Wittrussisch, ook Wittruss’sch, oder Belarus(s)isch (wittrussisch: ) is ene oostslaawsche Spraak, de twüschen 2,5 un 7,9 Millionen Minschen grotendeels in Wittrussland, wo de Spraak tohoop mit dat dicht verwandte Russisch Amtsspraak is, snackt. Daarto is de Spraak in enigen poolschen Gemenen in’n Oosten vun’t Land Amtsspraak. Spraakminnerheiden givt dat in Russland, deUkraine, Litauen un Lettland.
Dat oostslaawsche Wittrussisch is eng verwant mit’t Ukrainsch un dat Russiensche. Se stammt alle vun de middelöllersche rutheensche Spraak af.
Wiels dat fröher to Polen höör, is dat Vokabular ähnelk as in de poolsche Spraak, nich veel weniger ähnelk as to de russische Spraak. Fröher, in de Tied vun Polen-Litauen weer dat ook Kultuurspraak. Vundaag ist de Spraak grotendeels vun’t Russische wegdrängt worrn.
De Spraak warrt vundaag in de kyrillische Schrift schreiben Daarto geev ook ene latiensche Schrift un de araabsche Schrift ünner der wittrussischen Lipka-Tataren.
De Dialekten sünd Noordoostwittrussisch, Süüdwestwittrussisch un Zentraalwittrussisch.
Naams Op Wittrussisch Op Wittrussisch heet de Spraak vundaag . Fröher wurr de Spraak ook slichtweg „russisch“ () heten.
Man ook de Naam „litausch“ () weer in de Tied vun dat Grootgartogdom Litauen un bet in dat 19. Jhd. as Egennaam för de wittrussische Spraak wiedhen begäng. Antropologija Belarusi w Issledowanjach konza XIX - Serediny XX (Антропология Беларуси в исследованиях конца XIX – середины XX). LitRes 2018, ISBN 978-5-04-109768-4, S. 113. Dat Adjektiv betekent vundaag man meist de baltische Spraak Litausch in dat wittrussische Naverland Litauen. Historisch weer der Naam för de baltische Spraak man , so as dat vundaag ook noch in de Taraškievica-Norm vun’t Wittrussische gängig is.U. Garbatzki: У тарашкевіцы не абыйсьціся бяз слова «Летува» (U taraškievicy nie abyjscisia biaz słova «Łjetuva»). ARCHE: elektronnaja gazeta, 2020.
De Naam „Krywizisch“ (, ) stammt uut dat 19. Jhd. un geit op wittrussische poolschsprakige Schrievers torügg. Besünners de wittrussische Schriever un Politiker Wazlau Lastouski versöch den Naam populär to maken.Jan Stankewitsch: Крыўя-Беларусь у мінуласьці (Kryŭja-Belarus' u minulas'ci). Wittrutheensch Sülvsthülpwark: Minsk 1942. De poolsch-wittrussiche Ethnograaf un Schriever Jan Czeczot bruukt den Naam „slaawsch-kriwizisch“ ().S. Schydlouski: Формы самавызначэння і самасвядомасці прывілеяванага саслоўя ў Беларусі першай паловы ХІХ стагоддзя (Formy samavyznačėnnja i samasvjadomasci pryvilejavanaha sasloŭja ŭ Belarusi peršaj palovy XIX stahoddzja). Periodical scientific publications of the Polotsk State University: Serie А, Nr. 7, 2006. S. 30.
Een anner Naamsvöörslag, de sik nich döörsetten kunn un op den historischen Naam „litausch“ Betog nimmt, stammt vun Jan Stankewitsch uut de 1960-er un weer „grootlitausch“ ( ). (''Belaruska-rasijski (Vjalikalitoŭska-rasijski) sloŭnik'')
Op Plattdüütsch Op Plattdüütsch is de gängigste Naam för de Spraak „wittrussisch“ (mit dialektalen Varianten so as wittruss’sch, wittrusch oder wittruss(i)sk).
So as op Hoogdüütsch is givt dat man ook den Naam „belarussisch“, justso as de Staat amtlich Belarus un nich Wittrussland heet.Butenamt: Verzeichnis der Staatennamen für den amtlichen Gebrauch in der Bundesrepublik Deutschland (PDF, 9 Sieden), Stand: 22. März 2024 Daarto givt dat ook de Variant „belarusisch“, de mit enen statts twee s schreven warrt.Empfehlungen zur Schreibweise von Belarus in deutschsprachigen Texten. Stand Juli 2020, Pressemitteilung der deutsch-belarusischen Geschichtskommission op geschichte-historyja.org (; 638 KB).„Belarusisch“ mit ene „s“ schreven, afleidt vun de Kiewer Rus. Vergliek Felix Ackermann: „Die Republik Belarus ist mehr als Weissrussland. Und ihre Eigenständigkeit beginnt mit dem Namen des Landes“, NZZ, 11. Januar 2020. Düsse Schrievwies is direkt vun den Landsnaam Belarus afleidt un schall de Egenständigkeid vun de Spraak ünnerstrieken. Se versöcht so ook to ümgaan, dat Lüüd wegen dat -russisch in „wittrussisch“ un „belarussisch“ direkt denkt, dat de Spraak man een Dialekt vun’t Russische weer.
Öllerhaftige Naams sünd ook „belorussich“, dat besünners in de Düütsche Demokraatsche Republik begäng weer, oder „wittrutheensch“, dat bet in’t fröhe 20. Jhd. gängig weer.
Klassifikatschoon
Wittrussisch tellt to den oostslaawschen Telg vun de slaawschen Spraken, so dat de Spraak wedderüm to de balto-slaawschen Spraken tohöört, de een Telg vun den indoeuropääsche Spraakfamilie sünd.
Binnen den oostslaawschen Telg ist dat Wittrussische op’t neegste mit dat Ukrainsche verwandt.Roland Sussex, Paul V. Cubberley: The Slavic languages. Cambridge University Press, Cambridge 2004, S. 518. Dat Wittrussische het sik in’n Middelöler uut de ooldoostslaawsche Spraak op de Grundlaag vun de spraken Dialekten op dat Territorium in dat hüdige Wittrussland ruutwickelt.Natallia Savitskaya: Widerstreit um das Belarussische. De Gruyter, 2020, S. 33–34.
För Snackers un Snackerschen vun’t Wittrussische, Russische un Ukrainsche is dat normalerwies licht to sik gegensiedig to verstaan.<ref>Alexander M. Schenker: 'cProto-Slavonic. In: The Slavonic Languages. Routledge 1993. S. 60–121. S. 60: "[The] distinction between dialect and language being blurred, there can be no unanimity on this issue in all instances…"C.F. Voegelin, F.M. Voegelin:Classification and Index of the World's Languages. Elsevier 1973. S. 311: "In terms of immediate mutual intelligibility, the East Slavic zone is a single language." As members of the East Slavic group of languages, they are descended from a common ancestor.</ref>
Dialekten
Dat Wittrussische ünnderdeelt sik in enen noordööstlichen Dialekt un enen süüdwestlichen Dialekt. Dorto givt dat noch enen zentralen Övergangsdialekt. Dat Westpolesische is ene aparte Grupp un billt enen Övergang to dat Ukrainsche.
De noordööstliche un süüdwestliche Dialekten warrt scheden döör ene Isogloss vun Aschmjany–Minsk–Babrujsk–Homel), langs un op disse Lien liggt dat Rebeed vun de zentrale Dialektgrupp.
Kennteken för den noordööstlichen Dialekt sünd dat „weke r“ un de „starke Akanje“. De süüdwestliche Dialekt het daargegen een „hard r“ un eine weniger starke Ankanje.
De westpolesische Dialekt warrt vun den Rest vun’t Land scheden döör ene Isogloss Pruschany–Iwazewitschy–Zeljachany–Luninets–Stolin.
Geschicht Översicht mini|250px|Ethnograafsche Koort vun de Wittrussen un wittrussische Dialekten, tohoopstellt vun Jauchim Karski (1903)
Der Vöörlöper vun dat Wittrussische as schreven Spraak geit bet in dat 19. Jhd. torügg. Dat Wittrussische an und för sik is in de Tied vun’n 14. bet 16. Jhd.in’n Groothartogdom Litauen ranwussen un wurr in’t late 19. un dat fröhe 20. Jhd. as moderne Standard- un Literatuurspraak uutboot.
De Spraakwetenschop ünnerdeelt de Spraakhistorie vun’t Wittrussische in dree Stremels in: Oorslaawsch/Gemeenslaawsch: Bet in’t 13. Jhd. weren de oostslaawschen Dialekten, daarmang ook de Dialekten, de later Grundlaag vun’t Wittrussische wurrn, Deel vun een gemeensaam slaawsch Dialektkontinuum. Ooldwittrussisch: In de ooldwittrussisch Tied vun’t 13. bet in’t 18. Jhd. begunnen egen Kennteken ruutwickeln. To’n Enn vun’t 18. Jhd. geven de beteren Lüüd allnagraad dat Wittrussische op un övernemen dat Russische Neewittrussisch: Mit dat fröhe 19. is de hüdige Periood vun’t Wittrussische anfungen. De moderne wittussische Schriftsprak het sik sied de 1850er Jaren op Grundlag vun de Dialekten rund üm Minsk ruutbillt.Нарысы па гісторыі беларускай мовы / Рэдкал.: П. Ф. Глебка [і інш.]. Minsk, Вучпедвыд БССР, 1957, S. 17. Spraakrebeed un Sprekertalen Spraakrebeed Polen thumb|right|Гміны ў Падляскім ваяводстве, у якіх уведзена альбо можна ўвесці беларускую мову як дапаможную (стан на 2010 год).
Polen lött Wittrussisch sied den 26. Januar 2005 na dat Gesetz to natschonale un ethnische Minnerheden in enigen Gemenen in’n Oosten vun’t Land as schreven und spraken Hülpsspraak in de Gemenen gellen. Dr Gemenen mit Wittrussisch as Hülpsspraak sünd: 18px Czyże 18px Hajnówka (Land) 18px Hajnówka (Stadt) 18px Narewka 18px OrlaНіва № 8 (2754), 22 лютага 2009.
Phonologie Kunsonanten Dat Wittrussischen het düsse Kunsonanten Peter Mayo: Belorussian. In: Bernard Comrie, G. G. Corbett (Ruutgevers): 'cThe Slavonic Languages. London: Routledge 2002, S. 891, ISBN 0-415-28078-8.
LabiaalAlveolaar/DentaalRetroflexDorsaalhardweekhardweekhardweekNasaalm mʲn̪ n̪ʲPlosivstimmloosppʲt̪kkʲstimmhaftbbʲd̪(ɡ)(ɡʲ)Affrikaatstimmloosts̪ts̪ʲʈʂstimmhaftdz̪dz̪ʲɖʐFrikativstimmloosffʲssʲʂxxʲstimmhaftvvʲzzʲʐɣɣʲApproximantwl̪l̪ʲjTrillr
De Phonemen /ɡ/ un /ɡʲ/ finnt sik grotendeels bloot in Leenwöör, so as ганак [ˈɡanak], гузік [ˈɡuzik], un een paar Arvwöör mit de Kluusters /zɡ⁽ʲ⁾/, /dzɡ/, /dʐɡ/:l, so as мазгі [mazˈɡʲi], джгаць [d͡ʐɡat͡sʲ]. Die meisten Leenwöör hebt man den Uutspraak mit den velaren Frikativ, so as геаграфія [ɣʲeaˈɣrafʲija] ‘Geografie’. As Allophonen vun /k/ un /kʲ/finnt sik [ɡ] un [ɡʲ] bi Wöör mit regressive Assimilatschoon an enen stemmhaften Kunsonanten, so as вакзал [vaɡˈzal] ‘Bahnhoff’.
An’n Sülvenenn warrt /v/ as [w] oder [u̯] uutspraken, so dat Diphthongen opkaamt. [w] stammt de Woordafkummst na bin een öller /l/ af, so as воўк [vɔwk] ’Wulf’, dat op dat oorslaawsche *vьlkъ torügggeit.
Kennteken vun’t Wittrussische
Vergleken mit de eng verwandten Spraken Ukrainsch un Russisch sünd verscheden Luudwannel Kennteken för dat Wittrussische. De Akanje het Wittrussisch mit dat Russische gemeen, ünnerscheedt sik so man vun dat Ukrainsche. Annners as Russisch fallt /a/ un /o/ in allen unbetoonten Sülven, ok na weken Kunsonanten /j/ tohoop (in’t Russische warrt /o/ daargegen /i/ in düt Ümfeld). Vergliek de Bispelen wittrussich галава́ ‘Kopp’ [ɣalaˈva], mit russisch голова́ [ɡəlɐˈva] un ukrainsch голова́ [ɦɔlɔˈwɑ].Roland Sussex, Paul Cubberly: The Slavic Languages. Cambridge University Press, Cambridge 2006, ISBN 0-521-22315-6, S. 53.
Annners as dat Russische kennt dat Wittrussische kene Ikanje (/e/ warrt /i/ in allen unbetoonten Sülven so as ook /a/ un /o/ na weken Konsonanten in unbetoonten Sülven). Daargegen kennt dat Wittrussische de Jakanje. Dat will seggen, dat den unbetoont /e/ mit /a/ tohoopfallt. Vergliek to’n Bispeel wittrussisch зямля́ [zʲamˈlʲa] mit russich земля́ [zʲɪˈmlʲa] un ukrainsch земля́ [zeˈmlʲɑ].
Kenntekent is ook de Zekanje un Dsekanje - de Wannel vun *tʲ, *dʲ, so as se in’t Russische un Ukrainsche bewahrt bleiben sünd, to de Affrikaten [tsʲ, dzʲ]. Vergliek to’n Bispeel wittrussisch дзя́цел ‘Boomhacker’ [ˈd͡zʲat͡sʲeɫ] mit russisch дя́тел [ˈdʲætʲɪɫ] un ukrainsch дя́тел [ˈdʲateɫ].
So as ook Ukrainsch un enige süüdrussische Dialekten wurr *g in’t Wittrussische to en Frikativ /ɣ/. Dat Russische daargegen bleev bi de Uutspraak /g/.
Grammatik Morphologie Översicht Wittrussisch is so as de meisten slaawschen Spraken ene stark flekteerte in syntheetsche Spraak.Sačanka 1994, S. 487—488. Dat will seggen, dat Wittrussische meer as een grammatische Kategorien mit den glieken Affixen (Präfixen, Suffixen un Interfixen) markeert.Sačanka 1994, S. 519 dat givt man ook Formen, de analytisch billt wäret, so as ik warr lesen oder schöner.
Substantiven Substantiven warrt in’t Wittrussische na Kasus, Genus un Numerus bögt. Daarto man so as ook anner slaawsche Spraken nanBeleevdheid>.Sačanka 1994, S. 372
Wittrussisch ünnerscheedt de Numeri Singular för ene Saak un de Plural för meer as een Ding. De ole ooldoostslaawsche Dual begünn al in’t 13. Jhd. verlüstig to gaan. In den Dialekten üm Slutsk un Slonim schall sik de Dual man bet in dat 20. Jhd. holen hebben.
De Spraak kennt dree Genera: maskulin, feminin un neutrum.
Wittrussischen het söss Kasus: Nominativ, Akkusativ, Genitiv, Dativ, Instrumental un Lokativ. De ole slaawsche Vokativ is man för even paar Wöör begäng (сыне, ойча, коню, гаю).
Alphabeet