Litouwen (Litousk: Lietuva), offisjeel de Republyk Litouwen (Litousk: Lietuvos Respublika), is in lân yn Noard-Jeropa oan de eastkust fan de Eastsee. It grinzet yn it noarden oan Letlân, yn it easten en súdeasten oan Wyt-Ruslân, yn it suden oan Poalen en yn it súdwesten oan de Russyske eksklave Kaliningrad. De haadstêd en grutste stêd is Vilnjûs. Oare grutte stêden binne Kaunas, Klaipėda, Šiauliai en Panevėžys. Litouwen is it grutste en súdlikste fan de trije Baltyske lannen en hat in oerflak fan goed 65.000 km². Op 1 jannewaris 2026 hie it lân 2.886.883 ynwenners.Valstybės duomenų agentūra (Steatsgegevensagintskip fan Litouwen), befolkingssifers foar 1 jannewaris 2026.
De namme Litouwen wurdt foar it earst neamd yn in skriftlike boarne út 1009. Yn de 13e iuw ûntstie ûnder Mindaugas in mear sintralisearre Litouske steat. Dy ûntjoech him yn de folgjende iuwen ta it Gruthartochdom Litouwen, dat yn de lette midsiuwen ta de grutste steaten fan Jeropa hearde en grutte dielen fan it hjoeddeiske Wyt-Ruslân en Oekraïne omfieme.Richard Butterwick, Lithuania: A History, Oxford University Press, Oxford, 2025, haadstik 1, The Rise of an Empire: (to 1386), DOI 10.1093/oso/9780197840757.001.0001. Fan de ein fan de 14e iuw ôf rekke Litouwen hieltyd nauwer mei Poalen ferbûn. De Uny fan Lublin fan 1569 late ta it Poalsk-Litouske Mienebest, dêr't it Gruthartochdom syn eigen politike identiteit en ferskate eigen ynstellingen yn behold.Robert I. Frost, The Oxford History of Poland-Lithuania. Volume I: The Making of the Polish-Lithuanian Union, 1385–1569, Oxford University Press, Oxford, 2015, ISBN 978-0-19-820869-3.
Nei de dielingen fan it Poalsk-Litouske Mienebest oan 'e ein fan de 18e iuw kaam it grutste part fan Litouwen ûnder it Russyske Ryk.Richard Butterwick, Lithuania: A History, Oxford University Press, 2025, s. 179–244, Under Imperial Rule: (1795–1914), Oxford Academic. Op 16 febrewaris 1918 waard de ûnôfhinklike Litouske steat wersteld.Seimas fan de Republyk Litouwen, tekst en eftergrûn fan de Akte fan 16 febrewaris 1918. Yn 1940 waard it lân troch de Sovjet-Uny beset en anneksearre. Nei de Dútske besetting fan 1941 oant 1944 kaam Litouwen op 'e nij ûnder Sovjetbewâld.United States Holocaust Memorial Museum, Lithuania, Holocaust Encyclopedia, lêst bewurke 9 april 2024. Op 11 maart 1990 ferklearre Litouwen de werstelling fan syn ûnôfhinklikens. De Sovjet-Uny erkende dy op 6 septimber 1991.Seimas of the Republic of Lithuania, Supreme Council (Reconstituent Seimas) 1990–1992.
Litouwen is tsjintwurdich in demokratyske parlemintêre republyk mei in direkt keazen presidint as steatshaad. Gitanas Nausėda is sûnt 2019 presidint en begûn yn july 2024 syn twadde termyn. It nasjonale parlemint is de Seimas, dy't 141 leden telt. Litouwen waard yn 2004 lid fan sawol de Jeropeeske Uny as de NAFO.Jeropeeske Uny, Lithuania – EU country.NATO, Seven new members join NATO, 29 maart 2004. Sûnt 2007 makket it diel út fan it Schengengebiet en sûnt 2015 is de euro de munt fan it lân.
De grutte mearderheid fan de befolking bestiet út etnyske Litouwers en it Litousk is de offisjele taal. Dy taal heart mei it Letsk ta de noch libjende Baltyske talen. Neffens de folkstelling fan 2021 wiene Poalen en Russen de grutste nasjonale minderheden.Valstybės duomenų agentūra, resultaten fan de Litouske folkstelling fan 2021, Tautybė, gimtoji kalba ir tikyba. Litouwen is fanâlds foar it grutste part roomsk-katolyk. It lân hat in iepen ekonomy dy't sterk op ynternasjonale hannel rjochte is; de tsjinstesektor is it grutste ûnderdiel fan de ekonomy, njonken ûnder oare yndustry, produksje, logistyk en bou.Valstybės duomenų agentūra, Main Economic and Social Indicators 2025, publisearre yn 2026.
Geografy Lizzing right|Kaart fan Litouwen Litouwen leit oan de súdeastlike kust fan de Eastsee en wurdt begrinzge troch:
Letlân yn it noarden; Wyt-Ruslân yn it easten en súdeasten; Poalen yn it suden; de Russyske eksklave Kaliningrad yn it súdwesten; de Eastsee yn it westen.
It lân hat in oerflak fan goed 65.000 km². De kustline oan de Eastsee is likernôch 90 kilometer lang.Valstybės duomenų agentūra, geografyske gegevens oer Litouwen; Lithuania Travel, Lithuania in brief.
Yn 1989 berekkenen wittenskippers fan it Frânske Institut géographique national dat it geografyske sintrum fan Jeropa sa'n 26 kilometer noardlik fan Vilnjûs leit. Der besteane lykwols ferskillende definysjes fan de grinzen fan Jeropa en dêrtroch ek ferskillende berekkeningen fan it geografyske middelpunt.Go Vilnius, Geographical Centre of Europe.
Lânskip It Litouske lânskip is foar it grutste part flak of licht gloaiend en hat syn foarm foar in grut part te tankjen oan de iistiden. Heuveliger gebieten lizze benammen yn it easten en westen fan it lân. It heechste punt is de Aukštojas, yn it Heechlân fan Medininkai, mei in hichte fan 293,84 meter boppe seenivo.
Litouwen hat tûzenen marren. De grutste is de Drūkšiai, mei in oerflak fan goed 36 km². De langste rivier fan it lân is de Nemunas, dy't oer in lingte fan likernôch 477 kilometer troch Litouwen streamt.
Oan de kust leit it Koerske Haf, dat troch de smelle Koerske Schoorwal fan de Eastsee skieden wurdt. De wichtichste havenstêd is Klaipėda, oan de seestrjitte tusken it Koerske Haf en de Eastsee. De Nemunas mûnet mei in delta yn it Koerske Haf.
Skiednis Iere steatsfoarming thumb|Mindaugas De namme Litouwen wurdt foar it earst neamd yn in bewarre skriftlike boarne út 1009, doe't yn de Annalen fan Quedlinburg de namme Litua foarkaam yn in ferslach oer de dea fan de kristlike misjonaris Bruno fan Querfurt oan de grins fan Rûs en Litouwen.Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Lithuania, History of Lithuania, rieplachte 15 septimber 2026. Dy fermelding seit noch neat oer it bestean fan in Litouske steat yn moderne sin; de politike ienwurding fan de Litouske gebieten wurdt yn de boarnen pas yn de 13e iuw dúdlik.Richard Butterwick, Lithuania: A History, Oxford University Press, Oxford, 2025, haadstik 1, The Rise of an Empire: (to 1386), DOI 10.1093/oso/9780197840757.001.0001.
Yn in ferdrach mei de foarsten fan Wolynje út 1219 wurdt Mindaugas neamd as ien fan fiif foaroansteande Litouske hartoggen.Seimas fan de Republyk Litouwen, Liepos 6-oji – Valstybės diena: švenčių dienos ištakos. Yn de desennia dêrnei wist Mindaugas in grut part fan de Litouske gebieten ûnder syn gesach te bringen en ûntstie in bestindiger sintraal bewâld. Hy liet him yn 1251 dope en waard yn 1253 tegearre mei syn frou Morta ta kening kroane. De yn Litouwen as steatsfeest fierde datum fan 6 july 1253 stiet net letterlik yn de midsiuwske boarnen, mar waard troch de histoarikus Edvardas Gudavičius rekonstruearre as de wierskynlike kroaningsdatum.
It katolike keninkryk fan Mindaugas hold nei syn dea yn 1263 gjin stân, mar de troch him konsolidearre Litouske steat bleau fuortbestean. Yn de folgjende iuw ûntjoech dy steat him ta it Gruthartochdom Litouwen, dat him ûnder de Gediminidyske dynasty fier nei it easten en suden útwreide. Yn de 14e iuw hearske de noch heidenske dynasty oer in gebiet dat him útstrekte fan de bosken by de Eastsee oant de steppen benoarden de Swarte See.Richard Butterwick, Lithuania: A History, Oxford University Press, Oxford, 2025, DOI 10.1093/oso/9780197840757.001.0001. It Gruthartochdom omfieme dêrtroch net allinnich etnysk Litouske gebieten, mar ek grutte Roeteenske en otterdokse gebieten dy't hjoed foar in part yn Wyt-Ruslân, Oekraïne en Ruslân lizze.
It midsiuwske Litouwen wie dêrmei gjin nasjonale steat yn de moderne betsjutting, mar in polityk gehiel dêr't ferskate folken, talen en religys diel fan útmakken.Richard Butterwick, Lithuania: A History, Oxford University Press, 2025, s. 1–14, Introduction, Oxford Academic. De betsjutting fan de begripen „Litouwen” en „Litousk” feroare troch de iuwen hinne, wat it problematysk makket om moderne nasjonale identiteiten sûnder mear op de midsiuwen werom te projektearjen.
It Gruthartochdom en de uny mei Poalen thumb|It Litouske steatsgebiet yn de 13e oant en mei de 15e iuw Yn de 14e iuw stie it Gruthartochdom oan de westkant ûnder militêre en religieuze druk fan de Dútske Oarder, wylst it him tagelyk yn de eardere Roeteenske gebieten yn it easten fierder útwreide. Tsjin de ein fan de iuw waard de fraach nei de kristianisearring fan it noch foar in grut part heidenske Litouske machtsintrum hieltyd wichtiger yn de bûtenlânske polityk.Darius Baronas, The Conversion of Žemaitija to the Roman Catholic Faith as Seen through the Chronicle of Jan Długosz, Lietuvos istorijos institutas, s. 23–30.
Op 14 augustus 1385 waard de akte fan Kreva opsteld yn it ramt fan ûnderhannelings oer in houlik tusken de Litouske gruthartoch Jogaila en de Poalske hearsker Jadwiga.Seimas fan de Republyk Litouwen, Svarbiausios Lietuvos valstybės institucijų raidos datos iki 1569 m.. Yn dy regeling wiene ûnder oare Jogaila syn houlik, syn oergong nei it katolike leauwe en de kristianisearring fan Litouwen opnommen. De Poalsk-Litouske uny ûntstie lykwols net troch ien inkeld dokumint, mar ûntjoech him yn de folgjende desennia troch in rige dynastike en politike ôfspraken.Robert I. Frost, The Oxford History of Poland-Lithuania. Volume I: The Making of the Polish-Lithuanian Union, 1385–1569, Oxford University Press, Oxford, 2015, ISBN 978-0-19-820869-3.
Jogaila waard yn 1386 katolyk doopt, troude mei Jadwiga en waard as Władysław II Jagiełło kening fan Poalen.Richard Butterwick, Lithuania: A History, Oxford University Press, 2025, s. 49–96, Forging a Union: (1386–1569), Oxford Academic. It Gruthartochdom Litouwen bleau dêrby in apart polityk gehiel en de relaasje mei it Keninkryk Poalen waard yn de folgjende generaasjes fierder útwurke.
Yn 1387 sette de formele katolike kristianisearring fan it Litouske kearngebiet útein en waard it bisdom Vilnius oprjochte. De kristianisearring wie lykwols gjin ienmalich barren dat yn 1387 folslein ôfrûne wie. De doop fan Jogaila en syn aadlike folgelingen yn 1386, de massale kristianisearring fan it eastlike Litouwen yn 1387 en de lettere kristianisearring fan Žemaitija yn de jierren 1413–1417 wurde yn it histoarysk ûndersyk as ferskillende fazen fan itselde proses beskôge. Ek nei de formele ynfiering fan it katolisisme bleaune âldere religieuze gewoanten noch lange tiid bestean.
Under gruthartoch Vytautas berikte it Gruthartochdom syn grutste territoriale omfang. Jogaila en Vytautas wurken tagelyk gear yn de striid tsjin de Dútske Oarder. Op 15 july 1410 fersloech in feriene Poalsk-Litouske legermacht mei har bûnsgenoaten de Dútske Oarder yn de Slach by Grunwald.Francis Young, Silence of the Gods, haadstik Mere Christianisation, Cambridge University Press, 2025, Cambridge Core. Yn it ûndersyk wurdt dy oerwinning beskôge as it barren dat in ein makke oan de Noardlike Krústochten as militêre kampanje tsjin it noch koart dêrfoar heidenske Litouwen.
Nei de dea fan Vytautas yn 1430 bleau de relaasje tusken Poalen en Litouwen him ûntwikkeljen, wylst it Gruthartochdom syn eigen politike en juridyske ynstellingen behâlde. Under Kazimierz Jagiellończyk stabilisearren sawol it Gruthartochdom as de dynastike relaasje mei Poalen. Yn de 15e en 16e iuw krige de politike elite fan it Gruthartochdom te meitsjen mei sawol ynterne feroarings as de tanimmende militêre druk fan it Gruthartochdom Moskou. Tagelyk hiene de Renêssânse, de Reformaasje en juridyske herfoarmingen ynfloed op de Litouske steat en syn elite.
De Poalsk-Litouske Mienebest De tanimmende druk fan Moskou en de lange politike ferbining mei Poalen droegen ûnder Sigismund II Augustus by oan nije ûnderhannelings oer in nauwere uny. Dy ûnderhannelings laten yn 1569 ta de Uny fan Lublin. Dêrmei waarden it Keninkryk Poalen en it Gruthartochdom Litouwen binnen it Poalsk-Litouske Mienebest nauwer mei-inoar ferbûn.Richard Butterwick, Lithuania: A History, Oxford University Press, 2025, s. 97–178, A Commonwealth of Two Nations? (1569–1795), Oxford Academic.