Eachkleur is in polygene fenotypefariaasje dy't bepaald wurdt troch twa ûnderskate faktoaren: de pigmintaasje fan 'e iris fan it each en de frekwinsje-ôfhinklikheid fan 'e ferstruiïng fan it ljocht troch it troebele medium yn it stroma fan 'e iris. By de minske fariëarret de pigmintaasje fan 'e iris fan ljochtbrún oant swart, ôfhinklik fan 'e konsintraasje fan it pigmint melanine yn it irispigmint-epiteel (oan 'e efterkant fan 'e iris), de melanine-ynhâld yn it irisstroma (oan 'e foarkant fan 'e iris) en de sellulêre tichtens fan it stroma. Dat it by guon minsken liket as hawwe se blauwe, griene of hazzenútkleurige eagen, wurdt feroarsake troch de Tyndall-ferstruiïng fan ljocht yn it stroma, in ferskynsel dat fierhinne gelyk is oan 'e Rayleigh-ferstruiïng dy't de loft syn blauwe kleur jout. Noch blau, noch grien pigmint komt ea foar yn 'e minsklike iris of okulêre floeistof. Eachkleur is sadwaande ôfhinklik fan ljochtomstannichheden, fral by eagen dy't fan natuere net folle pigmint befetsje.
Eachkleur by bisten De felle eachkleuren dy't foarkomme by bisten, benammen by ûnderskate fûgelsoarten, binne it resultaat fan 'e oanwêzigens fan oare pigminten as melanine, lykas pteridinen, purinen en karotenoïden.
Erflikheid fan eachkleur by minsken Krekt as by de erflikheid fan hûdskleur, dy't ôfhinklik is fan 'e hoemannichte ultrafiolette strieling en dêrmei fan 'e lokaasje op 'e ierde, liket ek by de erflikheid fan hierkleur en eachkleur genetyske drift in wichtige rol te spyljen. Der besteane in protte fenotypyske fariaasjes yn 'e kleur fan 'e minsklike iris. De genetika fan 'e eachkleur is yngewikkeld, en de kleur fan 'e eagen wurdt bepaald troch ferskate genen mei-inoar. Genetisy hawwe fyftjin ferskillende genen ûntdutsen dy't in rol spylje by de oererving fan 'e eachkleur, wêrfan't OCA2 en HERC2 it wichtichst binne.
Ut resint wittenskiplik ûndersyk op dit mêd hat bliken dien dat de oant de ein fan 'e tweintichste iuw op 'e skoallen ûnderwiisde opfetting dat it hawwen fan blauwe eagen in resessive eigenskip is, net wier is. De genetika fan 'e eachkleur is sa kompleks dat hast eltse âlder-bernkombinaasje fan eachkleuren foarkomme kin. It grutste diel fan kleurfariaasje yn it minsklik each liket lykwols bepaald te wurde troch de OCA2- en HERC2-genen op gromosoom 15. OCA2 feroarsaket yn 75% fan 'e gefallen it ferskil tusken blauwe en brune eagen en is ien fan 'e oarsaken fan okulokutaan albinisme. Yn 2008 is troch twa ûnderskate groepen wittenskippers los faninoar ûntdutsen dat de wichtichste determinant krekt bûten dat gen leit, yn it gebiet dat kodearret foar in oar gen, HERC2. Dat gen stjoert oan hoefolle melanine troch OCA2 oanmakke wurdt.
Klassifikaasje fan eachkleur In klassifikaasje fan eachkleuren kin nuttich wêze by it dokumintearjen fan patologyske feroarings en om te beskriuwen hoe't in persoan reägearret op okulêre gênêsmiddels. Der besteane ferskate klassifisearringssystemen dy't útgeane fan in ienfâldige oardering fan 'ljocht' nei 'dûnker' troch fotografyske ferlikingsstanderts. Eachkleuren kinne yn dy kontekst werlaat wurde ta in stadige oergong fan dûnkerbrún nei ljochtblau, wêrby't brún de meast foarkommende kleur is en grien de seldsumste. Oaren hawwe besocht om objektive standerts foar kleurferliking yn te fieren. Dat is dreech om't waarnimming fan eachkleur sterk ôfhinklik is fan 'e ljochtomstannichheden.
Brune eagen By de minske befetsje brune eagen yn it stroma fan 'e iris in hege konsintraasje fan it pigmint melanine, benammen fan 'e fariant eumelanine. Dat soarget derfoar dat ljocht fan sawol koartere as langere weachlingten (as brún) absorbearre wurdt, mei as gefolch dat ljocht mei in brune kleur wjerkeatst wurdt en de eagen der dus brún útsjogge. Tige dûnkerbrune irissen kinne wol swart lykje, mar binne dat net. Fan lju mei ljochtbrune irissen wurdt wol sein dat se 'whiskeykleurige' eagen hawwe. Dûnkerbrune eagen binne by minsken de dominante eachkleur, en yn in soad dielen fan 'e wrâld is it suver de iennichste eachkleur dy't foarkomt. Men kin dan tinke oan Oseaanje, Afrika, East-, Súdeast-, Súd- en Sintraal-Aazje, it Midden-Easten, de Balkan en Súd-Jeropa en mank lânseigen populaasjes lykas de Yndianen yn 'e Amearika's, de oarspronklike befolking fan Sibearje en de Aborizjinals yn Austraalje.
Hazzenútkleurige eagen Hazzenútkleurige eagen, ek wol omskreaun as 'bêzje eagen', wurde feroarsake troch in kombinaasje fan Rayleigh-ferstruiïng en in tuskenbeiden hoemannichte melanine yn 'e foarste laach fan 'e iris. De kleur fan sokke eagen is ferneamd nei de kleur fan 'e dop fan 'e hazzenút. Hazzenútkleurige eagen lykje, ôfhinklik fan 'e ljochtfal, gauris te ferskowen fan brún nei grien en wer werom. De dominante eachkleur kin hjirby brún wêze, mar soms ek grien. Hoewol't hazzenútkleurige eagen oeral foarkomme by minsken fan it blanke ras, binne se benammen konsintrearre yn kriten dêr't blauwe, griene en brune eagen trochinoar foarkomme. Dat betsjut dat se fral te finen binne yn Jeropa en yn it Midden-Easten.
Amberkleurige en giele eagen Amberkleurige eagen hawwe in goudene, giele, feal readbrune of koperne kleur, dy't mooglik feroarsake wurdt troch it pigmint lipogroom yn 'e iris. Dat komt ek foar by lju mei griene eagen. Amberkleurige eagen moatte net betize wurde mei hazzenútkleurige eagen, dy't der faak sterk op lykje. Yn hazzenútkleurige eagen wurdt de gielige of goudene tint feroarsake troch lytse ljochtbrune plakjes en ronfels mei ljochtere kleuren dertuskenyn, wylst amberkleurige eagen in effen goudene kleur hawwe.
By de minske wurde amberkleurige eagen wol oantsjut as 'katte-eagen'. By bisten komme se lykwols folle mear foar as by de minske, bygelyks by hûneftigen, kateftigen, ûlen, earnen, dowen en fisken. De amberkleurige eagen fan guon dowen befetsje it fluorisearjende pigmint pteridine. De giele eagen fan 'e hoarnûle befetsje it pteridine ksantopterine yn beskate gromatofoaren yn it stroma, dy't dêrom oantsjut wurde as ksantofoaren. By minsken komme soms giele spikkels of plakjes yn it stroma fan 'e iris foar dy't wierskynlik feroarsake wurdt troch it pigmint lipofusine, ek bekend as lipogroom.
Grize eagen Krekt as blauwe eagen hawwe grize eagen in dûnker epiteel oan 'e efterkant fan 'e iris en in relatyf helder stroma oan 'e foarkant. In mooglike útlis foar it ferskil yn oansjen tusken grize en blauwe eagen is dat grize eagen gruttere hoemannichten kollageen yn it stroma hawwe, mei as gefolch dat it ljocht dat troch it epiteel wjerkeatst wurdt Mie-ferstruiïng ûndergiet, dat net bot weachlingte-ôfhinklik is, ynstee fan Rayleigh-ferstruiïng, wêrby't ljocht fan koartere weachlingten folle sterker ferstruid wurdt. Dy útlis giet lykop mei de útlis foar de feroaring fan 'e kleur fan 'e loft fan blau feroarsake troch Rayleigh-ferstruiïng by helder waar nei griis feroarsake troch Mie-ferstruiïng (troch de oanwêzigens fan grutte wetterdrippen) as it bewolke is.
In alternative útlis is dat it ferskil tusken grize en blauwe eagen komt troch ferskillende konsintraasjes melanine oan 'e foarkant fan it stroma. Grize eagen sjocht men it meast yn Noardwest-, Midden-, Noard- en East-Jeropa. Se komme ek in protte foar mank de Sjawia, in Berberfolk yn it Aurèsberchtme fan noardeastlik Algerije. It soe wêze kinne dat dat komt trochdat de hjoeddeistige Berbers foar in part ôfstamje fan 'e Germaanske Fandalen, dy't har om 'e midden fan it earste milennium yn 'e Magreb fan Noard-Afrika nei wenjen setten.
Griene eagen De grienige kleur fan griene eagen komt net, likemin as by it blau fan blauwe eagen it gefal is, fan 'e kleur fan 'e iris, dy't nammentlik gjin grien pigmint befettet. Ynstee wurde griene eagen feroarsake troch in kombinaasje fan amberkleurige of ljochtbrune pigmintaasje yn it stroma fan 'e iris (troch in leech of tuskenbeiden gehalte fan melanine) en in blauwige tint dy't produsearre wurdt troch de Rayleigh-ferstruiïng fan wjerkeatst ljocht. Behalven melanine befetsje griene eagen ek it gielige pigmint lipogroom. Griene eagen wurde faak assosjearre mei read hier, hoewol't se ek by blûn en brún hier foarkomme. Ek wurde se faak assosjearre mei Keltyske befolkingsgroepen lykas Ieren en Skotten. Ut in Iislânsk-Nederlânsk ûndersyk út 2012 die bliken dat griene eagen mear foarkomme by froulju as by manlju.
De gebieten mei de heechste konsintraasjes fan lju mei griene eagen binne Skandinaavje, Noardwest-Jeropa (ynkl. de Britske Eilannen) en Midden-Jeropa. Yn Ierlân en Skotlân hat 86% fan 'e befolking blauwe of griene eagen, en yn Iislân leit dat sifer op 89% by froulju en 87% by manlju. Griene eagen komme lykwols ek foar yn it Midden-Easten, Sintraal-Aazje en op it Yndyske subkontinint. De Patanen, in folk út Pakistan en Afganistan, stiet by útstek bekend om 'e (relatyf) hege konsintraasje fan minsken mei griene eagen. Bekend is Sharbat Gula, in Pataanske frou mei griene eagen dy't yn 1985 op 'e omslach fan it Amerikaanske National Geographic Magazine stie. Har byltenis waard ien fan 'e bekendste ôfbyldings út 'e skiednis fan 'e fotografy.
Blauwe eagen By blauwe eagen wurdt de eachkleur net (likemin as by griene eagen) feroarsake troch de pigmintaasje fan 'e iris (dy't nammentlik gjin blau pigmint befettet), mar troch in lege konsintraasje melanine yn kombinaasje mei Rayleigh-ferstruiïng troch it troebele medium yn it stroma fan 'e iris. Op dy wize wurdt ljocht fan langere weachlingte absorbearre, sadat blau ljocht (mei de koartste weachlingte fan it sichtbere spektrum) oerbliuwt. Dat is itselde ferskynsel dat makket dat de loft der by helder waar blau útsjocht. It resultaat is eagen dy't 'Tyndall-blau' binne, in kleur dy't fariëarret neigeraden de sterkte en ynfalshoeke fan it ljocht.
By de minske folget de erflikheid fan blauwe eagen itselde patroan as in resessive eigenskip, hoewol't it dat eins net is. Foarhinne waard it foarkommen fan blauwe eagen wol as in ienfâldige resessive eigenskip beskôge, en generaasjes skoalbern hawwe dat ek leard. Mar tsjintwurdich wit men dat it eins folle yngewikkelder leit, mei't blauwe eagen in polygene eigenskip binne, d.w.s. in erflike eigenskip dy't net troch de oan- of ôfwêzigens fan ien beskaat gen bepaald wurdt, mar troch de oan- of ôfwêzigens en de ûnderlinge gearwurking en beynfloeding fan ferskate genen. Yn 2008 ûntdieken Deenske wittenskippers dat de genetyske mutaasje dy't late ta it foarkommen fan blauwe eagen nei alle gedachten yn 'e Koeban plakfûn hawwe moat, it gebiet noardeastlik fan 'e Swarte See, en datearre wurde kin tusken 6.000 en 10.000 jier lyn. De DNA-sekwinsje by it OCA2-gen by blau-eagige minsken suggerearret dat alle lju mei dy eigenskip ôfstamje fan ien inkele foarâlder.
Hjoed oan 'e dei hat likernôch 2,2% fan 'e wrâldbefolking (sa'n 150 miljoen minsken) blauwe eagen. Se komme frij algemien foar yn Noardwest-Jeropa, Skandinaavje, it Baltikum, Midden-Jeropa, it noardlike diel fan East-Jeropa en Ruslân. Dêrnjonken wurde se ek oantroffen yn Súd-Jeropa, Noard-Afrika, it Midden-Easten, Transkaukaazje, Sintraal-Aazje en op it Yndyske subkontinint. Fierders komme se foar yn ymmigraasjelannen mei in befolking dy't foar in diel út (noardlik) Jeropa komt, lykas de Feriene Steaten, Kanada, Argentynje, Oerûguay, Brazylje, Sily, Súd-Afrika, Sibearje, Austraalje en Nij-Seelân. Yn 'e rest fan 'e wrâld binne blauwe eagen tige seldsum.
Reade eagen