300 px|duum|Graffito mit de ETA ehr Symbol in Altsasu De Euskadi Ta Askatasuna (Up Platt: Baskenland un Freeheit), beter bekannt unner ehren korten Naam ETA is en Bewegung, de för de Unafhängigkeit vun dat Baskenland mit Hölp vun Terrorismus un Ansläge strieden deit. Se hett dat afsehn up en unafhängigen, sozialistischen, baskischen Staat. De schall sik tohopensetten ut de sülvstännigen Kuntreien vun dat Spaansche Baskenland, vun Navarra un ok vun dat Franzöös'sche Baskenland. Grünnt wurrn is se 1959 as en Grupp to'n Wedderstand gegen de faschistische Diktatuur vun Franco.
De ETA geiht in ehren Striet tokehr gegen de spaanschen Eenheiten vun Polizei un Militär, de na ehre Meenung dat Baskenland besett' hefft. Just so, as de IRA ut Irland, warrt vör de Bombenansläge tomeist Wohrschau geven, so dat de Schaden faken nich so dull is. Vun den Dag af an, wo se grünnt wurrn is, bit 2003 hett de ETA 339 Zivilisten un 478 Lüde vun de Polizei un dat Militär ümbröcht.
Dat Teken vun de ETA is en Slang, de üm en Biel ümto wickelt is. De Wahlspröök vun de Bewegung is Bietan jarrai (Up Platt: Wi maakt wieder mit beiden). Dor is mit meent, dat de ETA mit den politischen Striet (sien Teken is de Slang) un mit den Striet unner Wapen (sien Teken is dat Biel) fuddermaken will bit to'n Sieg. De politische Twieg vun de ETA is de Batasuna.
Historie As „Vadder“ vun den Baskischen Natschonalismus warrt Sabino Arana Goiri ankeken. He hett an'n 31. Juli 1895 de Natschonalistische Baskische Partei (Partido Nacionalista Vasco/PNV grünnt. Up Baskisch is ehr Naam Euzko Alderdi Jeltzalea. He hett ok allerhand schreven över de Basken ehre Natschoon un dor över, wie se mit de Spaniers staht. Düsse Partei hett sik avers jummers bloß in Freden un ohn Gewalt to bruken för dat Baskenland siene Freeheit insett'.
De ETA warrt grünnt in'n Wedderstand gegen dat Franco-Regime In'n Spaanschen Börgerkrieg hett de General Francisco Franco 1939 wunnen. He hett den Natschonalismus in dat Baskenland för Johrteinte in den Unnergrund un in de Illegalität afdrängt. Vunwegen düsse Umstänne is de Natschonalismus in dat Baskenland wat grundsätzlicher wurrn un hett sik en stebige Ideologie toleggt. Euskadi 'ta Askatasuna is an'n 31. Juli 1959 in Spanien vun en Grupp vun junge Lüde ut Baskenland grünnt wurrn. Tomeist sünd se Studenten vun de Jesuitenuniversität vun Bilbao ween. Dat warrt faken seggt, dat düsse Dag nich tofällig dat Jubiläum vun de PNV weer. De jungen Lüde, de ETA grünnt harrn, weern bange, dat de Reeg vun politischen Anföhrers vun de baskischen Natschonalisten in düsse Johren sik mit Franco sien Regime affunnen harrn. Se harrn dat dor up afsehn, dat en radikalern Kurs stüert weern scholl, mehr achter den Unafhängigkeitskurs vun Sabino Arana achterran. To desülvige Tied hefft sik de Grünners vun de ETA afsett' vun de völkischen Gedanken vun den Grünner vun de PNV. De weer sunnerlich vun en Baskische Raass utgahn. De ETA-Vadders hefft dor nu en anner Idee gegen sett' un dat weer, dat de Baskische Natschoon tohopen keem vunwegen de Sprake un nich vunwegen de Herkumst. Vörbiller hefft de ETA-Lüde unner annern funnen in de IRA, in den Vietkong, de in Süüdvietnam för en kommunistisch Regime strieden dö un in de FLN-Bewegung in Algerien.
Eerste Aktschonen mit Gewalt un Doodslag To'n eersten Mol is an'n 28. Juni 1960 en Minsch bi en Aktschoon vun de ETA ümkamen. Bi en Bombenanslag up den Amara-Bahnhoff in Donostia-San Sebastián sünd en Reeg vun Minschen to Schaden kamen. Begoña Urroz Ibarrola, en Deern vun annerthalf Johr, is dorbi ümkamen. Bi en vun ehre eersten Ansläge harr de ETA vördem al en Iesenbahn ut de Sporen smeten. 1965 güng dat los un de ETA füng an mit Överfäll un mit dat Insammeln vun „revolutschonäre Stüern“. De tweete Anslag mit en Doden weer an'n 7. Juni 1968 in Villabona. Dor is en Schandarm bi ümkamen. Tomeist harr de ETA dat bi ehre Ansläge up dat Leven vun Schandarms un Suldaten afsehn un up Vertreders vun Franco sien Regime. Man jummers wedder sünd bi de Ansläge ok Lüde storven, de dor an un for sik gor nix mit to kriegen harrn. An’n 20. Dezember 1973 hett de ETA den Ministerpräsidenten vun Spanien in’e Luft jaagt. Dat weer Luis Carrero Blanco, de vun Franco to sien Nafolger utkeken wurrn weer.
De ETA in dat demokraatsche Spanien vun 1975 af an Nadem dat Franco Regime to Enne kamen weer un Spanien sik in ene Demokratie verwannelt harr, hett de ETA veel Frünnen verloren. Veel Spaniers, sunnerlich in dat Baskenland, segen ehr nu as en Terrororganisatschoon an, de en normal Leven in dat Baskenland unmööglich maken dö. Ok in dat Butenland is de ETA gau anners taxeert wurrn. In de Tied vun Franco siene Diktatuur hett de franzöös’sche Regeerung dor gor nix gegen harrt, dat Liddmaten vun de ETA in Frankriek unnerkamen döen. Dat scholl woll, meen de Regeerung, mit dor för sorgen, dat Franco siene Tied slank toenne güng. Man vun de Midden vun de 1980er Johren hett Frankriek vun düsse Politik bilüttjen Afscheed nahmen. 1984 un 1985 sünd veel ETA-Lüde an Spanien utlevert oder an drüdde Länner utwiest wurrn. Sietdem in de Europääsche Union vun 1993 af an de Polizei un de Justiz mank de Länner direktemang tosamenarbeiden deit un sunnerlich vun den Terroranslag an’n 11. September 2001 af an gaht de Behörden in Frankriek un Spanien noch mehr Hand in Hand.
De ETA in’n Övergang to de Demokratie In’n Oktober 1974 hett sik de ETA upspleten in en „politisch-militäärschen“ (ETA-pm) un en „militäärschen“ (ETA-m) Arm. De wiethen gröttste Deel vun de politisch-militäärsche ETA hett sik dormols inlaten up de Amnestie för all ETA-Lüde, de unner Franco achter Trallen kamen weern. Düsse Amnestie weer vun de Regeerung vun Spanien kunnig maakt wurrn. Düsse Twieg vun de ETA wull in de Tokumst ok nix weten vun Gewalt un Bombenmansläge. Vun 1982 af an is he en Deel wurrn vun de legale politische Partei Euskadiko Ezkerra (up Platt: „Dat Baskenland siene Linke“). Düsse Partei is later tosamengahn mit den baskischen Deel vun de PSOE. De militäärsche Arm vun de ETA is dorgegen noch radikaler wurrn un hett sik noch mehr up den Striet unner Wapen smeten. Ok de Gruppen vun Lüde, gegen de se angüngen, sünd grötter wurrn. So hett de ETA sik vun de laten 1970er Johren af an ok mehr gegen baskische Politikers un Journalisten wennt, wenn de na ehre Meenung mit Spanien tosamenarbeiden döen.
De ETA in de Demokratie As de Verfaten vun dat Königriek Spanien 1978 verafscheedt wurrn weer un dor denn noch dat Statuut över de Unafhängigkeit vun dat Baskenland vun’n 22. Dezember 1979 tokeem, sünd de baskischen Provinzen in Spanien wiethen autonom wurrn. Dormols is ok de Partei Herri Batasuna upkamen. Se is as politischen Flögel vun de ETA ankeken wurrn un hett in dat Parlament vun’t Baskenland seten.
De militäärsche Arm vun de ETA hett avers wieterhen den Striet unner Wapen bedreven. So is dat mit de Gewalt jummers duller wurrn up beide Sieden. Bi den eersten Anslag mit en Autobomb in Barcelona an’n 19. Juni 1987 up en Supermarkt sünd 21 Lüde ümkamen un 45 annere hefft oorntlich wat afkregen. De ETA harr woll wohrschaut, man de Polizei hett de Bomb nich funnen un hett meent, dat weer en verkehrten Alarm un hett de Lüde nich ut den Supermarkt ruthoolt.
Anti-ETA-Terror vun den Staat Vun 1983 bit 1983 sünd Terrorgruppen uptreden un hefft Ansläge gegen de ETA utöövt, ok Lüde versleept un foltert. Dat weern de so nömmten „Grupos Antiterroristas de Liberación“. Ok unschullige Börgerslüde sünd bi ehre Aktschonen to Schaden kamen. Later is rutkamen, dat de sozialistische Regeerung vun Spanien dorachter steken dö un dor vun afwüss.
Koalitschoon gegen de ETA 1995 hett de ETA en Bombenanslag up den Anföhrer vun de spaansche Oppositschoon unnernahmen. Dat weer dormols José María Aznar. He hett avers bloß en lütt beten wat afkregen un en Johr later hett siene Partei Partido Popular (PP) de Wahlen wunnen un de Regeerung in Spanien övernahmen. An’n 10. Juli 1997 hett de ETA den 29-jöhrigen Stadtraat vun de baskische Stadt Ermua, Miguel Ángel Blanco, versleept. He scholl gegen all ETA-Strieders, de in Spanien achter Trallen sitten döen, uttuuscht weern. Wenn Spanien sik dor nich up inlaten wull, so de ETA, denn wullen se Blanco binnen 48 Stunnen dootscheten. In ganz Spanien hett dat groote Demonstratschonen üm Blanco siene Freeheit geven, man, nadem Spanien sik nich bögen wull, hett de ETA em twee Dage later anschaten un alleen laten. He is denn bi 12 Stunnen later storven. Vun dor af an hefft grote Delen vun de Sellschop in Spanien meent, de ETA harr nu keen Recht mehr up Bestahn. Politikers vun beide grote Parteien, vun de PP un vun de PSOE, snacken nu faken vun de „Eenheit vun de Demokraten“ gegen den Terrorismus. So, as de dormolige Anföhrer vun de Oppositschoon, José Luis Rodríguez Zapatero, dat vörslahn harr, hefft de PP un de PSOE in dat Johr 2000 den so nömmten „Anti-Terrorpakt“ slaten. Tosamen wullen se nu gegen de ETA angahn. To de Tied is ok dat Foro de Ermua grünnt wurrn. Dor hannelt sik dat üm en Vereen bi, wo Intellektuellen as Fernando Savater sik gegen den baskischen Natschonalismus utspreken könnt.
Man de ETA steiht grundsätzlich bit up den hüdigen Dag achter ehre Strategie vun den Kampf unner Wapen.
Jummers wedder swiegt de Wapen Vun dat Enne vun de 1970er Johre af an hett dat jummers wedder Drepen twuschen Vertreders vun de ETA un vun den Staat vun Spanien geven. En paar Mol hefft de Wapen na so’n Drepen swegen. So hett de ETA al unner den Ministerpräsidenten Leopoldo Calvo Sotelo (UCD) in’n Februar 1981 kunnig maakt, dat de Wapen to’n eersten Mol bisiet leggt weern schollen. Dor is dat bit Februar 1982 bi bleven. An’n 28. Januar 1988 hett de ETA de Regeerung vun Felipe González (PSOE) vörslahn, de Wapen schollen för 60 Dage ruhn. In düsse Tied scholl över den Striet üm dat Baskenland verhannelt weern. Dor hett dat denn Geheemdrepen in Algerien geven. Anfang 1989 is verhannelt wurrn un de ETA hett an’n 8. Januar 1989 eensiedige Wapenruh kunnig maakt. Man an’n 4. April 1989 sünd de Parteien in’n Striet ut’neen gahn. De ETA hett den Striet unner Wapen wedder upnahmen un korte Tied later en spaanschen Gendarm ümbröcht. In’n Juni 1996 hett de ETA de nee Regeerung unner José Maria Aznar anbaden, de Wapen för ene Weken bisiet to stellen. De Regeerung scholl wedder verhanneln. Na de Weken güng dat mit de Anslääg wieter. An’n 16. September 1998 hett de ETA ehren Kampf wedder unnerbraken un mit de Regeerung verhannelt. Unner annern is an’n 19. Mai 1999 in Zürich verhannelt wurrn. De ETA harr vördem seggt, düt Mol schollen de Wapen „ohn Tiedgrenz un ohn Bedingung“ swiegen. Man in’n November 1999 güng de Kampf wedder los. An’n 18. Februar 2004 hett de ETA kunnig maakt, dat se vun nu af an nix mehr unnernehmen wull in de unafhängige spaansche Gemeenschop Katalonien. Dat weer rutkamen bi Drepen twuschen de dormoligen Anföhrers vun de ETA, Josu Ternera un Mikel Antza mit den Baas vun de katalaansche Partei Esquerra Republicana de Catalunya (ERC), Josep Lluís Carod Rovira, in Perpignan.
De politische Arm vun de ETA warrt verbaden In dat Johr 2003 is de Partei Batasuna verbaden wurrn. Vördem harrn de PP un de PSOE en neet Parteiengesett verafscheedt un dorin mööglich maakt, to’n eersten Mol Parteien to verbeden, de mit Terroristen unner ene Deek steken. Dat Böverste Gericht vun Spanien meen, dat geev keen Twiefel, dat de Batasuna en Deel vun de ETA weer un dat se dat Geld för de ETA tohopenbröch. In de neegsten Johren sünd ok verscheden annere Parteien, de up de Batasuna folgen döen, verbaden wurrn, as EHAK oder ANV. De baskischen Natschonalisten, de mit den Terrorismus nix an Hoot harrt hefft, hefft över düsse Maatregels doch schimpt. Se menen, nu güng dat woll dorüm, den politischen Natschonalismus för dat Baskenland alltohopen up en Bulten to smieten mit Verbrekers un Kriminellen. Bavenhen scholl mit Hölpe vun de Justiz doran rumfummelt weern, wie dat Parlament in dat Baskenland sik tohopensetten dö.