thumb|De Fram in’t Drifties De vun Roald Amundsen leit Fram-Expeditschoon weer en norweegsch Antarktisexpeditschoon, de eerstmals bit to’n Süüdpool kommen is. In de Johren van 1910 bit 1913 is Amundsen mit de Fram, de all tweemal in de Arktis insett wurrn weer, in de Bucht vun de Wale, wo he Reeschopp un Hunnen an Land broch un sien Winterquartier upslahn dee. Vun dor truck he mit Hunnenschledden vun sien Basis Framheim ut to’n Süüdpool, de he an’ 14. Dezember 1911, 35 Daag vör sien Konkurrenten Robert Falcon Scott vun de britisch Terra-Nova-Expeditschoon, erreicht hett. Dormit harr he dat „Rennen um den Pol“ wunnen.
De Expedition sull tonächst in de arktisch Water führen, um den Noordpool to erreichen; as Amundsen aber in Harvst 1909 mitkreeg, dat sowohl Frederick Cook as ok Robert Edwin Peary jeweils den Anspröök erhaben hebbt, dat se den Pool erreicht harrn, hett he sien Plaan ännert. Wenn he as Eerst an den Süüdpool kommen dee, hett he sück mehr Ehr för sück as Expeditschoonsbaas, för sien Land as ok en Verbeetern vun de nah de wenig Moot maken Nahrichten vun’ Noordpool in’t Stocken geraden Spendenakquisitschoon verspraken.
Achtergrund Vörgängerexpeditschoonen
thumb|upright|James Clark Ross Dat Rossmeer weer traditschonell dat Arbeitsrebeet vun de britisch Antarktisexpeditschoonen ween. Begrünnd wurr disse Traditschoon dör James Clark Ross, de tüschen 1839 un 1843 mit de Scheep HMS Erebus un HMS Terror dree Reisen in de Antarktis ünnernommen hett, dorbi wieder nah Süüden vörstött is, as je en Minsch tovör, völ topographische Gegebenheiten opdeckt un deelwies ok benömmt hett, dorünner dat Rossmeer sülvst, de Ross-Insel, de Great Ice BarrierDe Great Ice Barrier heet hüüd Ross-Schelfies un kreeg dissen Naam, denn „wir könnten mit ebenso viel Aussicht auf Erfolg durch die Klippen von Dover hindurch zu segeln versuchen wie durch eine solche Eismasse.“ – Ross, nah Huntford, S. 11. as ok de Bucht vun de Wale, dat Utgangslager vun de Fram-Expeditschoon.Huntford, S. 10–11. Fortsett wurr de Traditschoon vun Ross dör de Discovery-Expedition van 1901 bit 1904, de eerst britisch Antarktisexpeditschoon siet Ross un dormit vun dat so nömmt „Heldentietöller vun de Antarktisforschung“, de Nimrod-Expeditschoon as ok de Terra-Nova-Expeditschoon, de de Hööftkonkurrenz vun Amundsen bi dat Eerstrecken vun den Süüdpool weer.
Af 1895 geev dat in dit Rebeet aber ok norweegsch Aktivitäten. In dit Johr lann nämlich de Antarctic, en norweegsch Walfangschipp, kört an dat Kap Adare an, dem Nordzipfel vun Viktorialand. En Liddmaat vun disse Lannensgrupp, de Norweger Carsten Egeberg Borchgrevink, is dorup up eegen Kösten to den Sössten Internatschonalen Geographenkongress nah London reist un hett sück as Baas vun en Expeditschoon anbooden, de as eerste up den antarktischen Kontinent överwintern sull. He hett de Deelnehmer vun den Kongress övertüügt – ok dör mitbrocht Moosprooven, de dat Leven ünner de antarktischen Iesdeck bewiesen deen – un hett dormit dat Interesse an en wetenschaplich Erforschung vun de Antarktis nee schüürt. In’ Fröhjohr 1898 hett hüm de Verlegger George Newnes anbooden, sien Expeditschoon in’ Gegentoog för en packenden Erlevnisbericht to betallen. Disse Expeditschoon, de Southern-Cross-Expeditschoon, hett eerstmals in de Antarktis överwintert un is up dat Ross-Schelfies 70 Kilometer wiet nah Süüden vörstött. Borchgrevink wies up, dat de Ice Barrier nich blots as Hinnernis, sonnern ok as Weg in den Süüden ansehn weern kann, todem hett he Nutzen vun Hunnen un Skiern ok in de Antarktis nahwiest.Huntford, S. 108. De Expeditschoon weer all ganz nah de nee „norweegisch School vun de Polarforschung“Huntford, S. 21. utrüst.
Disse „nee School“ weer teihn Johr tovör vun Fridtjof Nansen begrünnd wurrn, as he in’ Sömmer 1888 Gröönland vun Oosten nah Westen dörqueren dee un dorbi nich blots de norweegsch Polarforschung begrünnen dee un to en Identifikatschoonsfigur för völ Norweger wurr, sonnern ok nee Weeg in de Technik entwickelt hett. Anstäe vun de herkömmlich swoor Schledden hett he lichtere Modelle insett, de ob Skiern leepen. He hett ok de Notwennigkeit sehn, eegen Kleedasch, Telten un Kaakutrüsten to entwickeln un stell eerstmals Nehren nah wetenschaplich Gesichtspunkten tosommen. Bedüüden harrn ok Hunnen, wenig Gewicht vun de Utrüsten un Beweglichkeit vun de Mannschap in’t Gelände.Huntford, S. 99. Karnstück vun de Polarforschung aber weer nu de Insatz vun Skiern, worför Norweger best Vörutsetten mitbringen deen, wiel dat Skifohren as Fortbewegungsmiddel siet Johrdusenden Bestanddeel vun de Kultur vun de skandinavisch Völker weer – dat Woort Ski stammt ut dat Oltnorweegsch.The American Heritage Dictionary of the English Language, 4. Uplaag 2000. Up: bartleby.com. Up den jungen Roald Amundsen hett disse Expeditschoon so grooten Indruck makt, dat he 1903 mit de Gjøa to en eegen Expeditschoon upbraken is, de hüm as eersten Minsch dör de gesamte Noordwestpassage führen dee. Disse Fohrt harr insofern Infloot up de Fram-Expeditschoon, as Amundsen hier de Grundlagen vun de Polarforschung, de he as Tweet Stüermann up de Belgica lernt harr, deeper maken un dör Inuit-Weeten ergänzen kunn. Bi de Gjøa-Expeditschoon hett Amundsen eerst Erfohrungen in’ Umgang mit Hunnen un Hunnenschledden makt un studeer de Techniken vun de Inuit, etwa Iglubau oder Herstellen vun Kleedasch.Huntford, S. 72–78.
Fram-Expeditschoon thumb|upright|Fridtjof Nansen
Torüch in Norwegen fung Amundsen mit de Plaan vun en Expeditschoon in dat Nordpolarbecken an, bi de he sück veer oder fiev Johr lang in’t Ies inslooten drieven laaten un dorbi den noch nich opdeckten Noordpool erreichen wull. Letzteres weer, so nimmt Huntford an, sien Hööftziel,Huntford, S. 165. he aber de wetenschaplich Erforschung vun dat Nordpolarbecken vörschoov, um mehr Spennengelder to kriegen. To dissen Zweck hett he he bi Fridtjof Nansen um dat Schipp Fram anfraagt. Dit Schipp weer woll Staatseegendom, wiel Nansen aber de eerste Instanz vun de Polarforschung in Norwegen weer, un sülvst noch hoopen dee, en letzt Expeditschoon to maken, hull Amundsen dat för nödig, sien Vörbild um de Freegaav to bidden, de Nansen hüm ok gewähren dee.Huntford, S. 165 un 168. An’ 10. November 1908 geev he sien Plaan apenlich bekannt, den Dag drup kreeg he vun dat Königspaar all 20.000 Kronen. Nahdem dat norweegsch Parlament Amundsen en deelwies Torüchbetallen vun sien Schulden vun de Gjøa-Expeditschoon bewilligt harr, is he in de USA upbraken, um dör en Vördragsreis wiedere Geldborns to ersluuten. Anfang 1909 harr Amundsen man eerst en Veertel vun de notwennigen Gelder insammeln kunnt, aber nu keem ok nichts mehr nah. An’ 6. Februar 1909 hett hüm dat Storthing aber 75.000 Kronen gewährt un hüm de Fram för sien Zwecke to Verfügung stellt.
In de eerst Septemberweek 1909 gung an Amundsen de Naricht, dat sowohl Cook as ok Peary behaupten deen, den Noordpol recht to hemm. Disse Behauptungen sünd hüüd woll umstreeden, un nah de eerst Nahricht vun Cook sien Spood, de he an’ 1. September kreeg, hett Amundsen noch seggt, dat disse Nahricht sien Plääns in „gar keiner Weise“Huntford, S. 180. beinflooten deen. Doch de tweet Meldung wegen Peary an’ 7. September, hett Amundsen woll nervös makt un he hett hannelt.Huntford, S. 183. He hett beslooten, sien „ursprünglichen Plan um ein oder zwei Jahre zu verschieben, um in der Zwischenzeit zu versuchen, die noch immer fehlenden Gelder [för de ansluutend Erforschen vun dat Nordpolarbecken] zu sammeln.“.Amundsen, S. 43. Dat sull hüm tatsächlich gelingen, in dem he dat letzt groot Ziel vun de Polarforschung erreicht hett un to’n Süüdpool vörstött is. Wanneer Amundsen dissen Besluss faat hett, is nicht bekannt. En Breef, mit de he Schleddenhunnen ut Gröönland nah Däänmark bestellt hett, bewiest aber, dat de Besluss spätestens an’ 9. September antosetten ist.Huntford, S. 183 – wenn Amundsen as plaant, um Kap Hoorn segelt weer un de Beringstraat anloopen harr, weer dat unsinnig ween, de Hunnen vun Däänmark ut mittonehmen un tweemal dör de Tropen to transporteeren. Vun de prestigeträchtig Eersterreichung vun den Süüdpool, hett sück Amundsen beter Mögelkeiten verspraken um an Geld to kommen för de „eegentliche“ Expeditschoon to’n Noordpool un en Möglichkeit, en Reputatschoonsverlust vörtobuugen. „Wenn ich meinen Ruf als Forscher nicht verlieren wollte, musste ich auf die eine oder andere Weise einen spektakulären Sieg erringen. Ich habe mich für ein neues Unternehmen entschlossen.“Amundsen, ziteert nah Huntford, S. 181f.
thumb|upright|Robert F. Scott
An’ 13. September hett Amundsen denn erfohren, dat Robert Falcon Scott plaanen dee, in’ tokamen August to en eegen Antarktisexpeditschoon uptobreken. Een Dag later hett he mitdeelt, dat de Start vun sien Expeditschoon up den 1. Juli 1910 verschaven wurr. De vörschaaven Grund weer dat angeblich laat Leefern vun en Dieselmotor; tatsächlich wurr wegen de ännert Expeditiosnziel Tiet för Sonnerarbeiten bruukt.
Amundsens Plaanänderung wurr noch immer geheim hollen, denn he wull den Vördeel vun dat Weeten um Konkurrenz nich mit Scott deelen – eenmal, wiel Scott Amundsen persöönlich unsympathisch weer, to’n annern, wiel man för Norwegen en Prestigeerfolg erzielen kunn, wenn man den britischen Empire tovör keem. Amundsen hett sien Plääns aber ok deswegen geheim hollen, wiel he bang weer, de norweegsch Regeeren kunn sien Expeditschoon ünnerseggen. En Konkurrenzkamp um prestigeträchtige Teelen mit Grootbritannien weer politisch nich opportun. Buterdem weer Amundsen bang, dat Nansen kunn hüm dat Bruuken vun de Fram ünnerseggen – sien Fru weer storven un he weer nich mehr norweegsch Konsul in London, somit harr he sien torüchstellt Expeditschoonsplääns weer upnehmen kunnt. Amundsen hett ok annommen, dat dat Storthing un private Geldgever de Expeditschoon ok nich tostannen kommen laaten kunnen. En wieder, ehrder taktisch Grund weer, dat Scott wohrschienlich bi Bekanntweern vun en utländsch Rivalen tosätzlich Geldmiddel kreegen harr.Huntford, S. 185–187. Twiefel an de Fairness vun sien Vörgahn har Amundsen nich; de Terra-Nova-Expeditschoon hett he as so verscheeden to sien eegen Expeditschoon ansehn, nämlich insofeern as disse vörrangig wetenschaplich un dat Recken vun den Süüdpool blots nebensächlich weer, dat en apenlich Bekanntgaav vun Amundsen sien Plaan kien Infloot up Scott sien Plaan harrt harr.Amundsen, S. 43–44. De anner Expeditschonen, de sück in disse Tiet in de Antarktis befunnen, harrn den Süüdpool nich as Teel. Amundsen hett blots twee Lüüd vun sien Besluss Bescheed seggt: sien Bröer, de nah Amundsen sien Affohrt vun Madeira an de Apenlichkeit gahn sull, un Thorvald Nilsen, de as Schippmeester un Kapitän vun de Fram dat wohre Ziel vun de Expeditschoon för sien Vörbereiten kennen muss.
Personal Mannschapslist Name Funktschoon Küstengrupp Roald AmundsenLiddmaat vun de Süüdgrupp Expeditschoonsbaas Helmer Hanssen Hunnenführer un Navigator Sverre Hassel Hunnenführer un Navigator Olav Bjaaland Verscheeden Upgaaven Oscar Wisting Navigator Kristian PrestrudLiddmaat vun de Oostgrupp Navigator un Bass vun de Oostgrupp, Tweet Offizier Hjalmar Johansen Hunnenführer Jørgen Stubberud Timmermann Adolf Lindstrøm Kook un Timmermann Schippsgrupp Thorvald Nilsen Oberleutnant un Stellvertreten Baas; Kapitän vun de Fram Frederick Gjertsen Eerster Offizier Ludvig Hansen Matroos un Ieslotse Martin Rønne Segelmaker un Navigator Andreas Beck Matroos un Ieslotse Kurt Sundbeck Mechaniker Jacob NödtvedtIn' Harvst 1911 in Buenos Aires vun Bord gahn. Dorför an Bord gahn: J. Andersen, Steller un Halvorsen Tweet Mechaniker Alexander Kutschin Ozeanograf Karinius Olsen Kook un Timmermann Halvardus Kristensen Matros un later Dart Mechaniker