Norden (Eastfrysk Plat: Nörden) is in stêd en gemeente yn de Dútske dielsteat Nedersaksen, yn it distrikt Auwerk en oan de Waadseekust. De stêd hat ynwenners (). Norden is de fjirdgrutste stêd fan Eastfryslân.
De regio Norden moat it ekonomysk sjoen fan de lânbou en it toerisme hawwe. De stêd hat goed 27 kilometer seedyk en in haven foar de fearboaten nei de eilannen Júst en Norderney. De stedsdielen Norddeich en Westermarsch II fiere sûnt 1979 offisjeel it predikaat „Staatlich anerkanntes Nordseebad“. Op 24 juny 2010 ferliende de Nedersaksyske minister fan Ekonomyske Saken, Jörg Bode, it predikaat „Nordseeheilbad“ oan beide stedsdielen, de heechste toeristyske ûnderskieding. Op 't heden is Norden-Norddeich it grutste offisjeel erkende Seeheilbad oan de Eastfryske Noardseekust. Al yn de fyftiger jierren waard Norden mei de slogan "Das Grüne Tor zum Meer" as fakânsjeoarde oanpriizge. Allinne al yn it simmerseizoen fan 2007 waarden der mear as 900.000 oernachtingen teld.
Geografy Norden leit yn it noardwesten fan de dielsteat Nedersaksen en foarmet ien fan de wichtichste stêden fan it westlike part fan Eastfryslân. De stêd leit fuort oan 'e Waadsee en hat yn stedsdiel Noarddyk in fearferbining mei de Eastfryske eilannen Norderney en Júst. De gemeente Norden hat in oerflak fan likernôch 106 km² en omfiemet njonken de kearnstêd ek ferskate doarpen en buorskippen. De stêd leit yn it noardlike diel fan de Lânkring Auwerk en wurdt omjûn troch it typyske Eastfryske kustlânskip mei greiden, lânbougrûnen, seediken, eardere feangebieten en mersken. It bûtengebiet fan Norden wurdt foar in grut part brûkt foar lânbou. Benammen feehâlderij en molkfeehâlderij binne fan belang.
De geografyske koördinaten fan de stêd lizze likernôch op 53°36' noarderbreedte en 7°12' easterlingte. It gebiet leit mar in pear meter boppe seenivo en is dêrom sterk ôfhinklik fan diken en wetterbehear.
It Waadseegebiet foar de kust makket diel út fan it Nasjonaal Park Nedersaksysk Waadseegebiet, dat sûnt 2009 ek op de Wrâlderfguodlist fan UNESCO stiet. It gebiet is fan grutte ekologyske wearde troch de rike fûgelpopulaasjes, de getijdegebieten en de bysûndere natuer.
Doarpen en wiken Njonken de histoaryske kearnstêd Norden omfiemet de gemeente ferskate doarpen en nije wiken. Hjirûnder steane de doarpen en wiken bûten de kearnstêd:
Bargebur - in histoarysk doarp dat tsjintwurdich mei de kearnstêd fergroeid is; Norddeich – kustplak en wichtige fearhaven nei de Eastfryske eilannen; Leybuchtpolder – in jonge polder dy't yn de 20e iuw troch lânwinning ûntstie; Ostermarsch – in âld marsdoarp oan de kust; Westermarsch I en II – histoaryske marsgebieten westlik fan Norden; Süderneuland – in gebiet súdlik fan de stêd; Tidofeld – in buorskip mei in bysûndere skiednis nei de Twadde Wrâldkriich.
Klimaat Norden hat in typysk oseanysk klimaat mei mylde winters en relatyf koele simmers. De Noardsee en Waadsee hawwe in sterke ynfloed op it waar. Ekstreme temperatueren komme minder faak foar as yn it binnenlân fan Dútslân, sels by hiteweagen yn it Eastfryske binnenlân bliuwt it kustplak Norden relatyf koel.
It gebiet wurdt karakterisearre troch in soad wyn, hege luchtfochtigens en faak wikseljend waar. Dizze klimatologyske omstannichheden hawwe histoarysk ynfloed hân op de lânbou, de boustyl en it libben fan de kustbewenners.
Skiednis Al yn 880 wie der in delsetting mei de namme Norden. Dat jier wûnen de Friezen dêr in fjildslach fan de Noarmannen, de saneamde Slach by Norditi. Norden krige yn 1255 stedsrjochten en is sa de âldste stêd yn East-Fryslân. Earst lei Norden yn it Federgoa, letter yn it Fryske lân Norderlân. Yn ’e midsiuwen fierden de Fryske haadlingefamyljes Tom Brok en Cirksena it bewâld oer de stêd. thumb|left|Norden om 1590 hinne Troch ferskillende stoarmfloeden friet de Leybocht grutte stikken lân op. Yn de lette midsiuwen en dêrnei hie Norden in belangrike seehaven. Oan ’e 18e iuw wie der ek in aardich grutte float. Lykwols waard East-Fryslân troch de Krystfloed fan 1717 slim troffen. It plak Itzendoarp by Norden waard yn ’e weagen wei. thumb|It Haus Vienna is ien fan de âldste huzen (boud om 1600 hinne) en is folslein renovearre yn de 1990er jierren Nei de 16e iuwske Reformaasje wie der in soad striid tusken kalvinisten en lutersken. De striid waard lang om let wûn troch de lutersken. Yn 1684 wie militêr yngripen needsaaklik sadat de kalvinistyske minderheid de Tsjerke fan Bargebur bouwe koe. Yn 1597/98 en 1611 waard Norden teistere troch in pestepidemy. Yn de Tritichjierrige Oarloch (1618 -1648) moast de stêd, dy’t net troch stêdsmuorren beskerme wie, in pear kear in besetting troch bûtenlânske soldaten belije.
Yn 1744 waard Norden, krekt as de rest fan Eastfryslân, Prusysk. De Prusen begûnen mei grutte ynpolderingsprojekten by de seekust lâns en mei de turfwinning oan ’e súdeastkant fan ’e stêd. Dêrtroch wie der gjin ferlet mear fan turf út Grinslân. Yn dy snuorje waarden ek tabakfabriken oprjochte. Nei de fal fan Napoleon waard de stêd ûnderdiel fan it Keninkryk Hannover, yn 1866 kaam it wer by Prusen, om lang om let yn 1871 ûnderdiel te wurden fan it nije Dútske Keizerryk. De turfwinning en ynpolderingsaktiviteiten gongen fierder yn ’e 19e en iere 20e iuw. Wichtich wie ek de oanlis fan in ferhurde dyk nei Georgsheil (Uthwerdum), Emden en Auwerk (1844), en de oansluting op it spoarnet (yn 1883, de line waard trochlutsen nei Norddeich yn 1892 ).
Yn 1806 rjochte de Grinzer mennonityske ûndernimmer Jan ten Doornkaat Koolman yn Norden de bekende brouwerij fan sterke drank Doornkaat op, dy't oan 1991 ta bestie. It merk en de reseptuer waarden neitiid oan de konkurrint Berentzen ferkocht; de merknamme en de schnaps Doornkaat binne bestean bleaun. De produksje dêrfan is net mear yn Norden húsfeste. Yn 1988 rjochte in telch út de brouwersfamylje de nei him neamde Gerhard ten Doornkaat Koolman-Stiftung op. De kapitaalkrêftige ynstelling hâldt him yn Norden en omkriten dwaande mei in ferskaat oan woldiedige aktiviteiten.
Yn de Twadde Wrâldoarloch hie de stêd suver gjin skea. Yn de oarlochstiid hie Norden de ferneamde radiostudio Norddeich Radio, dêr’t de Ingelsktalige propaganda-útstjoering Germany calling útstjoerd waard.
Oant en mei 1977 wie Norden in selsstannige lânkring. Sûnt is de stêd ûnderdiel fan de lânkring Auwerk mei as haadplak Auwerk (Aurich). It saneamde Amtsgericht sit noch wol yn Norden en it rjochtsgebiet komt fierweihinne oerien mei de grinzen fan de lânkring Norden.
Yn 2005 fierde Norden dat it 750 jier dêrfoar stedsrjochten krige.
Befolkingsûntjouwing Jier Ynwennertal 1804 3.532 1826 5.757 1861 6.199 1867 5.975 1871 6.070 1885 6.879 Jier Ynwennertal 1895 6.794 1905 6.717 1910 6.885 1925 11.025 1933 12.150 1939 12.306 Jier Ynwennertal 1950 18.012 1954 17.785 1961 16.144 1970 16.986 1977 24.334 1980 24.300 Jier Ynwennertal 1990 23.700 2008 25.222 2011 25.019 2016 25.195 2017 25.056 2019 24.873 Jier Ynwennertal 2022 25.197 2025 24.978 . . . .
Polityk Troch syn lange skiednis as âlde hannelsstêd en wichtich sintrum fan it westlike part fan Eastfryslân hat Norden altyd in bestjoerlike funksje hân. Yn de tiid fan de Fryske Frijheid en de Eastfryske haadlingen wie Norden ien fan de wichtichste plakken fan it kustgebiet. Letter waard de stêd ûnderdiel fan it Greefskip Eastfryslân en dêrnei it Foarstedom Eastfryslân. Nei de ynlivging by Prusen yn 1744 bleau Norden in wichtich lokaal bestjoerssintrum.
Tsjintwurdich is Norden in selsstannige stêd yn de Lânkring Auwerk yn de dielsteat Nedersaksen. De stêd hat in eigen gemeentebestjoer en troch de lizzing oan de kust en de ferbining mei de Eastfryske eilannen hat de polityk yn Norden in eigen karakter, mei in sterke klam op toerisme, kustbeskerming, havenûntwikkeling en regionale ynfrastruktuer. Fanút Norddeich stekke de fearboaten ôf nei de eilannen De Jist en Norderney.
Tradisjoneel hawwe de SPD en de CDU in wichtige rol yn de polityk fan Norden spile. Dêrnjonken binne ek de Grienen, de FDP, de Die Linke, de AfD en lokale partijen aktyf.
Stedebannen De gemeente hat stedebannen mei: Bradford-on-Avon yn Grut-Brittanje Pasewalk yn Mecklenburg-foar-Pommeren
Ekonomy De ekonomy fan Norden wurdt foar in grut part droegen troch it toerisme, de skipfeart, de hannel en de tsjinstesektor. Troch de haven fan Noarddyj is de stêd ien fan de ekonomyske sintra oan de Eastfryske kust. thumb|De fearboat Frisia III fan 'e Reederei Norden-Frisia It toerisme is de wichtichste boarne fan ynkomsten. Benammen it stedsdiel Noarddyk lûkt alle jierren hûnderttûzenen besikers. De strannen, it Nasjonaal Park Nedersaksysk Waadseegebiet, de Waadsee en de fearferbiningen nei de eilannen Norderney en Júst meitsje fan Norden in wichtich fakânsjesintrum. Dêrmei binne ek de hotel- en horekasektor, fakânsjewenten en rekreaasjefoarsjennings fan grut ekonomysk belang.
De haven fan Norddeich is ien fan de drokste fearhavens fan Dútslân. De fearboaten fan de rederij Reederei Norden-Frisia fersoargje de ferbiningen mei Norderney en Júst en ferfiere jierliks miljoenen passazjiers, auto's en fracht. De rederij hat syn haadkantoar yn Norden en is ien fan de grutste wurkjouwers fan de stêd.
De lânbou is benammen yn it bûtengebiet fan de gemeente fan betsjutting. De fruchtbere merskgrûnen wurde benammen brûkt foar gerslân, feehâlderij en molkfeehâlderij. Dêrnjonken binne der bedriuwen yn de lânbouferwurking en de agraryske tsjinstferliening.
Ek de sûnenssoarch en it ûnderwiis leverje in wichtige bydrage oan de pleatslike ekonomy. It Ubbo-Emmius-Klinik yn Norden is ien fan de grutste wurkjouwers yn de regio en hat in wichtige funksje foar de medyske soarch yn it noardlike part fan Eastfryslân.
Yn de lêste desennia is ek de duorsume enerzjy fan tanimmend belang wurden. Yn de omkriten fan Norden lizze ferskate wynparken en sinne-enerzjyynstallaasjes, dy't bydrage oan de enerzjyfoarsjenning fan de regio en wurkgelegenheid biede yn de enerzjysektor.
Ferkear en ferfier thumb|left|Ferkearskaart fan Eastfryslân Norden is ien fan de ferkearsknooppunten fan de Eastfryske kust. De stêd is oer de dyk, it spoar en it wetter goed ferbûn mei de rest fan Eastfryslân en tsjinnet tagelyk as poarte nei de Eastfryske eilannen Norderney en Júst.
Norden is fia de Bundesstraße 72 ferbûn mei de Autobahn 31, dy't fan Emden ôf nei it suden ta giet en oanslút op de Autobahn 28 by Lier.
It Stasjon Norden is it noardlikste spoareinpunt fan Eastfryslân. Fanút it stasjon ride regionale treinen nei Lear, dêr't oansluting is op de yntercityferbiningen nei ûnder oare Bremen, Hannover, Münster en Keulen. thumb|Haven fan Noarddyk De haven fan Norddeich is ien fan de wichtichste fearhavens fan Dútslân. Fanút de haven ûnderhâldt de Reederei Norden-Frisia de fearferbiningen mei de eilannen Norderney en Júst. Jierliks wurde miljoenen passazjiers, auto's en grutte hoemannichten fracht ferfierd. Neist de reguliere fearboaten farre der ek sneltsjinsten nei Norderney. De haven is dêrtroch fan grut belang foar sawol it toerisme as de befoarrieding fan de eilannen.
By Noarddyk leit it Fleanfjild Norden-Noarddyk, in regionaal fleanfjild dat benammen brûkt wurdt foar flechten nei de Eastfryske eilannen, rêdingsflechten en saaklik loftferkear. Fan dêrút wurde ûnder oare Júst en Norderney mei lytse tastellen oanflein.
Foto's
Berne yn Norden Rudolph Garrels -1675-1750 Oargelbouwer
Keppelings om utens
www.Norden.de - Webside fan de gemeente Norddeich Seehûnestasjon Norddeich Waadrinne
Kategory:Plak yn Auwerk (distrikt)
Kategory:Plak yn East-Fryslân Kategory:Gemeente yn East-Fryslân Kategory:Plak yn Nedersaksen Kategory:Gemeente yn Nedersaksen