It Javaansk (eigennamme: Basa Jawa; yn it Javaansk skrift: ꦧꦱꦗꦮ) is in Austronezyske taal dy't benammen sprutsen wurdt troch de Javaanske befolking op it eilân Java yn Yndoneezje. Mei mear as 68 oant 80 miljoen memmetaalsprekkers is it Javaansk de grutste Austronezyske taal nei sprekkersoantal, en ien fan de tsien meast sprutsen talen yn 'e wrâld. Nettsjinsteande dat grutte tal sprekkers is it Javaansk gjin offisjele taal fan hokker lân dan ek.
Geografyske fersprieding It Javaansk wurdt foaral sprutsen yn de sintrale en eastlike dielen fan it eilân Java, yn de provinsjes Sintraal-Java, East-Java en it bysûnder bestjoerlik gebiet Jogjakarta. Der binne ek Javaansktalige mienskippen op 'e noardkust fan West-Java. Bûten Java is it Javaansk oanwêzich yn ferskate oare dielen fan Yndoneezje, ûnder oare yn 'e provinsje Lampung op it eilân Sumatra, as gefolch fan it regearingsprogramma foar transmigrasi (lânferplanting) yn 'e tweintichste iuw, wêrby't in protte Javaanske húshâldings ferpleatst waarden nei tinner befolke eilannen.
Bûten Yndoneezje wurdt it Javaansk noch sprutsen yn: Suriname: Neiteam fan sawat 33.000 kontraktarbeiders dy't tusken 1890 en 1939 troch de Nederlânske koloniale macht fan Java nei Suriname brocht waarden om op plantaazjes te wurkjen. It Surinaamsk-Javaansk hat in unike foarm ûntwikkele troch kontakt mei it Nederlânsk en Sranan Tongo. Nij-Kaledoanje: Ek dêr wennet neiteam fan Javaanske plantaazjearbeiders dy't yn de koloniale tiid oerbrocht waarden. Nederlân: In Javaansktalige diaspora is ûntstien troch migraasje fan Yndoneezje en Suriname nei Nederlân. Maleizje en Singapoer: Lytse Javaansktalige mienskippen.
Fierders wurdt it Javaansk as literêre taal brûkt op 'e eilannen Madura, Baly en Lombok, en yn it Sunda-gebiet fan West-Java.
Klassifikaasje It Javaansk heart ta de Malaio-Polynezyske tûke fan de Austronezyske taalfamylje, en is nau besibbe oan talen lykas it Sûndaneesk, it Madureesk en it Balineesk. It heart ta de saneamde Westlike Malaio-Polynezyske groep. Binnen de Austronezyske talen stiet it Javaansk yn oantal memmetaalsprekkers boppe oan.
Skiednis Aldjavaansk (Kawi) De âldste foarm fan it Javaansk, it Aldjavaansk of Kawi (wat yn it Javaansk "dichters" betsjut, in oanwizing fan syn literêre karakter), giet tebek ta de sânde en achtste iuw. De âldste bewarre opskriuwing yn hast suver Javaansk is de saneamde Sukabumi-ynskripsje, skreaun op 25 maart 804 nei Kristus. Dy ynskripsje, fûn yn it doetiidske gebiet fan East-Java, giet oer de oanlis fan in daam foar in yrrigaasjekanaal en waard skreaun yn it Pallava-skrift; alle lettere Aldjavaanske teksten waarden skreaun yn it Kawi-skrift, ôflaat fan deselde boarne.
It Aldjavaansk kaam sterk ûnder ynfloed fan it Sanskryt; sa'n 50 prosint fan it wurdskat yn Aldjavaanske literatuer bestiet út Sanskryt-lienwurden. De rike Aldjavaanske literatuer ûntstie yn de bloeitiid fan de grutte hindoeistyske-budistyske keninkriken fan Java, lykas Mataram, Kediri, Singhasari en benammentlik it machtich Majapahit-ryk (13de–16de iuw). Yn dy perioade waarden epos-wiken skreaun dy't de Ramayana en de Mahabharata yn Javaansk-Hindoe-styl útbylden. Bekende wurken út dy tiid binne ûnder oare de Ramayana Kakawin (ûngefear 9de iuw) en de Nagarakretagama (1365), in wichtich histoarysk dokumint oer it Majapahitryk.
Midjavaansk en Nijjavaansk It Midjavaansk is de foarm fan it Javaansk dy't yn de 14de oant 16de iuw skreaun waard, benammentlik op Baly, dêr't de Aldjavaanske tradysje trochlibbe nei de fal fan Majapahit. Yn dy perioade begûn de islamisearring fan Java, wêrtroch't in protte Arabyske en Perzyske lienwurden yn it Javaansk bedarren, benammentlik op it mêd fan religy en bestjoer. De iere Islamityske Javaanske literatuer fan de 16de oant 18de iuw wurdt de pasisir-literatuer neamd (Javaansk foar "kust").
It Nijjavaansk kaam op yn de 16de iuw, doe't it ynlânske ferskaat fan it Javaansk, sprutsen yn de gebieden fan Surakarta en Jogjakarta, de haadfoarm fan it literêr Javaansk waard. Yn de 17de iuw, ûnder it sultanaat fan Mataram, kaam de taalstratifikaasje fan it Javaansk yn ngoko en krama ta bloei. Fan de 19de iuw ôf waarden boeken yn it Javaansk printe, earst yn it Javaansk skrift, letter ek yn it Latynsk alfabet. De earste Javaanske drukparse wie fan Paul van Vlissingen, waans lettertype yn 1825 foar it earst brûkt waard. Yn 1838 foltôge Taco Roorda in nij Javaansk lettertype, it Tuladha Jejeg, basearre op it hânskrift fan skriuwers yn Surakarta.
Koloniale perioade en nei-ûnôfhinklikheid Under it Nederlânsk koloniaal bewâld waard it Latynsk alfabet hieltyd mear brûkt foar it skriuwen fan Javaansk, ta skea fan it tradisjonele Javaansk skrift. Nei de Yndonezyske ûnôfhinklikheid yn 1945 waard it Yndonezysk de nasjonale taal, wêrmei't it Javaansk yn in part fan syn funksjes weromkrongen waard. Nettsjinsteande dat bliuwt it Javaansk in libbene taal mei in rike kultuer en eigentiidske literatuer.
Dialekten It Javaansk hat in signifikante dialektferskaat, dy't yn trije haadgroepen yndield wurdt:
Sintraal-Javaansk It Sintraal-Javaansk, sprutsen yn de regio's Jogjakarta en Surakarta (Solo), wurdt beskôge as it standertdialekt fan it Javaansk. Dat ferskaat hat de meast útwurke systemen fan sprekregels (ngoko en krama) en wurdt brûkt yn formele konteksten, literatuer, ûnderwiis en religy. De hofstêden Jogjakarta en Surakarta waarden sûnt de 17de iuw it sintrum fan de Javaanske kultuer en taal.
East-Javaansk It East-Javaansk, sprutsen yn stêden lykas Surabaya en Malang, is ynformeler fan aard as it Sintraal-Javaansk en hat in opmerklik ferskil yn útspraak en wurdskat. It Surabayaaske dialekt, yn it bysûnder, stiet bekend om syn tige unike skaaimerken dy't net fûn wurde yn oare Javaanske dialekten.
West-Javaansk (Banyumasan) It West-Javaansk, ek wol Banyumasan neamd, wurdt sprutsen yn it westlike diel fan Sintraal-Java, lykas yn 'e regio's Banyumas en Tegal. Dy dialektgroep wiket signifikant ôf fan it standertdialekt en hat eigen ûnderdialekten lykas it Tegal-dialekt en it Banyumas-dialekt.
thumb|center|512px|Taalkundige situaasje op Java
Sprekregels: Ngoko, Madya en Krama Ien fan de meast opfallende en komplekse skaaimerken fan it Javaansk is it systeem fan sprekregels, yn it Javaansk bekend as unggah-ungguh Jawa. Dat systeem wjerspegelet de sosjale hierargy yn Javaanske kultuer en fereasket dat sprekkers har taalgebrûk oanpasse oan de sosjale status, âldens en kontekst fan de peteargongen. Der binne trije haadnivo's:
Ngoko Ngoko is it ynformele nivo, brûkt tusken freonen, famyljeleden fan gelykweardige of legere status, en troch âlderen oan jongeren of superieuren oan subordinaten. It is de earste foarm fan Javaansk dy't bern leare. Ngoko hat syn eigen wurdskat en grammatikale foarmen.
Madya Madya is it middennivo, brûkt yn semyformele situaasjes, lykas tusken frjemden op strjitte of yn neutrale sosjale ynteraksjes. It is minder formeel as krama, mar respektfoller as ngoko.
Krama Krama is it formele nivo, brûkt troch persoanen fan hegere status, lykas âlderen, learaars, autoriteiten of yn offisjele situaasjes. Binnen krama bestiet noch in ekstra ûnderskied: krama inggil (heech-formeel), dat brûkt wurdt yn de koninklike paleizen fan Jogjakarta en Surakarta en yn keunstfoarstellingen lykas de wayang. Dêrneist besteane krama andhap (humiltyf, om oer jinsels te praten) en krama inggil (honoryf, om oer oaren fan hege status te praten).
De ûntjouwing fan dat stratifikaasjesysteem is yntiid keppele oan de opkomst fan it Mataram-sultanaat yn de 17de iuw. Yn it Aldjavaansk wie sa'n yngewikkeld systeem noch net oanwêzich.
Foarbyld: "ik yt"
Nivo Javaansk Ngoko aku mangan Madya kula dhahar Krama kula nedha
It behearskjen fan dy ferskate nivo's is foar in protte jonge Javanen meitiid dreech wurden, om't it Yndonezysk yn in protte sosjale konteksten dominanter wurden is.
Skriuwsystemen It Javaansk waard histoarysk en wurdt hjoed-de-dei noch yn trije ferskate skriuwsystemen skreaun:
Aksara Jawa (Javaansk skrift) It klassike Javaanske skrift, ek wol Hanacaraka of Carakan neamd, is in abugida – in wurdlidskrift wêrby't alle letters in konsonant ynbegrepen hat. It is ûntwikkele út it Kawi-skrift, dat op syn bar ôfstamme fan it Pallava-skrift fan Súd-Ynje. It bestiet út 20 oant 33 basisbrieven, ôfhinklik fan de brûkte taal, en wurdt tradisjoneel sûnder spaasjes skreaun tusken wurden (scriptio continua).
It Javaansk skrift is oer tûzen jier aktyf brûkt, fan de midden fan de 16de iuw oant yn de midden fan de 20de iuw. Yn de 19de iuw spile it skrift in wichtige rol yn de Javaanske printyndustry; tydskriften lykas Kajawèn waarden folslein yn Javaansk skrift útjûn. Hjoed-de-dei wurdt it skrift noch leard op skoallen yn Jogjakarta, Sintraal-Java en East-Java as diel fan it regionale lesprogramma, mar de praktike tapassing is beheind ta dekorative, histoaryske en seremoniale funksjes.
Latynsk alfabet It Latynsk alfabet, yntrodusearre troch de Nederlanners yn de 19de iuw, is hjoed-de-dei de meast brûkte manear om Javaansk te skriuwen. It brûkt spesjale digrafen lykas ng, ny, th en dh om klanken út te drukken dy't net yn it standert Latynsk alfabet sitte.
Pegon-skrift It Pegon-skrift is in oanpast Arabysk skrift dat brûkt waard om Javaansk te skriuwen, benammentlik foar islamistyske religieuze teksten. It waard ûntwikkele nei de islamisearring fan Java en wjerspegelet de kulturele akkulturaasje tusken islamistyske en lânseigen Javaanske tradysjes.
Literatuer It Javaansk hat ien fan de âldste en rykste literêre tradysjes fan Súdeast-Aazje, mei in skiednis fan mear as tûzen jier. De âldste Javaanske literatuer datearret út de 8ste–9de iuw en ûntjoech him ûnder ynfloed fan de Yndyske literêre tradysje.
Klassike literatuer De klassike Javaanske literatuer bestiet foaral út poëzy yn 'e foarm fan kakawin (poëzy ynspirearre op Sanskrit-metres) en kidung (lânseigen Javaanske poëzy). Wichtige wurken binne:
Ramayana Kakawin (ûngefear 9de iuw): In Javaanske bewurking fan de Yndyske Ramayana-epos. Nagarakretagama (1365): In epos yn kakawin-styl skreaun troch Prapanca, dy't in detaillearre beskriuwing jout fan it Majapahit-ryk. It is ien fan de wichtichste histoaryske dokuminten fan Súdeast-Aazje. Serat Centhini (1814–1823): In omfangryk wurk fan mear as 4.000 siden, skreaun yn opdracht fan de prins fan Surakarta. It giet oer reizen troch Java en omfiemet in grut part fan de Javaanske kennis, kultuer en tradysjes fan dy tiid. Babad Tanah Jawi (18de iuw): In kroanyske skiednis fan Java, beskriuwende de Javaanske myten en histoarje fan Adam ôf oant de komst fan de Nederlanners.
Eigentiidske literatuer Sûnt de 19de iuw kaam de Javaanske literatuer yn in nij tiidrek troch de ynfiering fan printparsen. Yn de 20ste iuw ûntwikkele him in eigentiidske Javaanske literatuer, mei romans, ferhalen en poëzy. Yn de 21ste iuw binne der ek Javaanske blogs, sosjale media-ynhâld en ynternetteksten.
Kultuer en keunst It Javaansk is nau ferbûn mei de rike Javaanske keunst- en kultuertradysjes.
Wayang De wayang is de tradisjonele Javaanske skadupoppespul, ûnderdiel fan de UNESCO-list fan Ymmaterieel Kultureel Erfgoed fan de Minskheid. Yn wayang-foarstellingen, dy't oer it algemien de hiele nacht duorje kinne, wurde ferhalen út de Ramayana en Mahabharata ferteld troch in dalang (poppenspiler). It Krama Inggil-nivo fan it Javaansk wurdt hjirby brûkt.
Gamelan De gamelan is in tradisjoneel muzikaal ensemble besteande út slagynstruminten lykas gongen, xylofonen en trommen. It gamelan-muzyk is ûnbrekber ferbûn mei de Javaanske kultuer en begelate wayang-foarstellingen en keninklike seremonjes.
Batik De Javaanske batik is in tradisjonele weeftechnyk wêrby't patronen op stof oanbrocht wurde mei waks. Batik út Jogjakarta en Surakarta is wrâldwiid ferneamd en is troch UNESCO erkend as ymmaterieel kultureel erfgoed.
Sosjolinguistyk en taalsituaasje