Die Grammatik des Rumantsch Grischun beschreibt die Regeln der konstruierten rätoromanischen Schriftsprache Rumantsch Grischun.

Verben Es gibt sechs Tempora (Zeiten) (Präsens, Imperfekt, Perfekt, Plusquamperfekt, Futur, Futur II) und vier Modi (Indikativ (zur Aussage, zur Anzeige), Konjunktiv (Verbinden), Konditional (Bedingung), Imperativ (Befehlsform)).

Infinitiv gidar (helfen) tegnair (halten) vender (verkaufen) partir (abfahren)

Die Verben enden im Infinitiv auf –ar, –air, –er oder –ir. Infinitive auf –er sind immer stammbetont, die Übrigen sind endungsbetont.

Indikativ Präsens jau gid tegn vend part ti gidas tegnas vendas partas el, ella gida tegna venda parta nus gidain tegnain vendain partin vus gidais tegnais vendais partis els gidan tegnan vendan partan

Verben mit Doppelkonsonant vor der Infinitivendung vereinfachen diesen in der 1. Person Singular (metter – jau met).

Die Verben auf –ger, –giar, –gir, –miar, –ziar, sowie auf Vokal enden in der 1. Person Singular auf –el. Dasselbe geschieht mit Verben, deren 1. Person Singular sonst schwer auszusprechen wäre, sowie einigen anderen Verben:

diriger (anführen) – jau dirigel scuar (kehren) – jau scuel suffrir (leiden) – jau suffrel cumprar (kaufen) – jau cumprel giaschair (liegen) – jau giaschel

Eine Vielzahl an Verben schiebt in den stammbetonten Formen die Silbe –esch– ein:

finir (aufhören) – finesch, fineschas, finescha, finin, finis, fineschan

Einige Verben auf –ar, –air und –ir ändern in den stammbetonten Formen den Stammvokal:

Infinitiv 3. Singular 1. Plural u → o purtar (bringen) porta purtain a → ai tadlar (hören) taidla tadlain e → ai palesar (bekannt machen) palaisa palasain a → o dumandar (anfragen) dumonda dumandain u → au dudir dauda dudin

Einige Verben auf –er ändern in den endungsbetonten Formen den Stammvokal:

Infinitiv 3. Singular 1. Plural o → u volver (wenden) volva vulvain ai → a baiver (trinken) baiva bavain au → u sclauder (ausschalten) sclauda scludain

Konjunktiv Präsens che jau (als ich) gidia tegnia vendia partia che ti (als du) gidias tegnias vendias partias ch’el, ch’ella (als er, sie) gidia tegnia vendia partia che nus (als wir) gidian tegnian vendian partian che vus (als ihr) gidias tegnias vendias partias ch’els (als sie) gidian tegnian vendian partian

Der Konjunktiv Präsens ist immer stammbetont. Somit ergeben sich hier auch in allen Formen die Veränderungen der im Indikativ stammbetonten Verben:

purtar → che jau portia, che nus portian finir → ch’el fineschia, ch’els fineschian

Die Formen der 1. Sg und 3. Sg, der 2. Sg und 2. Pl, sowie der 1. Pl und der 3. Pl stimmen grundsätzlich überein.

Der Konjunktiv wird auch als Subjunktiv im Nebensatz und wie im Deutschen bei indirekter Rede verwendet:

El ha ditg: «Jau vom a Svizra.» El aveva ditg, ch’el giaja a Svizra.

Ella ha dumandà: «Vulais in mail?» Ella ha dumandà, sche nus veglian in mail.

Imperativ (ti) gida! tegna! venda! parta! (vus) gidai! tegnai! vendai! parti!

Die Formen des Imperativs der 2. Person Singular sind stammbetont und weisen die gleichen Veränderungen auf wie im Konjunktiv und Indikativ Präsens (tadlar: taidla! – tadlai!, finir: finescha! – fini!). Die Formen der 2. Person Plural sind endungsbetont und weisen bei den Verben auf –er die gleichen Veränderungen auf wie im Indikativ Präsens (volver: volva! – vulvai!)

Der verneinte Imperativ wird durch (na) + Imperativ + betg gebildet:

Ta lava! – Wasch dich! Ta lava betg! oder Na ta lava betg! – Wasch dich nicht!

In den anderen Personen benutzt man die Formen des Verbs duair (sollen):

Els duain gidar! – Sie sollen helfen!

Imperfekt jau gidava tegneva vendeva partiva ti gidavas tegnevas vendevas partivas el gidava tegneva vendeva partiva nus gidavan tegnevan vendevan partivan vus gidavas tegnevas vendevas partivas els gidavan tegnevan vendevan partivan

Das Imperfekt stellt die unvollständige Vergangenheit dar. Die Formen der 1. Sg und 3. Sg, der 2. Sg und 2. Pl, sowie der 1. Pl und der 3. Pl stimmen grundsätzlich überein. Sie sind immer endbetont (volver → vulveva; vgl. Präsens).

Konditional

Das Konditional wird verwendet, um höfliche Bitten, Anfragen und Wünsche auszudrücken. Es drückt aus, wenn etwas unter bestimmten Bedingungen geschehen könnte.

Grundsätzlich wird das «Konditional» aus dem Stamm des Verbes der ersten Form Mehrzahl gebildet und ein Zusatz angehängt der «ss» beinhaltet.

gidar (helfen) tegnair (halten) vender (verkaufen) partir (abfahren) jau gidass tegness vendess partiss ti gidassas tegnessas vendessas partissas el / ella gidass tegness vendess partiss nus gidassan tegnessan vendessan partissan vus gidassas tegnessas vendessas partissas els / ellas gidassan tegnessan vendessan partissan

Reservassas vus ina chombra? «Könnten Sie uns ein Zimmer reservieren?»

Jau vendess mia chasa. «Ich würde gerne mein Haus verkaufen.»

Tge cussegliassas vus a mai? «Was können Sie mir empfehlen?»

Vulessas ti ina biera? «Möchtest du ein Bier?»

Die Formen der 1. Sg und 3. Sg, der 2. Sg und 2. Pl, sowie der 1. Pl und der 3. Pl stimmen grundsätzlich überein. Sie sind immer endbetont (volver → vulvess, vgl. Präsens).

Gerundium gidond tegnend vendend partind

Partizip Perfekt singular gidà, gidada tegnì, tegnida vendì, vendida partì, partida plural gidads, gidadas tegnids, tegnidas vendids, vendidas partids, partida

Einige sonst regelmässige Verben haben hier abweichende Formen, z. B. avrir – avert, cuvrir – cuvert, entschaiver – entschet, metter – mess, morder – mors, suffrir – suffert, vesair – vis, volver – vieut, uvm.

Perfekt jau hai gidà hai tegnì hai vendì sun partì / partida ti has gidà has tegnì has vendì es partì / partida el ha gidà ha tegnì ha vendì è partì ella ha gidà ha tegnì ha vendì è partida nus avain gidà avain tegnì avain vendì essan partids / partidas vus avais gidà avais tegnì avais vendì essas partids / partidas els han gidà han tegnì han vendì èn partids ellas han gidà han tegnì han vendì èn partidas

Im Allgemeinen wird das Perfekt als vollendete Gegenwart mit der konjugierten Form des Hilfsverbs avair (haben) und dem Partizip Perfekt gebildet (s. gidar). Folgende Verben bilden es allerdings mit dem Hilfsverb esser (sein) und der dem Subjekt angeglichenen Form des Partizip Perfekt (s. partir):

Verben der Bewegung: ir (gehen), partir (abreisen), fugir (fliehen) usw. Verben, die eine Zustandsveränderung ausdrücken: crescher (wachsen), nascher (geboren werden) usw. esser (sein), star (stehen), restar (bleiben)

Transitive und reflexive Verben können wahlweise das Partizip nach Geschlecht und Numerus des Objekts angleichen.

Jau hai la vis. oder Jau hai la visa. – Ich habe sie gesehen.

Plusquamperfekt jau aveva gidà aveva tegnì aveva vendì era partì / partida …

Es wird mit dem Imperfekt des Hilfsverbs avair bzw. esser und dem Partizip Perfekt gebildet (vgl. Perfekt).

Futur jau vegn a gidar vegn a tegnair vegn a vender vegn a partir ti vegns a gidar vegns a tegnair vegns a vender vegns a partir el vegn a gidar vegn a tegnair vegn a vender vegn a partir nus vegnin a gidar vegnin a tegnair vegnin a vender vegnin a partir vus vegnis a gidar vegnis a tegnair vegnis a vender vegnis a partir els vegnan a gidar vegnan a tegnair vegnan a vender vegnan a partir

Das Futur zur Anzeige Zukünftigen wird mit dem Hilfsverb vegnir + a (vor Vokal: ad) + Infinitiv gebildet.

Futur II jau vegn ad avair gidà vegn ad avair tegnì vegn ad avair vendì vegn ad esser partì / partida

Das Futur II wird mit dem Hilfsverb vegnir + ad + Infinitiv des Hilfsverbs avair bzw. esser + Partizip Perfekt des Vollverbs gebildet.

Passiv Das Passiv wird mit dem Hilfsverb vegnir und der flektierten Form des Partizip Perfekt gebildet:

jau vegn elegì / elegida – ich werde gewählt

Reflexive Verben Das (unbetonte) Reflexivpronomen steht immer vor dem Verb: Infinitiv 1. Singular Präsens Imperativ Singular 3. Singular Perfekt sa lavar jau ma lav ta lava! ella ha sa lavà (lavada) s’occupar jau m’occup t’occup! ella ha s’occupà (occupada)

Unregelmässige Verben Regelmässige Formen werden nicht mit angegeben.

esser – sein Präs. Ind. Imperfekt. Präs. Konj. Kond. Imperativ jau sun era saja fiss ti es eras sajas fissas sajas! el è era saja fiss nus essan eran sajan fissan vus essas eras sajas fissas sajas! els èn eran sajan fissan Partizip Perfekt: stà, stada

Gerundium: essend / siond

Ausserdem unregelmässig: èsi (Inversionsform è + i)

avair – haben Präs. Ind. Präs. Konj. Imperativ jau hai haja ti has hajas hajas! el ha haja nus avain hajan vus avais hajas hajas! els han hajan Part. Perf.: gì, gida

vegnir – kommen, werden Präs. Ind. Imperativ jau vegn ti vegns ve! el vegn nus vegnin vus vegnis vegni! els vegnan

duair – sollen Präs. Ind. Präs. Konj. jau duai duaja ti duais duajas el duai duaja nus duain duajan vus duais duajas els duain duajan

pudair – können Präs. Ind. Präs. Konj. Imperativ jau poss possia ti pos possias – el po possia nus pudain possian vus pudais possias – els pon possian

savair – wissen Präs. Ind. Präs. Konj. Imperativ jau sai sappia ti sas sappias sappias! el sa sappia nus savain sappian vus savais sappias sappias! els san sappian

stuair – müssen Präs. Ind. Präs. Konj. Imperativ jau stoss stoppia ti stos stoppias – el sto stoppia nus stuain stoppian vus stuais stoppias – els ston stoppian

vulair – wollen Präs. Ind. Imperfekt. Präs. Konj. Kond. Imperativ jau vi leva / vuleva veglia less / vuless ti vuls levas / vulevas veglias lessas / vulessas veglias! el vul leva / vuleva veglia less / vuless nus lain / vulain levan / vulevan veglian lessan / vulessan vus lais / vulais levas / vulevas veglias lessas / vulessas veglias! els vulan levan / vulevan veglian lessan / vulessan

ir – gehen Präs. Ind. Imperfekt. Präs. Konj. Kond. Imperativ jau vom gieva giaja giess ti vas gievas giajas giessas va! el va gieva giaja giess nus giain gievan giajan giessan vus giais gievas giajas giessas giai! els van gievan giajan giessan Partizip Perfekt: ì, ida

Gerundium: giond

far – tun Präs. Ind. Imperfekt. Präs. Konj. Kond. Imperativ jau fatsch fascheva fetschia faschess ti fas faschevas fetschias faschessas fa! el fa fascheva fetschia faschess nus faschain faschevan fetschian faschessan vus faschais faschevas fetschias faschessas faschai! els fan faschevan fetschian faschessan Partizip Perfekt: fatg, fatga

Gerundium: faschond

dar – geben Präs. Ind. Imperfekt. Präs. Konj. Kond. Imperativ jau dun deva dettia dess ti das devas dettias dessas dà! el dat deva dettia dess nus dain devan dettian dessan vus dais devas dettias dessas dai! els dattan devan dettian dessan Partizip Perfekt: dà, dada

Gerundium: dond

dir – sagen Präs. Ind. Imperfekt. Präs. Konj. Kond. Imperativ jau di scheva dia schess ti dis schevas dias schessas di! el di scheva dia schess nus schain schevan dian schessan vus schais schevas dias schessas schai! els din schevan dian schessan Partizip Perfekt: ditg, ditga

Gerundium: schend

star – stehen Präs. Ind. Imperfekt. Präs. Konj. Kond. Imperativ jau stun steva stettia stess ti stas stevas stettias stessas stà! el stat steva stettia stess nus stain stevan stettian stessan vus stais stevas stettias stessas stai! els stattan stevan stettian stessan Partizip Perfekt: stà, stada

Gerundium: stond

fugir – fliehen Präs. Ind. Imperativ jau fugel ti fuis fui! el fui nus fugin vus fugis fugi! els fuin

trair – ziehen Präs. Ind. Imperfekt. Präs. Konj. Kond. Imperativ jau tir tirava tiria tirass ti tiras tiravas tirias tirassas tira! el tira tirava tiria tirass nus tirain tiravan tirian tirassan vus tirais tiravas tirias tirassas tirai! els tiran tiravan tirian tirassan Partizip Perfekt: tratg, tratga

Gerundium: tirond

Nomen