Russell Means (folút: Russell Charles Means, Yndiaanske namme: Waŋbli Ohítika; it Pine Ridge Yndianereservaat (Súd-Dakota), 10 novimber 1939 – Porcupine (Súd-Dakota), 22 oktober 2012), wie in Amerikaansk Yndiaansk boarger- en minskerjochte-aktivist, politikus, akteur, sjonger, keunstskilder en skriuwer fan etnysk Oglala-Lakota-Sû-komôf. Hoewol't er foar bûten de Feriene Steaten benammentlik bekend waard as Hollywood-akteur, wêrby't er wichtige rollen fertolke yn films as The Last of the Mohicans en Pocahontas, wie syn libbenswurk it krewearjen foar de lykberjochtiging fan syn eigen folk, de Sû (Sioux), en oare lânseigen minderheden, sawol yn 'e Feriene Steaten as dêrbûten. Means wie in foaroansteand lid fan 'e Amerikaanske Yndiaanske Beweging (AIM). Hy wie yn 1973 persoanlik behelle yn 'e Besetting fan Wounded Knee, en bejoech him letter yn 'e Amerikaanske polityk, benammentlik op regionaal nivo yn it Pine Ridge Reservaat, mar ek op steats- en nasjonaal nivo. Yn 2007 wied er de wurdfierder en ien fan 'e foaroanmannen fan 'e Lakota Frijheidsdelegaasje (LFD), dy't ferklearre dat de Lakota in eigen steat oprjochten, de Republyk Lakota. De rest fan syn libben krewearre er om erkenning foar dat lân te krijen. Means stoar yn 2012 op 72-jierrige âldens oan sloktermkanker.
Libben Jonkheid Russell Means waard yn 1939 berne op it plattelân fan it Pine Ridge Yndianereservaat, yn it súdwesten fan 'e Amerikaanske steat Súd-Dakota, as de soan fan Theodora Louise Feather en Walter "Hank" Means. Syn âldelju wiene allebeide folbloed Sû-Yndianen: syn heit wie in Oglala-Lakota út it Pine Ridge Reservaat, wylst syn mem in Westlike Dakota fan 'e Jankton-stamme wie út Greenwood yn Súd-Dakota. Syn mem joech him de Lakota-namme Waŋbli Ohítika, wat "Dappere Earn" betsjut.
Doe't Means trije jier wie, ferfear de húshâlding nei noardlik Kalifornje, yn in besykjen fan syn âldelju om te ûntsnappen oan 'e earmoede en de sosjale swierrichheden yn it reservaat, lykas it dêr rûnom foarkommende alkoholisme en húslik geweld. Se setten har nei wenjen yn San Leandro, in foarstêd fan San Fransisko, dêr't Hank Means op in skipswerf wurke. Yn 1958 slagge Russell Means dêre foar de middelbere skoalle, wêrnei't er studearre oan fjouwer universiteiten, mar nearne syn stúdzje ôfmakke. Neffens syn autobiografy hie Means in drege jonkheid, mei't syn heit alkoholist wie, en hysels ferfoel ta in libben fan skoaltsjeskûljen, misdie en drugs, foar't er syn ropping as minskerjochte-aktivist ûntdiek.
Nei't syn heit yn 1967 ferstoar, swalke Means troch de Feriene Steaten en libbe er yn ferskate reservaten. Yn it Rosebud Reservaat fan Súd-Dakota waard er oerfallen troch akute dûzeligens. De dokters yn 'e klinyk dêr't er hinne brocht waard, mienden earst dat er dronken wie, en doe dat er in harsensskodding oprûn hie by slaanderij. Mar feitliks seagen se in simpele earynfeksje oer de holle, wat Means it gehoar yn ien ear koste. Nei't er it Rosebud Reservaat ferlitten hie, bedarre Means yn Cleveland, yn 'e steat Ohio, dêr't er foar it earst yn kontakt kaam mei Yndianen dy't aktyf wiene yn 'e Amerikaanske Yndiaanske Beweging.
Aktivisme Yn 'e Amerikaanske Yndiaanske Beweging Means waard yn 1968 lid fan 'e Amerikaanske Yndiaanske Beweging (American Indian Movement, AIM), dêr't er al rillegau ien fan 'e foaroanmannen fan waard. Yn 1970 waard er beneamd ta de earste nasjonale direkteur fan 'e AIM. Syn liederskip foel gear mei in perioade fan eskalearjende protesten en oare foarmen fan aktivisme, wêrby't er gauris persoanlik oan 'e aksjes dielnaam. Sa wied er yn 1969 belutsen by de besetting, troch AIM-leden en oare aktivisten, fan Alcatraz, it finzeniseilân yn 'e Baai fan San Francisco. Yn 1970 besetten Means en oare AIM-leden op Thanksgiving Day yn 'e haven fan Boston de Mayflower II (de replika fan 'e Mayflower, it skip dêr't de earste Ingelske puriteinen Noard-Amearika mei berikten), by wize fan protest tsjin 'e manear wêrop't de puriteinen de Yndianen behannele hiene. Oare besettingsaksjes dêr't Means oan dielnaam, wiene dy fan Mount Rushmore (in federaal monumint yn 'e Black Hills fan Súd-Dakota, dêr't de gesichten fan fjouwer blanke Amerikaanske presidinten út 'e foar de Lakota hillige heuveltop houd binne) yn 1971, en dy fan it haadkertier fan it Buro fan Yndiaanske Saken (BIA) yn Washington, D.C. yn 1972.
Ien fan 'e meast dramatyske ynsidinten en nei alle gedachten it bekendste wie lykwols de belegering fan it plakje Wounded Knee, yn Súd-Dakota, dêr't yn 1890 it alderlêste ferset fan 'e Lakota yn bloed smoard wie. Sa'n twahûndert Oglala-Lakota en oare leden fan 'e AIM ûnder lieding fan Dennis Banks en Carter Camp holden Wounded Knee yn 1973 fan 27 febrewaris oant 8 maaie beset, en trochstiene dêrby 71 dagen lang it belis troch de FBI en de United States Marshals Service. Means die ek aktyf oan dy besettingsaksje mei, en trede dêrby op as wurdfierder fan 'e aktivisten. Oan 'e kant fan 'e AIM foelen twa deaden (in Sjeroky út Noard-Karolina en in Oglala út it Pine Ridge Reservaat) en trettjin ferwûnen, wylst der oan 'e kant fan 'e oerheidstsjinsten twa lju ferwûne waarden (wêrfan't ien, in FBI-agint, bliuwend ferlamme rekke).
Oar ier aktivisme Yn 1974 joech Means syn liederskip fan 'e AIM op om him kandidaat te stellen foar it presidintskip fan 'e Oglala Sû Stamme fan it Pine Ridge Reservaat fan Súd-Dakota. Neffens de offisjele útslach ferlear er dêrby mei in marzje fan 200 stimmen fan 'e sittende presidint Dick Wilson, mar der waard troch de ynwenners fan it reservaat rûnom klage oer de yntimidaasjepraktiken fan Wilson syn privee-milysje, de Guardians of the Oglala Nation. Hoewol't in oerheidsûndersyk dat letter befêstige, stelde in federaal gerjochtshôf Wilson likegoed yn it gelyk doe't Means de útslach oanfocht.
Dêrop begûn Means him yn te setten foar lânseigen minderheden bûten de Feriene Steaten, benammentlik yn Súd- en Midden-Amearika. Yn 1977 wurke er gear mei de Feriene Naasjes om 'e Ynternasjonale Yndiaanske Ferdrachsried te stiftsjen, wylst er thús, yn Porcupine, yn it Pine Ridge Reservaat, holp om in pleatslike radiostjoerder en klinyk op te setten. Yn 'e 1980-er jierren rekke er troch syn stipe foar de Miskito-Yndianen yn Nikaragûa behelle yn 'e Nikaragûaanske Boargeroarloch. Means stelde him iepentlik op efter de Miskito-organisaasje MISURASATA (tsjintwurdich YATAMA), hoewol't dy in bûnsgenoatskip ûnderhold mei de Kontra-rebellen.
Brek mei de AIM Mei't it grutste part fan 'e AIM krekt it sandinistyske regear fan Nikaragûa stipe, wie dat der de oarsaak fan dat Means yn jannewaris 1988 út 'e AIM stapte. Benammen tusken Means en Clyde Bellecourt en dy syn broer Vernon Bellecourt, dy't de AIM mei oprjochte hiene, wiene de relaasjes striemin wurden. Means syn oanhingers binnen de AIM hiene lykwols it gefoel dat er oan 'e kant set wie, en nei ferskate jierren fan trochotterjend konflikt briek de organisaasje yn 1993 midstwa: de AIM-Grand Governing Council, dy't de rjochten op 'e oarspronklike namme behold, fêstige yn Minneapolis, yn Minnesota, en oanfierd troch de bruorren Bellecourt; en de AIM-Autonomous Chapters, fêstige yn Colorado en besteande út 'e oanhingers fan Means.
De brek tusken de beide dielen fan 'e organisaasje boaze noch oan troch de saak-Aquash. Op 24 febrewaris 1976 waard yn 'e wyldernis fan it Pine Ridge Reservaat it stoflik omskot oantroffen fan Anna Mae Aquash, in Mikmak-aktiviste út eastlik Kanada en in foaroansteand lid fan 'e AIM. Hja wie fermoarde op 'e wize fan in formele eksekúsje. Geandewei it ûndersyk die bliken dat der geroften gien wiene dat se in ynformante foar de FBI wie, mar de federale resjerzje ûntstried dat. It ûndersyk eine mar net, wat mei feroarsake waard trochdat Aquash yn Denver, yn Colorado, ûntfierd wie en yn it Pine Ridge Reservaat yn Súd-Dakota fermoarde, sadat der trije plysjetsjinsten by it ûndersyk belutsen wiene: it Denver Police Department, de tribale plysje fan it Pine Ridge Reservaat en de federale FBI.
Yn 1999, doe't der noch altyd nimmen foar de rjochter brocht wie, holden Means en Robert Pictou-Branscombe, in neef fan Aquash, in parsekonferinsje oer de saak, wêrby't se Vernon Bellecourt derfan beskuldigen opdracht ta de moard jûn te hawwen, wylst Clyde Bellecourt bewurkmastere hie dat it misdriuw yn it Pine Ridge Reservaat plakfûn. Neffens Means wie de AIM-lieding dêr (no) fan op 'e hichte, en wie dat de reden dat de bruorren Bellecourt troch in spesjaal tribunaal út 'e organisaasje set wiene, mar besocht men fierder de saak binnenskeamers te hâlden om it imago fan 'e AIM net te skansearjen. Means en Pictou-Branscombe beskuldigen fierders trije lju fan Yndiaansk komôf (Arlo Looking Cloud, Theda Nelson Clark en John Graham) derfan dat se it smoarge wurk opknapt hiene. (De beide manlju waarden yn 2003 oanklage en yn aparte rjochtsaken yn 2004, resp. 2010 foar de moard feroardiele, mar Clark, dy't tsjin dy tiid yn in fersoargingstehûs siet, ûntsprong de dûns.)
Polityk Sûnt de ein fan 'e 1970-er jierren besocht Means ferskate kearen om in keazen amt te bemachtigjen. Sa stimde er yn 1983 ta om by de Amerikaanske presidintsferkiezings de running mate (fise-presidintskandidaat) te wêzen fan pornomagnaat Larry Flynt – al wie dat fansels mear in publisiteitsstunt, want it duo makke gjin skyn fan kâns om 'e ferkiezings te winnen. Yn 1987 die Means mei oan 'e foarferkiezings foar it Amerikaanske presidintskip binnen de lytse Libertaryske Partij, wêrby't er mei in respektabele 31,4% fan 'e stimmen it twadde plak behelle, efter ôffurdige Ron Paul.
Serieuzer wie syn ûnôfhinklik kandidaatskip foar it amt fan gûverneur fan 'e steat Nij-Meksiko yn 2001, mar om't syn kampanje net oan alle prosedurele betingsten foldien hie, waard syn namme lykwols fan 'e stimbiljetten holden. By de Amerikaanske presidintsferkiezings fan 2004 en fan 2008 stipe Means aktyf de kandidaat fan 'e Griene Partij, Ralph Nader. Underwilens besocht er yn 2004 fannijs om presidint fan 'e Oglala Sû Stamme te wurden, mar dêrby ferlearen sawol hysels as de sittende presidint John Yellow Bird Steele fan Cecilia Fire Thunder, de earste frou dy't ea ta dat amt keazen waard. Yn 2008 besocht er it op 'e nij, mar ferlear wer.
Letter aktivisme
Yn 2007 waard Means mei tachtich oare demonstranten oppakt yn Denver, doe't se in optocht besochten te fersteuren ta gelegenheid fan Columbus Day (wêrby't de "ûntdekking" fan Amearika troch Kristoffel Kolumbus yn 1492 fierd wurdt). Means-en-dy kwalifisearren Columbus Day as "it fieren fan genoside".
Datselde jiers rjochte Means mei oare Yndiaanske boargerrjochte-aktivisten de saneamde Lakota Frijheidsdelegaasje (Lakota Freedom Delegation, LFD) op, in omstriden groepearring, dy't op 19 desimber 2007 ferklearre dat de Lakota harren út alle ferdraggen mei de Feriene Steaten weromloeken en de ûnôfhinklike Republyk Lakota útrôpen. It doel fan dy die wie om 'e soevereiniteit oer harren lân werom te winnen. Dat lân definiëarren Means-en-dy trouwens as alle gebiet dat ûnder it earste Ferdrach fan Fort Laramie, fan 1851, oan 'e Lakota tawiisd wie, wat likernôch de helte fan Súd-Dakota, trijefearn fan Nebraska, in fearn fan Wyoming en grutte hoeken fan Noard-Dakota en Montana omfetsje soe. De grutste stêd yn dat gebiet is Omaha, yn Nebraska, mei in befolking fan goed 420.000 minsken. Means helle natuerrjocht, ynternasjonaal rjocht en Amerikaansk rjocht oan om 'e ûnôfhinklikheidsferklearring te ûnderstypjen. Yn it koart kamen de stânpunten fan 'e LFD hjirop del: de Feriene Steaten hawwe har oan net ien fan 'e nei 1851 sletten 33 ûnderskate ferdraggen wat gelegen lizze litten en se allegear brutsen; dat makket dy ferdraggen ûnjildich, sadat de oare partij, de Lakota, him der ek net mear oan hoecht te hâlden. As dy ferdraggen net mear jildich binne, wurdt dêrmei alles logyskerwize en neffens it rjocht werombrocht ta de status quo ante (de sitewaasje sa't dy foartiid wie) ûnder it Ferdrach fan Fort Laramie.