It Dútsk (Dútsk: Deutsch) is in Westgermaanske taal dy't benammen sprutsen wurdt yn Dútslân, Eastenryk, Switserlân, Lychtenstein, Lúksemboarch, Belgje en Súd-Tirol. It Dútsk hat om de 90 oant 105 miljoen memmetaalsprekkers en heart dêrmei ta de grutste talen fan Jeropa.Encyclopaedia Britannica: German language.Brockhaus Enzyklopädie: Deutsche Sprache. It is de amtstaal fan Dútslân, Eastenryk en Lychtenstein en hat ek in amtlike of bestjoerlike status yn Switserlân, Belgje, Lúksemboarch en Súd-Tirol. Dêrneist is it Dútsk ien fan de 24 amtstalen fan de Jeropeeske Uny.Jeropeeske Uny: Languages, multilingualism, language rules.
Bûten it oaniensletten Dútske taalgebiet wurdt it Dútsk of wurde Dútske taalfarianten sprutsen troch ferskate histoaryske minderheden en emigrantemienskippen, ûnder oaren yn East-Jeropa, Noard-Amearika, Súd-Amearika en Namybje. Binnen de Dútske standerttaal besteane regionale en nasjonale farianten, dêr't benammen it Dútske, Eastenrykske en Switserske Standertdútsk ta rekkene wurde. Njonken de standerttaal wurdt yn grutte parten fan it taalgebiet in ferskaat oan regionale dialekten en taalfoarmen brûkt.
De skriftlike skiednis fan it Dútsk giet werom oant de 8e iuw. Ut it Aldheechdútsk en Midheechdútsk ûntwikkele him oer in perioade fan ferskate iuwen de Nijheechdútske skriuwtaal. De hjoeddeiske standerttaal is net út ien inkeld dialekt fuortkommen, mar ûntstie troch in lang proses fan taalferoaring, regionale nivellering en normearring. De Bibeloersetting fan Marten Luther hie yn de 16e iuw in grutte ynfloed op de fersprieding fan bopperegionaal skreaun Dútsk, wylst de grammatika en stavering fan de standerttaal yn de iuwen dêrnei fierder normearre waarden.
Skiednis De skiednis fan it Dútsk wurdt yn de histoaryske taalkunde ornaris yn ferskate taalperioaden opdield. In gongbere yndieling ûnderskiedt it Aldheechdútsk fan likernôch 750 oant 1050, it Midheechdútsk fan 1050 oant 1350 en it ier Nijheechdútsk fan 1350 oant 1650.Universität Zürich, Ad fontes: Die Sprachstufen des Deutschen. Dy jiertallen moatte net sjoen wurde as krekte mominten dêr't de iene taalfoarm ynienen troch in oare ferfongen waard, om't taalferoarings stadichoan ferrinne en har net yn alle regio's tagelyk trochsette. De yndieling yn taalstadia is dêrom basearre op in kombinaasje fan taalkundige, kulturele en histoaryske skaaimerken.
Yn nijere periodisearringen wurdt de tiid nei 1650 soms fierder ûnderferdield. Sa wurdt yn in hânboek fan De Gruyter en de Universität Duisburg-Essen de perioade fan likernôch 1650 oant 1950 as âlder Nijheechdútsk beskreaun en wurdt foar de perioade fan likernôch 1950 ôf de beneaming Gegenwartsdeutsch brûkt.Universität Duisburg-Essen / De Gruyter, Handbuch Deutsch als Fach- und Fremdsprache, 2024: Handbuch Deutsch als Fach- und Fremdsprache. Sokke yndielingen binne periodisearringsmodellen en betsjutte dus net dat de taal op ien bepaald stuit ynienen in nije foarm oannaam.
De namme Dútsk De âldste bekende skriftlike foarm dy't úteinlik ta it moderne wurd deutsch laat hat, datearret út 786.Sächsische Akademie der Wissenschaften zu Leipzig, Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen: Artikel diutisc. Yn in Latynsk ferslach fan in Angelsaksyske synoade wurdt sein dat beskate besluten sawol latine as theodisce foarlêzen wurde moasten. It wurd theodisce hie dêr noch net de moderne betsjutting 'Dútsk', mar betsjutte yn dy kontekst safolle as 'yn de folkstaal' of 'net yn it Latyn'.
De Aldheechdútske foarm diutisc is fan letter tiid oerlevere. It Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen neamt in iere attestearring yn Tegernseer Vergilius-glossen út de 10e iuw, wylst it wurd by Notker yn de betsjutting 'Dútsk' brûkt wurdt. Sûnt it Annolied, dat om 1080 datearre wurdt, komt it wurd geregeldwei yn de Dútsktalige literêre oerlevering foar.
Oer de fierdere etymologyske foarskiednis fan it wurd bestiet yn de taalwittenskip gjin folsleine ienriedigens. It etymologysk wurdboek fan de Sächsische Akademie besprekt sawol de opfetting dat de foarm yn it Dútske taalgebiet nij foarme waard as de opfetting dat der al in âldere Germaanske foarm bestien hawwe moat.
Aldheechdútsk In trochgeande Dútsktalige skriftlike oerlevering bestiet sûnt de 8e iuw. Ut eardere tiden binne wol Germaanske nammen, wurden en ynskripsjes oerlevere, mar dy foarmje gjin trochgeande Dútsktalige tekstoerlevering. De perioade fan likernôch 750 oant 1050 wurdt yn de histoaryske taalkunde ornaris as Aldheechdútsk oantsjut. thumb|De earste side fan de Abrogans, dy't om 790 datearre wurdt. Ien fan de wichtichste iere boarnen is de Abrogans, in hânskrift dat om 790 datearre wurdt en troch de Stiftsbibliothek St. Gallen omskreaun wurdt as it âldste oerlevere Dútske boek.Stiftsbibliothek St. Gallen: Abrogans. It wurk is foar in grut part in Latynsk synonymwurdboek mei Aldheechdútske oersettingen. It hânskrift befettet ek de âldste oerlevere Aldheechdútske ferzje fan it Us Heit.
Om 800 hinne ferskine mear selsstannige teksten yn it Aldheechdútsk. De iere Dútske skriftkultuer wie sterk mei kleasters ferbûn. Sintra lykas Sankt Gallen, Reichenau, Freising en Fulda spilen dêrby in rol. Religieuze teksten nimme in wichtich plak yn binnen de oerlevere Aldheechdútske teksten.
It Aldheechdútsk wie gjin ienheids- of standerttaal. Yn de oerlevere teksten komme ferskate regionale skriuwdialekten foar, dy't ûnder oaren ta it Alemannysk, Beiersk en Frankysk rekkene wurde kinne. Ien en deselde tekst koe ek taalkundige skaaimerken út mear as ien regio befetsje.
In wichtich fonologysk skaaimerk fan it Aldheechdútsk is de saneamde Twadde of Heechdútske klankferskowing. Troch dy klankferoarings ûntstiene ferskillen mei oare Westgermaanske taalfoarmen, ûnder oaren yn wurden dy't har letter ta Nijheechdútsk Pfeife en Katze ûntwikkele hawwe. De feroarings waarden lykwols net yn alle dielen fan it Dútske taalgebiet yn deselde mjitte trochfierd.
It Aldheechdútsk hie ek in sterker syntetysk grammatikaal systeem as it lettere Dútsk. Grammatikaal ûnderskied yn namfal en getal waard yn gruttere mjitte mei wurdútgongen oanjûn, wylst ûnbeklamme wurdlidden noch folle faker folsleine lûden hiene as yn lettere taalstadia.
Ta de wichtige Aldheechdútske literêre monuminten heart it Evangelienbuch fan Otfrid fan Weißenburg.Universitätsbibliothek Heidelberg: Otfrid von Weißenburg, Evangelienbuch. In oerlevere kodeks fan it wurk wurdt troch de Universiteitsbiblioteek Heidelberg datearre op Weißenburg, om 870 hinne.
Midheechdútsk De perioade fan likernôch 1050 oant 1350 wurdt ornaris as Midheechdútsk oantsjut. Ek it Midheechdútsk wie gjin ienheids- of standerttaal, mar bestie út ferskate regionale taalfoarmen. Yn de midsiuwen waarden sokke regionale farianten ek as lantsprachen oantsjut.
Yn de Midheechdútske perioade naam it tal wrâldske teksten yn it Dútsk ta. Fan de 12e iuw ôf binne hieltyd mear net-religieuze Dútsktalige teksten oerlevere, en fan om it midden fan de 13e iuw ôf ek Dútsktalige oarkonden. De hôfkultuer fan dy tiid stie ek ûnder ynfloed fan de Frânske en Provençaalske kultuer, wat ûnder oaren yn de wurdskat werom te sjen is. Wurden lykas Tanz en Rosine wurde yn dat ferbân as foarbylden fan lienwurden neamd.
By de hofdichters is in oanstriid te sjen om sterk regionale taalfoarmen te mijen. Dêrtroch koe de taal fan literêre teksten foar in breder, bopperegionaal publyk better te begripen wêze, mar der ûntstie noch gjin algemien jildende Dútske standerttaal.
Tusken it Aldheechdútsk en it Midheechdútsk fûnen ek wichtige feroarings yn de foarm fan wurden plak. Unbeklamme wurdlidden waarden faak ferswakke ta in e of foelen hielendal wei. Mei it minder wurden fan de wurdútgongen naam tagelyk it belang fan lidwurden en oare mear analytyske grammatikale konstruksjes ta.
Ier Nijheechdútsk De perioade fan likernôch 1350 oant 1650 wurdt ornaris as ier Nijheechdútsk oantsjut. Yn dy tiid waard it Dútsk hieltyd faker as skriuwtaal brûkt. Njonken literêre en religieuze teksten waarden ûnder oaren juridyske en bestjoerlike teksten en protokollen faker yn it Dútsk opsteld.
Ferskate klankferoarings dy't fan belang binne foar it lettere Nijheechdútsk, setten har yn dy perioade troch of wiene al earder begûn. Dêrta hearre de Nijheechdútske diftongearring, de Middeldútske monoftongearring, apokope, synkope en it ferlingjen fan beskate lûden. Dy feroarings ferrûnen fan regio ta regio oars en setten har net tagelyk yn it hiele taalgebiet troch. Skriftlike spoaren fan de Nijheechdútske diftongearring komme neffens de Universiteit Zürich yn Karintië en Súd-Tirol al yn de 12e iuw foar.
Yn de Ier Nijheechdútske perioade sette ek it lange proses útein dêr't de lettere Nijheechdútske skriuwtaal út fuortkaam.Universität Zürich, Ad fontes: Die Herausbildung der neuhochdeutschen Schriftsprache. Dat proses wurdt yn de taalhistoaryske literatuer net beskreaun as de ûntwikkeling fan ien regionaal dialekt ta standerttaal, mar as in proses fan seleksje, nivellering en normearring fan ferskate taalfoarmen. De Universiteit Zürich omskriuwt de skriuwtaal dy't dêrút fuortkaam yn dat ferbân as in koine, in bopperegionale taalfoarm dy't net ien-op-ien mei ien histoarysk dialekt oerienkomt.
Yn de 16e iuw krigen printe teksten stadichoan in mear bopperegionaal karakter. Tagelyk bleaune de sprutsen dialekten bestean en wiene der tusken de pleatslike dialekten en de ûntsteande bopperegionale skriuwtaal noch tal fan regionale skriuwfarianten.
De útfining en fersprieding fan de boekdrukkeunst wurdt as ien fan de faktoaren yn dat standerdisaasjeproses beskôge, om't teksten dêrmei yn gruttere oplagen en foar in geografysk breder publyk makke wurde koene. Oer de grutte fan de ynfloed fan de boekdrukkeunst wurdt yn it ûndersyk lykwols ferskillend tocht. In grut part fan de iere boekproduksje bleau lange tiid Latynsktalich of wie foar in regionale merk ornearre. thumb|De iepeningsside fan Genesis yn de Bibeloersetting fan Marten Luther út 1534. Reformaasje en Luther De Reformaasje joech it gebrûk fan bopperegionaal skreaun Dútsk in fierdere ympuls. Preken, pamfletten en oare religieuze teksten waarden yn grutte oantallen skreaun foar in publyk dat gjin Latyn behearske.
Yn dat ferbân krige de Bibeloersetting fan Marten Luther in grutte fersprieding.Universität Bonn: Luthers Einfluss auf die deutsche Sprache. Luther syn oersetting fan it Nije Testamint ferskynde yn septimber 1522, wylst de folsleine Lutherbibel yn 1534 publisearre waard.Evangelische Kirche in Deutschland: Martin Luthers Bibelübersetzung. By it oersetten fan benammen it Alde Testamint wurken ek oare gelearden mei.
Luther wie net de earste dy't de Bibel of parten dêrfan yn it Dútsk oersette.Evangelische Kirche in Deutschland: Deutsche Bibelübersetzungen vor Luther. De Evangelische Kirche in Deutschland neamt 72 folsleine of foar in part Dútske oersettingen fan bibelteksten út de tiid foar Luther en wiist ek op Dútsktalige printe folbibels út de 15e iuw.
Ek taalkundich begûn Luther net út it neat wei. Werner Besch pleatst syn taalgebrûk yn de al besteande Saksyske en Wittenbergske skriuwtradysje. Troch de grutte fersprieding fan syn Bibeloersetting krige syn taalgebrûk lykwols in grutte bopperegionale bekendheid en autoriteit. thumb|left|Titelblêd fan it earste diel fan it Deutsches Wörterbuch fan Jacob en Wilhelm Grimm. Yn de moderne taalhistoaryske literatuer wurdt dêrom net mear oannommen dat Luther op himsels de moderne Dútske standerttaal skepen hat. De Universiteit Zürich wiist derop dat Luther syn rol yn de foarming fan de Nijheechdútske skriuwtaal yn âldere foarstellings, mei troch syn religieuze belang, gauris oerskat is. Besch wiist tagelyk sawol de opfetting ôf dat Luther de iennige taalskepper wie as de opfetting dat syn taalgebrûk amper ynfloed hân hawwe soe.
Normearring fan de skriuwtaal