thumb|Postúm portret fan Simon Abbes Gabbema troch Arnoud van Halen, makke tusken 1700 en 1732 nei in ûnbekend foarbyld.Simon Abbes Gabbema (1628-88). Geschiedschrijver van Friesland te Leeuwarden, Rijksmuseum. Simon Abbes Gabbema (Ljouwert, doopt 19 oktober 1628 – dêre, begroeven 25 juny 1688) wie in Frysk skiedskriuwer, letterkundige, útjouwer en samler fan histoaryske hânskriften.Eco Haitsma Mulier en Anton van der Lem, Repertorium van geschiedschrijvers in Nederland 1500-1800, lemma 176: Simon Abbes Gabbema, 1990. Fan 1659 oant syn dea wie er lânsskiedskriuwer fan Fryslân. Hy sammele in grut tal histoaryske boarnen, Aldfryske rjochtshânskriften, steatsstikken en brieven en besoarge útjeften fan ferskate klassike en histoaryske teksten.Han Nijdam en Jorieke Savelkouls, The Manuscript Collection of the Frisian State Historian Simon Abbes Gabbema (1628–1688) from an Old Frisian Perspective, Amsterdamer Beiträge zur älteren Germanistik 77 (2017), s. 303–332.Hajo Brugmans, Gabbema, Simon Abbes, yn: P.J. Blok en P.C. Molhuysen (red.), Nieuw Nederlandsch biografisch woordenboek, diel 6, 1924.
Gabbema hie in bysûndere belangstelling foar de Fryske taal en ûnderhold nauwe kontakten mei Gysbert Japicx. Yn 1681 besoarge hy in twadde útjefte fan Japicx syn Friesche rymlerye.Friesche rymlerye, Gysbert Japicx, útjefte fan 1681, DBNL.
Libben en oplieding Gabbema wie in soan fan Abbe Frederiks Gabbema en Aukje Hillebrants. Hy groeide op yn Ljouwert en gie dêr nei de Latynske skoalle. Tusken 1647 en 1651 studearre er oan ferskate universiteiten yn de Republyk, ûnder oare yn Grins, Utert en Leien.Rolf H. Bremmer Jr., The First Grammar of Frisian (1681), yn: Diversions of Galway, 1992. Syn ynskriuwing oan de Universiteit Leien yn 1651 is dokumintearre. Hy lei him benammen ta op de klassike letteren, mar studearre ek rjochten. Neffens letter ûndersyk helle er gjin universitêre graad.
Al foar syn beneaming ta lânsskiedskriuwer wie Gabbema aktyf as útjouwer en dichter. Yn 1654 besoarge er in edysje fan it Satyricon fan Petronius en yn 1659 in útjefte fan wurk fan Catullus, Tibullus en Propertius.A.J. van der Aa, Simon Abbes Gabbema, Biographisch woordenboek der Nederlanden, diel 7, 1862. Hy skreau ek Nederlânsktalige poëzij, dy't ûnder oare yn de samling Klioos Kraam ferskynde. Om 1659 hinne ferskynde boppedat syn beriming fan it bibelske Heechliet.
Lânsskiedskriuwer fan Fryslân Op 30 april 1659 beneamden de Steaten fan Fryslân Gabbema ta lânsskiedskriuwer fan Fryslân. Hy folge Arnoldus Copius yn dat amt op en bleau it wurk oant syn dea yn 1688 dwaan. Troch syn amt hie hy tagong ta in grut tal boeken, brieven en oare dokuminten dy't ta it gewest hearden of troch eardere lânsskiedskriuwers sammele wiene.
Syn earste grutte publikaasje as lânsskiedskriuwer wie in útjefte út 1661 fan de politike en histoaryske brieven fan Viglius oan Joachim Hoppers. Yn 1663 folge Epistolarum ab illustribus et claris viris scriptarum centuriae tres, in samling fan trijehûndert brieven fan foaroansteande persoanen, dy't Gabbema foar in grut part út orizjinele hânskriften gearstald hie. Fan dat wurk ferskynde yn 1669 in útwreide twadde printinge.
Gabbema wurke jierrenlang oan in skiednis fan Ljouwert en Fryslân, mar krige dat wurk by syn libben net foltôge en publisearre. In oanset ta in skiednis fan Fryslân bleau yn hânskrift bewarre. Syn skiednis fan Ljouwert waard nei syn dea troch Tobias Gutberleth útjûn as Verhaal van de stad Leeuwarden (1701). Yn 1703 ferskynde it wurk ek ûnder de titel Historie van Friesland.
Hânskriftsamling Gabbema sammele syn libben lang histoaryske dokuminten en hânskriften. Syn samling omfieme ûnder oare Fryske kroniken, âlde Fryske wetten, orizjinele en ôfskreaune steatsstikken, materiaal út kleasters, eigen hânskriften en in grutte kolleksje brieven fan foarsten, steatslju, gelearden en skriuwers.
Ut modern ûndersyk docht bliken dat Gabbema foar it behâld fan midsiuwske Fryske boarnen fan grut belang west hat. Hy hie alle op ien nei fan de tsjintwurdich bekende Westlauwersk-Aldfryske rjochtshânskriften út it hjoeddeiske Fryslân yn syn besit. Dêrûnder wiene hânskriften mei unike of seldsume Aldfryske teksten. Fan likernôch fjirtich Aldfryske oarkonden is de tekst allinnich bekend út ôfskriften dy't Gabbema makke hat.
Gabbema liende ek hânskriften fan oare gelearden en makke dêr sels folsleine of foar in part ôfskriften fan. Fan bysûnder belang wie syn kontakt mei de taalgelearde Franciscus Junius. Junius makke by Gabbema in ôfskrift fan de letter ferlern giene Codex Unia, in Aldfrysk rjochtshânskrift út de fyftjinde iuw. Troch dat ôfskrift is in grut part fan de tekst fan de Codex Unia dochs bewarre bleaun.
Nei Gabbema syn dea bleau syn samling earst yn de famylje. Syn suster Walckje Gabbema liet de skriftlike neilittenskip nei har dea yn 1712 nei oan de bestjoerders fan it Old Burger-Weeshuis, dy't ek it Gabbema-gasthûs behearden. Yn 1854 waard de samling yn bewarring jûn oan it Keninklik Frysk Genoatskip.W. Eekhoff, Geschied- en Letterkundige Nalatenschap van Simon Abbes Gabbema, Historieschrijver van Friesland, De Vrije Fries 11 (1868), s. 273–338. De kolleksje rekke letter oer ferskate ynstellingen ferspraat, mar in grut part fan de hânskriften wurdt tsjintwurdich by Tresoar bewarre.
Gysbert Japicx en it Frysk Gabbema hie grutte belangstelling foar de Fryske taal en de Aldfryske skriftlike tradysje. Yn 1654 kaam er yn kontakt mei Gysbert Japicx, dy't er by syn rûnte fan dichtjende gelearden beluts.Ph.H. Breuker e.o., Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822, yn: Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur, 2006. Harren briefwiksel begûn yn dat jier en duorre jierren. Fan Japicx binne likernôch 25 brieven oan Gabbema bewarre bleaun; op ien nei binne dy yn it Frysk skreaun.
Ut de brieven docht bliken dat Gabbema Japicx boeken, gedichten en teksten fan oare skriuwers tastjoerde en him oantrune nij wurk te skriuwen.Gysbert Japicx, brieven oan Simon Abbes Gabbema, yn: Friesche rymlerye, 1681. Japicx spriek Gabbema yn syn brieven gauris oan as greate stalke, oftewol grutte freon. Gabbema stjoerde Japicx ek in Fryske grammatika ta en frege him dêr syn miening oer.
Fyftjin jier nei de dea fan Japicx besoarge Gabbema yn 1681 in twadde útjefte fan de Friesche rymlerye. Dêryn waarden ek de bewarre brieven fan Japicx oan Gabbema opnommen. It twadde diel begûn mei in Friesche Grammatica en befette ek Aldfrysk materiaal. De grammatika is wol oan Gabbema taskreaun, mar syn auteurskip is net oantoand; taalkundich ûndersyk hat arguminten opsmiten foar de opfetting dat er de tekst net sels skreaun hat.
Oare belangstelling Njonken skiednis, taal en literatuer hold Gabbema him ek mei plantkunde dwaande. Yn 1686 ferskynde syn Friesche Lust-Gaarde ofte Boom-, Heester-, Bloem- en Kruyd-Waarande, in wiidweidich wurk oer beammen, strûken, blommen en krûden.Rijksmuseum, titelprent foar Simon Abbes Gabbema, Friesche Lust-Gaarde, 1686. It wurk beskriuwt planten dy't yn de Nederlannen en omlizzende gebieten bekend wiene.
Wurk
Lyk-traanen gestort oover 't overlijden des hooghaghtbaaren, hoogh-beroemden heeren, heeren Gualteri Henrici Gualteri (1653)Simon Abbes Gabbema, DBNL. T. Petronii Arbitri Satyricon (besoarge útjefte, 1654) Het Hooghe-Lied Salomons in rijm gestelt (om 1659) Catullus, Tibullus et Propertius, cum selectis variorum commentariis (besoarge útjefte, 1659) Viglii Zwichemi ab Aytta Epistolae Politicae et Historicae ad Joachimum Hopperum (1661) Epistolarum ab illustribus et claris viris scriptarum centuriae tres (1663; útwreide werprintinge 1669) Friesche rymlerye fan Gysbert Japicx (útwreide twadde útjefte, besoarge troch Gabbema, 1681) Friesche Lust-Gaarde ofte Boom-, Heester-, Bloem- en Kruyd-Waarande (1686) Verhaal van de stad Leeuwarden (postúm, 1701) Historie van Friesland (postúm, 1703) Nederlandse watervloeden of naukeurige beschrijvinge van alle watervloeden (postúm, 1703) Leevens bescrijvingen van Sint Willibrord, Sint Bonifaas, Sint Aalberijk (postúm, 1703)
Kategory:Frysk skiedkundige Kategory:Frysk letterkundige Kategory:Frysk publisist Kategory:Persoan berne yn Ljouwert Kategory:Persoan stoarn yn Ljouwert Kategory:Persoan berne yn 1628 Kategory:Persoan stoarn yn 1688