mini|Paapst Alexander VI., nah en Gemälde vun Cristofano dell’Altissimo (Uffizien, Florenz) Alexander VI. (oorsprünglich valencianisch Roderic Llançol i de Borja, italieensch Rodrigo Borgia; * 1. Januar 1431 in Xàtiva bi València; † 18. August 1503 in Rom) weer van 1492 bit 1503 röömsch-kathoolsch Paapst. He weer en vun de politisch inflootrieksten Persönlichkeiten vun Italien vun de Renaissance. Johrteihntenlang hett Roderic de Borja dorup henarbeit, de Tiara to erlangen, bit he an’n 11. August 1492 to’n Paapst wählt wurr. Alexander weer bither de letzte Paapst, de up de Iberisch Halfinsel boren wurr.
Leven mini|hochkant=1.2|Papst Alexander VI. – Detail ut dat Fresko Auferstehung vun Pinturicchio in den Appartamenti Borgia, 1492–1495 Karklich Loopbahn De Borgiafamilie stamm ut dat Dörp Borja in Aragón. Se hemm hör Wuddels pleegt un hemm ok in Rom binnerhalv vun de Familie dat Valenciaansche snackt,Orestes Ferrara: Alexander VI. Borgia. Artemis Verlag, Zürich 1957, S. 16. en Varietät vun de katalaansch Spraak.Sarah Bradford: Lucrezia Borgia. Penguin Group, London 2005, ISBN 978-0-14-101413-5, S. 21: „Catalan was the language of the papal court of the Borgias and the family language which they used among themselves.“ Roderic Llançol i de Borja (spaansch: Rodrigo Lanzol y de Borja) wurr as Söhn vun den ut Valencia stammen Jofré de Borja y Escrivà (1390–1436), Söhn vun Rodrigo Gil de Borja i de Fennolet un Sibilia d’Escrivà i de Pròixita, un de ut Aragonien stammen Isabel de Borja y Llançol (1390–1468), Dochter vun Juan Domingo de Borja un Francina Llançol, boren. De Familiennaam wurrd Llançol in Valencia schreven, de allgemeen spaansch Schrievwies is Lanzol. Rodrigo hett den Familiennaam Borgia annommen, as sien Unkel vun Moders Siet, Alonso de Borja, to’n Paapst wählt wurr.Miguel Batllori: La familia de los Borjas. Band 18 von Jerónimo Miguel (Hrsg.): Clave historial. Real Academia de la Historia, Madrid 2011, ISBN 978-84-89512-34-4, S. 19–23, 26–28, 37, 47 De regeer as Paapst Calixt III. van 1455 bit 1458 un hett Rodrigo de Borja den Upstieg in de karklich Hierarchie mögelk maakt. Rodrigo Borgia hett tonächst – af etwa 1453 – in Bologna kanonisches Recht studeert, nahdem he vun sien Unkel all mit tallriek lukrativen Pfründen utstatt wurrn weer, ünner annern as Kanonikus in Xàtiva. He weer woll kien Preester – dat wurr he, as dat dormals begäng weer, eerst Johren later – liekers hett hüm aber sien pästlich Unkel an’n 20. Februar 1456 to’n Kardinaldiakon vun San Nicola in Carcere un all in dat dorupfolgend Johr to’n Viezkanzler vun de Hillig Röömsch Kark nöömt. Af 1458 weer he in commendam Kardinaldiakon vun Santa Maria in Via Lata. 1471 wurr he Kardinalbischop vun Albano un 1476 vun Porto.
Liekers sien Karkenwürden weer he aber düchtig achter Fruen her un hett dat – typisch för de Renaissance – ok meest nich för de Apenlichkeit verburgen. Dat de freetügige Levenswannel, bi völ vun de tietgenössischen Prälaten begäng, aber ok in de Kurie up Wedderspröök stööten dee, is dör en Schrieven vun Paapst Pius II. dokumenteert, in dat he den jungen Prälaten wegen sien Sexualleven rügen dee.
Mit Vanozza de’ Cattanei, de Moder vun sien Kinner Juan (Giovanni) (later Hartog vun Gandía), Cesare (later Hartog vun de Romagna), Lucrezia (later Hartogin vun Ferrara) un Jofré, leev he in sien Tiet as Kardinal etwa 20 Johr lang tosommen. Dat sünd tallriek Schilderungen över Orgien an sien Hoff överleefert, de aber ok de Phantasie vun sien Gegner entsprungen ween können.
Pontifikat mini|Die territoriale Situation up de Apenninen-Halfinsel um 1494 mini|Eegenhändige Notizen vun Alexanders VI. bedrapend militärische Vörbereitungen in den Karkenstaat vör de franzöösch Invasion vun 1494. Archivio Segreto Vaticano, Archivum Arcis, Arm. I–XVIII, 5024, fol. 151r An‘n 11. August 1492 wur he to’n Paapst wählt, wat tiettypisch vun Simonie (Ämterkoop) fördert wurrn weer. He hett för sück den Paapstnaam Alexander (VI.). De Naam speelt apen up Alexander den Groten an, dat heet dokumenteer en Machtanspröök. Wiel de to’n Paapst wählt mit de Krönung sien Pfründen afgeven muss, hemm sück för riek Kardinäle as Rodrigo en Völtall vun goot doteert Karkengöder anboden, de sück bi en Wahl as Hannelsgoot insetten leeten.
In dat Konklave stunnen sück mit Giuliano della Rovere, en Neffe vun Paapst Sixtus IV., un Ascanio Sforza twee mächtige Kardinäle tegenöver. Della Rovere, de nah den Dood vun Alexander VI. un de hüm nahfolgend blot för en körten Tiet amteeren Pius III. tatsächlich as Julius II. Paapst wurrn sull, harr en mächtige Grupp vun Verbündeten um sück sammelt: Neben Florenz un Neapel hett mit Venedig en dart italieensch Grootmacht sien Kandidatur ünnerstütt, ebenso Genua un de franzöösch König Karl VIII. Doch de Stimmenverdeelen in dat Konklave pass nicht o de Machtverhältnisse vun de Ünnerstütter. De Grupp vun de Della-Rovere-Gegner wurr vun Ascanio Sforza, de Bröer vun den Mailaänder Hartog Ludovico Sforza anführt, de eegentlich sülvst Paapst wurrn wull, aber mit 37 Johren to jung weer un as Bröer vun den Mailänder as to stark politisch vörbelast gull.
All fröh noog harrn Rodrigo Borgia un Ascanio Sforza en gemeensam Vörgahnswies afspraken. As de Humanist Giovanni Lorenzi all vör dat Konklave fasthull: „De Viezkanzler [Rodrigo Borgia] un Ascanio hemm den Weltkreis ünnernanner updeelt, so as folgt: De Viezkanzler sall Paapst wurrn, Ascanio aber Över-Paapst.“ Tosätzlich harr Ascanio vun sien Bröer Ludovico en Blankovullmacht to’n Stimmenkoop kreegen, wiel se haapt hemm, dat Borgia en willige Marionette an den Fäden vun de Sforzas ween würr. Ascanio un Rodrigo hemm sück dörsett, stunnen aber in de eersten Johren vun dat Pontifikat ünner den massiven Infloot vun de Sforza. Vun hüm kunn sück Alexander VI. eerst nah den Utnannersetten um de neapolitaansch Kroon, wat den Neddergang vun de Sforza to Folge harr, lösen.
Kritiseert wurr later sien Nepotismus: Sien Söhn Cesare hett he gegen de sien Willen to’n Bischop vun Valencia un later to’n Kardinal maakt; ok annere, vun hüm in dat Land haalt Spanier wurrn begünstigt. Dat nie nahwiest Gerücht gung rüm, dat he mit sien Dochter Lucrezia slaapen hett un lästige Rivalen mit dat berüchtigten „Borgia-Gift“ ut den Weg rüümt harr. Sien Söhn Juan (Giovanni) hett he to’n Hartog vun dat vun Neapel för den Karkenstaat torüchköfft Benevent maakt.
Later hett de Familie Farnese den Infloot vun de langjohrig Mätresse Giulia Farnese up den Paapst bruukt, um insbesünnere deren Bröer Alessandro Farnese in de karklich Hierarchie upstiegen to laaten. In dat Öller vun 25 Johren wurr de tatsächlich to’n Kardinal nömmt. De bi dat röömsch Volk mit den Utdrücken „Cardinale Gonella“ („Kardinal Röckchen“) un „Cardinal Fregnese“ („Kardinal Möse“) verhöhnte jung Mann sull mehr as 30 Johr later as Paul III. to’n mächtigen Paapst vun de Gegenreformatschoon wurrn. Dissen Upstieg verdank Alessandro Farnese vör allen sien Süster Giulia, de all mit 15 Jahren to de Leevste vun Rodrigo Borgia wurr, as de noch Kardinal war. As de Schriever vun de Kurie süffisant anmarkt hett, hett de röömsche Volksmund de röömsch Schönheit, de sück ok wiels Alexander sien Pontifikat an sien Siet wies, blasphemisch „sponsa christi“ („Bruut Christi“) nöömt.
De Völtall vun de den neen Paapst nahseggt Exzesse hett Kritiker up den Plaan ropen. Hör prominentester Vertreder wurr sluutend de Dominikaner Girolamo Savonarola in Florenz, de sück anfang noch um en goot Invernehmen mit Alexander bemöht hett un kein Bedenken harr, hüm offiziell to de Hochtiet vun sien Dochter Lucrezia to graleern. He hett aber later sowohl dat Afsetten vun den Paapst as ok karklich Reformen fordert un hett predigt: „Ihr Kirchenführer, … nachts geht ihr zu euren Konkubinen und morgens zu euren Sakramenten.“ Bei einer späteren Gelegenheit meinte er: „Diese Kirchenführer haben das Gesicht einer Hure, ihr Ruhm schadet der Kirche sehr. Ich sage euch, diese halten nichts vom christlichen Glauben.“
Um dat Savonarola mit sien Kritik uphollen dee, hett hüm Alexander VI. de Kardinalswürde anboden. Savonarola hett aber aflehnt, woruphen he exkommunizeert un in de vun hüm affallen Stadt Florenz verhaft, uphangt un verbrannt wurr.
Giuliano della Rovere weer nah sien Nedderlaag in dat Konklave nah Frankriek flücht un hett versöcht mit anner Kritikern vun dat Pontifikat den franzööschen König Karl VIII. dorto to bewegen, en Konzil intoberopen, dat de Afsetten vun Alexanders besluuten sull. Karl marscheer sluutend an de Tipp vun en Armee 1495 nah Italien, um sück Neapel ünner Nagel to rieten, hett sück denn aber mit den Paapst eenigt un hett vun de sien Afsetten kumplett afsehn.
mini|hochkant|Wappen vun Alexander VI. in en bayerisch Wappenbuch um 1495/1498 (Universitätsbibliothek Innsbruck, Cod. 545)
De tallriek Winkeltüüg vun Alexander, de nah Bedarf de Verbündeten wesseln dee, hemm in eerst Lien dat Teel harrt, sien Kinnern en arvlich Riek to verschaffen. As all sien Unkel Calixt III. harr he tonächst dat Königriek Neapel dorto utsöcht. As sück de Situatschoon dör de Interventschoon vun Karl vöröverggahn ännern dee un de kinnerlos Ferrandino Ferdinand II. 1496 storven weer un sien Unkel as Arven bestimmt harr, is tietwies ok de Romagna in dat Visier vun de Borgia rückt. As 1498 Karl VIII. mit eerst 28 Johren storven is (he weer in dat Slott Amboise gegen en Döörstört loopen un harr offensichtlich infolge vun de Koppbesehren en Slaganfall erleeden), wurr Ludwig XII. ut dat Huus Valois-Orléans König vun Frankriek. De hett, stütt dör sien Verwandtschap mit den Visconti, ok Anspröök up dat Hartogdom Mailand gellend maakt.
Ludwig, de kinnerlos verheiraadt weer, bedreev nah de Throonbestiegen sofort de Annulleeren vun sien Ehe mit Jeanne de Valois, um de Wittfru vun sien Vörgänger (Anne de Bretagne) to heiraaten, um so deren Arv, de Bretagne, wiederhen in dat franzöösch Königriek to hollen. Dorto bruuk he aber de Dispens vun den Paapst, un Alexander seech de Chance kommen, för sien Söhn Cesare en Hartogdom to kriegen. An‘n 17. September 1498 hett Cesare up dat Kardinalamt verzicht, en gewaltigen Schandaal, de Alexander herünnertospelen versöcht hett. För de Dispens för den franzööschen König kreeg Cesare dat Valentinois (en olt franzöösch Landschap mit de Hööftstadt Valence) verleeht, dat to’n Hartogdom erhaben wurr.
1498 hemm de Sforza nochmal – ditmal mit Deckung vun de Kathoolsch Könige – versöcht, en Konzil intoberopen, dat den Paapst afsetten sull. De Franzosen hemm aber en Bündnis mit Venedig tostannen brocht, dat de Sforza, deren Steern in‘n Sinken begreepen weer, wieder ünner Druck setten dee. Cesare wurr in de Tüschentiet mit Charlotte d’Albret verheiraadt. Hör Tostimmen to de Ehe (veer hochadelige Französinnen harrn vörher entrüstet aflehnt) wurr hör mit den Kardinalshoot för hör Bröer entlohnt. De Sforza harrn sück in de Tüschentiet mit Sultan Bayezid II. verbünnd, aber de sien Expeditschonskorps, mit den he Venedig angriepen sull, weer vun de Grött stark ünnerlegen. Nah den Stört vun de Sforza, de nah Österriek in’t Exil gungen (Bianca Maria Sforza weer mit den röömsch-düütschen un lateren Kaiser Maximilian I. verheiraadt), wull sück Ludwig XII. nah Neapel wennen, um dor en olt Reeken mit den Aragonesen to beglieken. Alexander VI., de immer noch haapen dee, Neapel för sien eegen Familie in de Hand to kriegen, hett doruphen vergevens versöcht, vun Venedig de Tostimmen to de Eroberung vun dat Hartogdom Ferrara för sien Söhn to kriegen.