midden‘ > gootsch midjis, ooldsassisch middi, ooldnoordsch miðrindoeuropääsch *médʰi̯os > ooldindsch मध्यः mádhyaḥ, latiensch medius*gʰ → goorgermaansch *gans ‚Goos‘ > gootsch *gans, middelnedderdüütsch gōs, gans, ooldnoordsch gásindoeuropääsch *ǵʰans > ooldindsch हंसः hamsáḥ, ooldgreeksch χήν, latiensch (h)ānser*gʷʰ → gʷoorgermaansch *sangʷaz ‚Sang‘ > gootsch saggws, ooldsassisch sang, ooldnoordsch sǫngrindoeuropääsch *songʷʰ- > ooldgreeksch ὀμφή ‚Gottsstemm, Orakel‘, walisisch dehongl(i) ‚utleggen, utdüden‘
Uutnamen Direkt na den Sibilant blievt de stemmlosen Plosiven , un unverschaven. Wenn twee Plosiven as een Kunsonantenkluuster op een folgt, is alleen de eerste Plosiv verschaven worrn.Donald Ringe: From Proto-Indo-European to Proto-Germanic, S. 93-102.Sravnitel'naja grammatika germanskih jazykov, S. 19. WannelOorgerm. → Germ.Verwandte Spraken*sp → sp > ooldsassisch spurnan, ooldnoordsch sporna > , armeensch sparnel*st → stoorgermaansch *gastiz ‚Gast‘ > , ooldsassisch gast, ooldnoordsch gestrindoeuropääsch *gʰostis > latiensch hostis, russ’sch gost’ (гость)*sk → skoorgermaansch *fiskaz ‚Fisch‘ > gootsch fisks, ooldsassisch fisk, ooldnoordsch fiskrindoeuropääsch *pisk > latiensch piscis, iersch iasc, mööglich tschech’sch pisk ‚junge Fedder‘*pt → ftoorgermaansch *haftaz > gootsch hafts, oolengelsch hæft, ooldhoogdüütsch haft, ieslannsch hafturindoeuropääsch *kh₂ptós > ooldiersch cacht ‚Slaav‘, latiensch captus*kt → htoorgermaansch *ahtōu ‚acht‘> gootsch ahtau, ooldsassisch ahto, ooldnoordsch áttaindoeuropääsch *h₃oḱtoh₃(u) > , latiensch octō, iersch ocht, , B okt Een anner Uutnaam is dat oorindoeuropääsche Kunsonantenkluuster *-tt-, dat in’n Oorgermaansch *-ss- worrn is, so as ‚weten, kennt‘ > u̯ittos ‚bekannt‘ > oorgermaansch *wissaz ‚(ge)wiss‘ > ‚unbekannt‘.
Theorien to’n Oorsprung Enen Kunsens in de Spraakwetenschop, wat de Oorsaken för den eersten germaanschen Luudwannel sünd, givt dat nich. Veer verscheden Theorien sünd in de Diskusschoon:Arsenyeva M. G., Balashova S. P., Berkov V. P. , Solovyova L. N. Introduction to German Philology. - M .: GiS, 2006. - P. 61-64. - ISBN 5-8330-0102-1 .
Psycholoogsche Theorie: Na Jacob Grimm keem de eerste germaansche Luudwannel wegen den egenstännigen Charakter vun den germaanschen Völker op un is dat Resultaat vun eer Verlangen na Freeheid. De Theorie warrt vundaag as unwetenschoplich bekeken un het hüdigendaags kene wetenschoplich Anhängers, de so’ne Ansichten vertreedt. Geograafsche Theorie: De germaanschen Stämm sedeln deelwies in Bargregionen, wo de dünne Luft op dat Aten un so ook op de Uutspraak vun den Plosiven Inflood namen hebben schull. De Theorie weer in’n 19. Jhd. deelwies recht populäär, warrt vundagg man so as de psycholoogsche Theorie as unwetenschoplich bekeken. Vöörgermaansche Substraattheorie: Na de Substraattheorie, stammt een Deel germaansche Kennteken un ook de germaansche Luudwannel, uut ene vöörgermaansche Substraatspraak, de tovöör in dat nu germaansche Rebeed spraken worrn is. Glottaaltheorie: Na düsse Theorie, de för dat Oorindoeuropääsche een anner Kunsonantensysteem rekunstrueert (mit glottaliseerten Plosiven statts stemmhaftigen Plosiven), hebbt de germaanschen Spraken dat oorindogermaansche Kunsonatensysteem wannelt, indem dat eerst de Glottalisatschoon verlüstig gaan is, denn twedens de stemmhaftigen Plosiven Frikative worrn sünd un eer Aspiratschoon verrloren hebbt un opletst de stemmlosen Plosiven Frikativen worrn sünd. Na de Glottaaltheorie bewaart de germaanschen Spraken een kunservativer Kunsonantensysteem as anner indoeuropääschen Spraken.Gamkrelidze, Ivanov, 1984 , pp. 35–41. De Theorie is vundaag so as de ook de Glottaaltheoire för dat Oorindoeuropääsche striedig.
+Oorindoeuropääsch na de Glottaaltheorieglottaliseertstemmhaftigstemmlooslabiaal(p’)b[h]p[h]dentaalt’d[h]t[h]palataalk̂’ĝ[h]k̂[h]velaark’g[h]k[h]labiovelaarkw’gw[h]kw[h]verweis=Файл:Arrow_right.svg|20x20px+Oorgermaanschstemmlossstemmhaftigstemmlose Friaktivenlabiaal(p)b\βfdentaaltd\ðθpalataal———velaarkg\γhlabiovelaarkwgw\γwhw
Chronologie
De düütsche Spraakwetenschopper Friedrich Kluge givt de Tied för den germaanschen Luudwannel as dat 2. Jaardusend v. Chr. an.luge F. Urgermanisch. — Strassburg: Verlag von Karl J. Trübner, 1913. A. Bach dateert de Tied justso un vermood, dat de Wannel üm 500 v. Chr. afslaten weer.Bach A. History of the German language. - M .: URSS, 2008. - P. 33. - Antoine Meillet dateert den Wannel man in dat 1. Jaardusend v. Chr.Meillet, 2010 , p. 43. De Franzoos Jean Fourquet dateert den Wannel op Grundlaag vun den Helm vun Negau op de Tied üm 500 v. Chr.Jean Fourquet, Les mutations consonantiques du germanique (1948); na Collinge 1985 S. 69.
Een Deel Leenwöör uut den Latienschen oder uut keltschen Spraken hebbt den germaanschen Luudwannel mitmaakt, so se wat hölpen köönt de Tied vun den Luudwannel een beten exakter to bestemmen:Meillet, 2010 , p. 42.
‚Greek‘ > ‚greeksch‘, ooldengelsch Crēcas ‚Greken‘, ‚Greken‘, latiensch Volcae > ooldhoogdüütsch Wal(a)ha ‚Römers‘, ‚Kelt, Gallier, Römer‘, ooldnoordsch Valir ‚Bewahner vun Noordfrankriek, keltsche Bewahner vun England‘ keltsch rīg- ‚Köning‘ > gootsch reiks.
Op de annern Sied givt dat ook Twievel, of so’ne Leenwöör hölpen köönt den germaanschen Luudwannel to dateren, denn villicht sünd ook frömde Luden, de dat Germaansche nich kenn, dör inheemsche Luden uuttuuscht worrn. Denn harrn düsse Leenwöör nix mit’n germaanschen Luudwannel to kriegen.Gamkrelidze, Ivanov, 1984 , p. 40.
Typoloogsche Parallelen Ene Reeg Luudwannels, de op den germaanschen Luudwannel liekt, finnt sik ook in dat Oorarmeensche:Meye, 2010 , p. 39.Hock & Joseph, 1996 , p. 116 .. LatienschOoldgreekschSanskritArmeensch Vaderpater πατήρ pitā́ hayr dat(is)tud τό tat thē teindecem δέκα dáśan tasn Fru - γυνή jániḥ kin dregenfero φέρω bharāmi berem doonfeci τίθημι dadhāmi dir heetfornax θερμός gharmaḥ jerm
Typoloogsche Parallelen givt dat ook in chineeschen Dialekten un den tschadschen Spraken.Khelimsky, 1975
Jüst so ene Reeg Luudwannels ünnerscheed de süüdlichen Bantuspraken vun den nöördlichen Bantuspraken:Hock & Joseph, 1996 , p. 117 .. OorbantuisiXhosaSesotho tohoopdreien*kama khama xama dree*tatu thathu raru geven*pa pha φa
Historie
Begünn To’n Enn vun dat 18. Jaarhunnerd un de Anfang vun dat 19. Jaarhunnerd keem de histoorsch-komparative Spraakwetenschop op, as de Gemeensaamkeiden vun Spraken so as Sanskrit, Latiensch un Ooldgreeksch opfullen sünd. William Jones wies op de gemeensamen grammatschen Strukturen vun Sanskrit, Latiensch, Ooldgreeksch un Gootsch opmarksaam. Friedrich Schlegele maak mit Jones sien Idee denn wieder un het in sienen Wark Über die Sprache und Weisheit der Indier (1808) den Begreep „vergleken Grammatik“ schapen.