Sioux (utspraaken engelsch: suː) is sowohl de Beteknung för en Grupp vun noordamerikaansch Indianervölker as ok för en Spraakfamilie. As Sioux wurr dree Gruppen mit nah mitnanner verwandt Spraaken betekent: Lakota, Nakota un Dakota. Letztere deen as Naamsgever för de beid US-Bundsstaaten North Dakota un South Dakota.
Um 1800 weern disse Gruppen vun de Sioux meest in ganz Noord- un Süüd-Dakota, Noord-Nebraska, Oost-Wyoming, Süd-Montana, Noord-Iowa as ok in‘ Westen vun Minnesota maatgevend. De sück vun de Yanktonai-Sioux afspalt Assiniboine domineerten de süüdlich kanaadsch Prärieprovinzen, as ok den Noordoosten vun Montana un den Noordwesten vun North Dakota. De mit hör eng verwandt Stoney levten meest nöördlich un westlich vun de Assiniboine up de Prärieprovinzen un keemen vun Süüden vun British Columbia bit in dat nöördlich Montana trucken.
Nah de Mikrozensus van 2000 hebbt sück 153.360 Personen in de USA as to de Sioux-Natschoon gehörig betekent.Statistical Abstract of the United States 2004–2005
Spraaklich verwandt sünd de Stammen vun de Absarokee, Hidatsa, Iowa, Kansa, Mandan, Missouri, Omaha, Osage, Oto, Ponca, Quapaw un Ho-Chunk (Winnebago).
Naam De Beteknung Sioux is en kolonialfranzöösch Körtform vun de Naam „Nadouessioux“ (lütt Kruppdeerten), de sienersiets en franzöösch Schrievwies för dat Algonkinwoort „Natowessiw“, Plural „Natowessiwak“ is. Ut dit Schimpwoort leit sück „Nadowe-is-iw-ug“ af, wat „se sünd de minn Fiende“ bedüüd. Sioux is de eenzig Beteknung för all söben disse Grupp torekend Stammen.
Dat Lexem „Sioux“ is en afwertend Betekung vun de Anishinabe för en Antall vun Indianerstammen vun de Dakota-/Lakotagrupp un spraaklich verwandt Stammen, all tosommen Fiende vun de Anishinabe. Allerdings hebbt eenig Wetenschapler dorup henwiest, dat mit Rücksicht up de Proto-Algonkin-Terminologie dat Lexem ok umdüüt weern kann as „Spreker vun en frömden Spraak“. Dorgegen wiesen anner Spraakwetenschapler dorup hen, dat dat dörgahnds begäng weer, vun sien Feinde as „Slangen“ (also Kruupdeerten) to snacken. Dat is ok de Grund, weshalb de Shoshone as „Slangenindianer“ betekent wurrn. En anner Problem vun de Umdüüden vun den Begreep liggt dorin, dat dat Proto-Algonkin lediglich en rekonstrueert Spraak is, de för Dusende von Johren spraken wurrn is.
Kultur un Levenswies duum|Fronslüüd-Kleedasch vun de Sioux duum|Babydraag vun de Sioux De Sioux hebbt sück völ kulturell Markmalen mit anner Plainsindianer deelt. Se levten in Tipis, en Woort ut de Siouxspraak. De Mannlüüd kreegen mehr Ansehn dör moodig Taten in en Krieg. Dat Erbeuten vun Peer un Skalps bi en Överfall up Feinde weer en Bewies för Moot un Tapferkeit. Kriegsführung un övernatüürlich Dinge wurrn eng mitnanner verknütt, so dat man in mystisch Visionen wahrnommen Gestalten up de Kriegsschiller malen dee, um de Dräger vör deren Feinde to schuulen. De Sioux hebbt en sorgfältig utarbeit Form vun den Sünndanz utarbeit, de se Hööftling-Stammes-Fest (chief tribal festival) nömmt hebbt.
Hör religiöös System keen veer Mächte, de över dat Universum herrschten, un de wedderum in veer Hierachien ünnerdeelt weern. De Büffelgestalt harr ok en wichtigen Platz in hör Religion. Bi de Teton weer de Boor de wichtigst Figur; wenn en Boor in en Vision mit vörkommen dee, wurr dat as Heilkraft ansehn. De Santee Sioux hebbt eb zeremoniell Boorenjagd veranstalt, um Schuul för hör Krieger to winnen, bevör se in en Kriegstoog trecken dee.
Sioux-Fruen weern geschickt bi Handarbeiten mit Stiekelswienbössels, un Perlenstickereen, de geometrisch Muster harrn. Polizeifunktschonen wurrn vun militärisch Sellschapen utöövt, deren wichtigst Upgaav de Överwachung vun de Büffeljagden weer. Anner Sellschapen deen sück um den Danz un dat Schamanendom kümmern, aber dat geev ok Fruensellschapen.
Johrestieden un hör Tätigkeiten De Maanden vun en Johr wurrn nah de wichtigst Tätigkeiten un nah dem wat passeeren dee, betekent. De Sömmermaanden droogen Naams vun de riepend Früchte, as „Maand vun de Eerdbeer“ (Mai), „Maand vun de riep Felsbirnen“ (Juni), „Maand vun de riep Kassen“ (Juli) un „Maand vun de riep Pluum“ (August), de vun de Sioux arnt wurrn. Eenig Maand wurrn nah Erscheinungen ut de Johrestiet betekent, so de „Maand vun de geel Blööt“ (September) un de „Maand vun de fallend Blööt“ (Oktober). De November weer den „Maand vun hoorlos Kalver“, weil in dissen Maand de slacht wurrn un deren Embryos noch kien Hoor harrn. De Wintermaanden wurrn „Maand vun den Fröst in’t Tipi“ (Dezember) un „Maand, in de de Bööm platzen“ (Januar) nömmt. „De Maand vun de entzündt Oogen“ betruck sück up de Schneeblindheit, ünner de völ in‘ Februar lieden deen. März weer de „Maand in de de Saat sprött“ un de April, de Johresanfang, weer de „Maand vun de Gebort vun de Kalver“.
In’t Fröhjohr deen de Familiengruppen dat Hööftlaager, um Fleesch un Nehren to sammeln. Wohrschienlich harrn de Sioux in disse Tiet en groot Angebot an Rootwild, Wapitis, Antilopen un Bisons. In de Fröhjahrsmaanden hebbt se den Saft vun den Eschenahorn anzappt, um Sirup to maken. In de warmer Maanden betrucken eenig Siouxstammen Wigwams ut Boomschill. De Tipis wurrn bi disse Gelegenheit mit frischen Huuten betrucken oder utbetert. To’n Anfang vun den Sömmer wurrn de Huuten röökert u nto Leggins oder Mokassins verarbeit. In‘ Mai oder Juni trucken se in höhger liggend Gelände. Disse Wannerung weer Traditschoon un wurr faken mit en Jagd verbunnen, wenn de Nehren knapp wurr. De gröttste Deel vun den Sömmer wurr dormit verbrocht, Zeremonien to veranstalten, t.B. Visionssöök, kultische Fiern, Stammeswahlen un Feste to Ehren vun de weiblich Tugenden. Hööchpunkt vun de Fiern weern de Sünndanz. Dornah hett en wählt Grupp över de Aktivitäten in’ Harvst entschedd. An‘ Enn‘ vun den Sömmer wurrn Harvstjagden organiseert, de se „Tates“ nömmt hebbt. De Harvst weeer en arbeitsriek Tiet för de Fruen, de Beeren un Nööten sammeln deen un dat Fleesch för den Winter dröög maken mussen, um Pemmikan to bereiten. Wenn de Harvst to Enn‘ gung, trucken de Sioux in vör de Witterung schuult Winterlager.
De Büffeljagd De Jagd weer Upgaav vun de Mannslüüd. In de Prärie un up de Hoochebenen geev dat riesige Bisonherden, aber ok Antilopen, Rootwild, Knien un Stiekelswien an an de Strööms Biber un Anten. Dat de Groot Ebenen beherrschend Deert weer de Büffel. Ofschons archäologische Funde bewiesen, dat dit Deert in Noordamerika wiethen verbreedt weer, beschränk sück sien Levensruum in dat 19. Johrhunnert up de Plains, de vun etwa 60 Millionen Bisons bevölkert weern. De Büffel kann nich good kieken, dorför sünd aber sien Nöös un sien Ohren bannig good. De Indianer mussen sück dorher immer tegen den Wind anslieken.
thumb|Amerikanischer Bison thumb|Sioux-Lager, 1894. De fröher ahn Peerd ageerend Indianer vun de Plains hebbt den Bison jagt, indem se de Deerten in Panik versetten. De in wild Flucht wegrönnend Deerten wurrn in en V-Form dwungen un to Klippe dreeven, vun wo se in de Deept störrten deen. An de Stäen wurrn jedes Johr Duusend vun Deerten umbrocht, so völ to glieker Tiet, dat dat nich mögelk weer, dat ganz Fleesch to verbruuken.Colin Taylor u. a.: Indianer, Die Ureinwohner Nordamerikas, Seite 63. Bertelsmann Club GmbH, Güterloh 1992
Nah Ankunft vun dat Peerd up de Groot Ebenen hebbt de Sioux de Jagd to Peerd kultiveert. Entscheedend för den Jagderfolg weer de Qualität vun dat Peerd. Dat muss utdüernd ween, wiel sülvst en tödlich drapen Bisonbull kunn noch wiet loopen, bevör he tosommenbrook. Dat Peerd muss ok Moot hemm un mit völ Geschick de Höörns vun de Bull utwieken können. So en Peerd wurr vun de Familie besünners behööt un wenn Deeven ut anner Stammen in de Nähe weern, keem dat Peerd ok woll in’t Tipi un de Fruen mussen buten slaapen.
To de Bisonjagd weer de Jäger blots mit leedern Lennenschurz un Mokassins bekleidet. As Wapen harr he en körten Lanz oder en Bagen mit etwa 20 markeert Pielen, an de man de Schütten later erkennen kunn. Weer de Jäger dicht genoog bi de utwählt Bison, versööch he, en Stäe achter de letzt Ripp to drapen. Meest weern mindst dree Treffer nötig, um dat Deert to erleggen. De Bisonjagd weer en gefährlich Angelegenheit, bi dat so manch Peerd un Rieder to Dood keemen.Benjamin Capps: Die Indianer. Reihe: Der Wilde Westen, Seite 67. Time-Life Books (Netherland) B.V.
De Bison oder Büffel weer för de Sioux vun zentraal Bedüüden un wurr as hillig Deert verehrt. He versöörg de Indianer mit de wichtigst Dingen, de för dat Överleven up de Hoochebenen notwennig weern: Nehren, Ünnerkunft un Kleedasch. Ut de Huut vun Büffelkalver wurrn week Windel för de Neegeborenen maakt. De Huuten vun söss bit acht utwussen Deerten reichen för dat Afdecken vun en Tipi för de gesamte Familie. Buterdem wurr ut Bisonhuut de Sohlen vun Mokassins, Kleedaschstücken, Taschen, de verscheedenst Riems un Bööt. Dat besünners dick Nackenfell hebbt se för dat Herstellen vun Schilden bruukt, ut Pansen wurrn Kookpött un de Sehnen wurrn as Gorn bruukt to’n Bispeel, um de Huuten mitnanner to verbinnen. De Knaken wurrn to Schabern, Messen un Ahlen verarbeit. Ut mit Reemen verbunnen Rierms hebbt de Sioux Schlään herstellten und dat dick Winterfell hulp tegen den kollen Wind up de Plains. Dat Fell deen buterdem to dat Utpolstern vun Wiegenbrettern un Küssens. Dat geev Speelmarken ut Knaken, Puppen ut Büffelleer un Speeltüüch ut Hoorn. Ut fravt Büffelhoor entstunnen Verzierungen un Büffelsteerten smückten de Tipis. De Boort vun de Deerten mook Kleedasch un Wapen mui, Höörns un Hoor deenen as Koppsmuck. Ut de Blaas entstunnen Medizinbüüdels un ut de Hoofen un Hodensacken hett man Rasseln för zeremonielle Zwecke fertigt.Alvin M. Josephy jr.: Die Welt der Indianer. Seite 243. Frederking & Thaler GmbH, München 1994. ISBN 3-89405-331-3
Errichtung vun en Tipi thumb|Sioux-Tipis, malt vun Karl Bodmer, 1833. Dat Tipi, da de Fruen hörrn dee, schuul in‘ Sömmer för Hit tun in‘ Winter tegen Koll un bleev ok bi Storm stahn. De Up- und Afbau vun en Tipi weer Fruenarbeit, wobi twee Fruen meest nich mehr as een Stünn bruuken deen, um dat Tipi uptostellen. Das Tipi bestunn in en Normalfall ut en Övertoog ut afschaabt, mit Sehnen tosommenneiht Bisonhuuten, de över en Stangengerüst trucken wurr. De Sioux hebbt as gerüst en Dreebeen ut besünners kräftig Stangen bruukt, de man baben mit Reems tosommenbunnen hett. Dornah wurrn de restlich Stangen dorgegen lehnt un ok fastbunnen. Schließlich deen de Verbinnen to en Holtplock in dat Binnere as Verankerung tegen Stormböen. De tosommenfalt leern Övertooch wurr mit en Heevstang in Positschoon brocht, över dat Gerüst trucken un an‘ ünneren Rand mit Holtplöck in‘ Grund befestigt. De apen senkrecht Naht wurr mit Holtsticken dicht maakt un ünner hett man en Döörklaap anbrocht. To’n Sluss wurrn twee dünn Stangen buterhalv vun dat Tipi in de Taschen vun de Rookklappen staken, mit de de Rookaftoog de Windrichtung anpasst weern oder ganz dicht maakt wurrn kunn. Dat normale Tipi vun de Sioux harr an‘ Grund en Dörmeter vun etwa fiev Meter un kunn en ganzen Familie upnehmen.Benjamin Capps: Die Indianer. Reihe: Der Wilde Westen, Seite 92. Time-Life Books (Netherland) B.V.
Historie miniatur|hochkant|links|Paha Ska, een vun de Ölleren ut Keystone in Süüddakota. He hörrt to de Oglala Sioux in de Pine Ridge Reservation. In de Hand hollt he en Freedens- un Früendschapsmedaille vun Thomas Jefferson, Elyria in Ohio, 2001 miniatur|Sömmerhuus vun de Wahpeton (Dakota), 1846. Jerome Lalemant beschreev 1642 eerstmalig dat Volk vun de Sioux, de Ackerbau bedreeven und an den Böveren See Mais un Tabak kultiveeren deen. Hör Dörper weern good befestigt un se befunnen sück ständig in‘ Krieg mit de Cree un de Illinois. De eersten Europäer, de mit Sekerheit toeerst up de eegentlich Sioux drapen sünd, weern Medart Chouart un Pierre Radisson, de 1661 den Stamm vun de Ottawa besöcht hebbt, de wedderum Besöök vun de Sioux harrn.