Aristoteles

Aristoteles (; * 384 v. Chr. in Stageira, Makedonien; † 322 v. Chr. in Chalkis, Euböa) weer een greekschen Philosooph, de för de Naturwetenschappen as ook för Ethik un Staatstheorie bannig wichtig weer. Mit dat Wark, dat later den Namen „Metaphysik“ kregen het, het he ook den Grund leggt för allerhand Geistswetenschoppen, sünnerlich för de Metaphysik leggt.

Aristoteles stamm uut ene Familie vun Dokters un keem in de noordgreeksche Polis Stageira op de Welt. Mit 17 trock he na Athen un treed 367 v. Chr. in de Platoonsche Akademie in. Na Platon sienen Dood 347 v. Chr. het he Athen verlaten un begünn 343/342 v. Chr. Alexander de Grote to ünnerrichten. 335/334 keem he na Athen trügg un ünnericht siene Schöler sülvststännig in dat Lykeion. 323/322 muss he wegen politischen Unruhen wedder uut Athen weg un güng na Chalkis, wo he denn ook doodbleven is.

Vele vun siene Schriften, de in Dialogform schreven weren, sünd verlüstig gaan. Siene Leerschriften för den Ünnerricht an’t Lykeion ümfaat Themen as Logik, Wetenschopstheorie un Rhetorik, in den Aristoteles mit siene Syllogistik de formale Logik begrünnt, de Natuurkunn mit Aristoteles siene Natuurphilosophie un de Metaphysik as ook de Ethik un Staatsleer un oplest de Theorie to de Dichtkunst

Mit den natuurwetenschopliche Ünnersöök het Aristoteles sien Mitarbeider Theophrastos vun Eresos, de ook de aristoteelsche School den Peripatos grünn, wiedermaakt. Sied dat 1. Jhd. v. Chr. givt dat Kommentaren to Aristoteles siene Schriften. In’t Middelöller geev de aristoteelsche Logik op Grundlaag vun Porhyrios un Boethius eer latienschen översett Texten den Toon an, so dat Aristoteles de Grundlaag för de Scholastik wurr. In de araabschsprakige Welt weer Aristoteles de meest rezipeert antike Schriever.

Sien Wark het op mannigfolige Aard de Historie un ook de Spraak präägt; Begrepen as „Substanz“, „Akzidenz“, „Materie“, „Form“, „Energie“, „Potenz“, „Kategorie“, „Theorie“ unn „Praxis“ gaat op Aristoteles trügg.

Leven 384 v. Chr. keem Aristoteles in Stageira, ene lütte ioonsche Stadt an de Küst vun Chalkidike, as Söhn vun en Dokter an’n Hoff vun König Amyntas vun Makedonien op de Welt. Daarüm is he ok unner den Naam „de Stagirit“ bekannt. Sien Vader, de doodbleev as he noch een Kind weer, weer Nikomachos un de Lievdokter vun’n König Amyntas III. vun Makedonien, siene Modder Phaestis keem uut ene Dokterfamilie uut Chalkis up Euböia.

Eerste Tied in Athen duum|Platon (luchts) un Aristoteles (rechts) in Raffael sien Fresko De School vun Athen vun 1509. Aristoteles höllt siene Ethika Nikomacheia in de Hand un wiest op de Eern hen, wat siene Ansichten to den immanenten Realismus wiest. Platon op de anner Sied wiest baven na den Heven, wat siene Formleer wiesen schall. As he 17 weer, is Aristoteles 367 v. Chr. in de Platoonsche Akademie in Athen intreden, wo he forsch un leer. Eerst befaat he sik mit Mathematik un Dialektik, de den Begünn vun den Studien in de Platoonsche Akademie weren. Al in düsse Tied faat he eerste Warken af, daar mang Dialogen na den Vöörbild vun Platon. He studeer ook Rhetorik, sünnerlich den Reedner Isokrates. Dat pädagoogsche Konzept vun Isokrates weer op enen direkten Nütt op uut; Aristoteles stell de Pädagogik vun Isoleates un dat Ideaal vun Platon, dat Pädagogik as ene School för dat Denken bekickt, gegenöver un verdeffendeer dat platoonsche Konzept gegen de Ideen vun Isokrates. As he begunn an de Akademie to leren, schreev he ook de Manuskripten för siene Vörlesungen, wat de öllsten Leerschrivten vun Arsitoteles sünd, de na bleven. Daarmang sund de Schriften över Logik, de later as Organon („Warktüüg“) tohoopfaat worrn sünd. Een paar Versen in den Texten wiest, dat Schillereen den Höörsaal smückt harrn, de Szenen uut Sokrates sien Leven, de Lerer vun Platon weer, vörstellen.Düring S. 9.

Op Reis Nadem dat Platon storven weer, het Aristoteles Athen 347 v. Chr. verlaten. Sachtens weer dat Aristoteles nich recht, dat Platon sien Süstersöhn Speusippos dat Seggen in de Akademie kregen harr. Ook de politische Situatschoon harr Aristoteles in de Bedrouille brocht; 348 v. Chr. veröver Köning Philipp II. vun Makedonien dat Halveiland Chalkidike, maak de Stad Olynth tonicht un neem ook Aristoteles sien Heimaatstad Stageira in. De Antimakedoonschen in Athen bekeken den Feldtog vun Philipp II. as geföörlik för den unafhängige Stadstaat. Aristoteles weer wegen siene Familie mit den makedoonschen Hov verbunnen, so dat sik de antimakedoonsche Luun ook gegen em richt. As enen Metöke, also enen Frömmen, de duurhaft in Athen leev, man keen Börger weer, un üm dat de Atheenschen an siene Loyaliteet twieveln, gung he uut de Stad weg.

Aristoteles maak sik op na den Hov vun Hermias, den Herrscher vun Assos un Atarneus an de lüttasiaatsche Küst, de em beden harr to komen. Siene Heerschop gegen de Perser to verdedigen, harr sik Hermias mit Makedonien verbünd. Ook annner Philosophen flüchten na Assos. Hermias, enen hoogstriedigen Heerscher beschrievt de enen Borns as heroosch un wies, de anneren Borns as enen Tyrannen.Trampedach S. 66–79. Aristoteles, een goden Fründ vun Hermias, bleev eerst in Assos; 345/344 v. Chr. gung he man na Mytilene up den Eiland Lesbos. Daar arbeid he tohoop med sienen Schöler Theophrast vun Eresos, de uut vun dat Eiland keem. Beid verbünn dat grote Interess för de Biologie. Later trecken beid na Stageira.

343/342 v. Chr. is he Lerer vun den makedoonschen Throonfolger, den jungen Alexander, worrn un unnericht den Jungen bet 340/339 v. Chr., as Philipp II., de Vader vun Alexander, afwesig weer un Alexander de Regentschop övernam. Aristoteles geev ene Illias-Afschrivt för Alexander in Opdrag; de Köning, de den Held Achilles hoogacht neem eer later op siene Feldtöög mit.

As de Persischen 341/340 v. Chr. Hermias henrichten, röög dat Aristoltes deep, wat een Gedicht wiest, dat he to’n Andenken an sienen Fründ Hermais schreev.Vgl. Andrew L. Ford: Aristotle as Poet. The song for Hermias and its contexts. Oxford 2011, ISBN 978-0-19-973329-3.

Nadem dat Sepsippos 339/338 v. Chr. storven weer, gung he mit Kallisthenes vun Olynth, Aristotles sien Grootneev, na Delphi, un faat in Opdrag vun de Amphiktyonen ene Siegerlist för Pythischen Spelen af.

Twede Tied in Athen As de Makedoonschen de böotsche Stad Theben 335 v. Chr. besiegt harrn, geev de Wedderstand gegen Makedonien op. Ook de Stadstaat Athen richt sik op de ne’e Grootmacht in Grekenland in. 335/334 v. Chr. kunn Aristoteles daarüm na Athen torügg. He höör nu nich mehr na de Akademie to, man forsch mit siene Schölers sülvstännig in dat Lykeion. Hier broch he ene egen School to Weeg, de na sienen Dood Theophrast vörstund. Streng juristsch bekeken het man eerst Theophrast de School gründ un dat Grundstück up den dat Lykeion stund köfft. Läter heet düsse School Peripatos un de Schölers Peripatetiker heten — man in de Tied vun Aristoteles un Theoprast weerdüsse Naam noch nich begäng. Daarümme dat Aristoteles so veel Materiaal för de School sammeld harr (ca. 158 Verfatungen vun den greekschen Stadstaten), is een sik vermoden, dat he veel Medarbeder harr, de ook buten Athen up Recherche güngen. Aristotles stund sik good un harr ene grote egen Bibliothek. Med den makedoonschen Stattholler Antipatros weerhe een goden Fründ.

Trüchtog uut Athen, Dood, un Nakomens

As 323 v. Chr. Alexander de Grote storven weer, wünnen in Athen un anderen greeksche Stadstaten de antimakedoonsche Kräfte wedder de Macht. Delphi nam dat Erendekreet, dat se Aristoteles uutdaan harrn, wedder torüg. De Atheenschen bekeken em nu wedder feendlich, so dat de politsche Laag in de Stad to dull wurr un he Athen 323/322 v. Chr. wedder verlaten möss. Bi den Anlaat see he woll, dat he nich tövt, dat de Atheenschen dat twede maal enen Philosophen to’n Dood verordelen (De Atheenschen harrn al för Sokrates de Doodsstraaf anordent.).Claudius Aelianus: Varia Historia 3, 36. He gung hen na Chalkis un dat duur nich lang, denn is he dor sturven.

Aristoteles harr Pythias, ene Verwandte vun Hermias fried. Beid harrn ene Dochter, de ook Pythias heet. As siene Fru Pythia sturven weer, wurr Herpyllis siene Bilöpersch, de he man nie nich fried harr. Se weersachtens de Moder vun sienen Söhn Nikomachos. Sien Testament sorge, dat Herpyllis materieel afsekert is un make de Heiraad för siene Dochter Pythia fast.Diogenes Laertios 5, 1, 11–16.

Wark Henwies: Beleggen uut Aristotles siene Warken sind so angeven: Titel (Abkürzungen werden an der ersten Stelle im Kapitel per Link aufgelöst) un wenn nödig Book- un Kapitelangaav un ook de Bekker-Taal. De Bekker-Taal vertellt de exakte Steed binnen dat Corpus Aristotelicum. Se is ook in goden modernen Uutgaven to finden.

Dat Wark vun Aristoteles weddersprikt sik an männig een Steed, daarümme denkt de Forscherlüüd vundaag nich länger, dat Aristoteles sien Wark en aflsoten un dördacht Systeem bild. Wat sik weddersprickt wiest sachtens, dat sik de Ansichten vun Aristoteles wandeln, de Perspektive wessel oder verscheden Aspekten in anneren Kontexten een anderen Akzent kregen. Siene Warken köönt de Forscherlüüd hüüd nich seker de Tied na ornen, daarümme blievt dat bi un Uutsagen, woans sik Aristotltes siene Ansichten un Theorien wörklik upkemen blievt Annamen.

Charakter van den Schrivten un wat nableven is Verscheden antike Vertekenisse schrievet Aristoteles meest 200 Titels to. Wenn dat stemmt, wat Diogenes Laertios vertellt, het Aristoteles een Levenswärk nalaten, dat över 445.270 Regen lang es (wo de längesten Schrivten – de ta metá ta physiká un de Ēthiká Nikomácheia– sachtens noch nich medtelltd sind ). Man bloot een Veerdel van den Schrivten es bet vandage nableven.

Exoteersche un esoteersche Schrivten Aristoteles het för en groten Krink Minschen Dialoge schreven. Düsse Schriften heet „exoteersche Schriften“, dat bedüüd düsse Schriften döen sik an jedereen richten. Se sünd man alleen in Fragmenten nableven oder alltohopen verschütt gahn. De Lehrschriften, de bit up den hüdigen Dag nableven sünd, sünd an un för sik blot man för den Bruuk in sienen Unnerricht tohopenstellt wurrn un heet „esoteersche Schriften“. Welke Schrivten as Athēnaion politeia (De Staat van den Atheenschen) worde eerst to’n Ende van den 19. Jaarhunderd as Papyrus wedder funden. Dor is ok jummers an fudder schreven wurrn. In düsse „internen“ Schriften geiht dat um:

Logik, Theorie vun de Wetenschop, Rhetorik In de logischen Schriften geiht Aristoteles bi un stellt en „Theorie vun de Argumentation“ (Dialektik) up de Been. As Grundlaag deent em dat Diskereren mit siene Schölers in de Akademie. He finnt de Syllogistik ut un kriggt dor en fomale Logik mit in de Gangen. Up den Grund vun siene Syllogistik snittjert he an en Theorie vun de Wetenschop un bringt wichtige Bidräge to en Theorie vun de Definition un Bedüden. To de Rhetorik meent he, se weerde Kunst, klaar to maken, dat Utsagen angahn (wohr ween) könnt. Dor stellt he ehr mit neven de Logik hen.

Naturlehr In Aristoteles siene Naturphilosophie geiht dat um dat Ankieken vun jedeeen Natur: Wie sik allens ännert un wat passeert. Up de Frage, de dormols aktuell weer:‌ „Wie kann dat angahn, dat allens tostanne kummt un denn ok wedder vergeiht?“, het he mit sien Hylemorphismus de Antwoort funnen: Allens, wat is, besteiht ut Form un Materie. Desülvige Materie kann unnerscheedliche Formen annehmen. In de Naturwetenschop unnersöcht he, wie de Deerter sik verscheelt un wie se sik upföhrt un kickt sik ok den Minschen an, un wat em utmaken deit. In sien Lehr vun de Seel meent he, „en Seel hebben“ dat heet: „levennig ween“. De Seel steckt achter de verscheden vitalen Funktionen vun allens, wat leevt un is de Form vun dat Lief. Man ok empiersche Forschung het he bedreven un het wichtige Bidräge aflevert to Biologie un Zoologie.

Metaphysik