Die Schraubenbäume (Pandanus), auch Schraubenpalmen oder Pandane genannt, sind eine Pflanzengattung aus der Familie der Schraubenbaumgewächse (Pandanaceae) in der Ordnung der Schraubenbaumartigen (Pandanales). Sie haben eine paläotropische Verbreitung.
Beschreibung Schraubenbaum-Arten wachsen als immergrüne, baum- oder strauchförmige, ausdauernde Pflanzen. Sie besitzen einfache oder verzweigte Stämme und manchmal Luft- oder Stelzwurzeln. Die in dreifacher Spirale stehenden Laubblätter sind groß, einfach, lineal, am Rand und an der Mittelrippe dornig. Diese spiralige Form gab der Gattung ihren Namen.
Schraubenbaum-Arten sind zweihäusig getrenntgeschlechtig (diözisch). Es werden endständige Blütenstände gebildet. Die eingeschlechtlichen Blüten sind ohne Blütenhülle. Die unzähligen, winzigen, nicht klar unterscheidbaren, meist gestielten männlichen Blüten, mit einem bis mehreren oder sehr vielen, freien oder verwachsenen Staubblättern in doldigen oder traubigen Gruppen und selten auch Pistilloden, stehen in meist verzweigten, dichten Rispen oder Trauben mit farbigen Hochblättern im und unter dem Blütenstand. Die weiblichen, knapp unterscheidbaren und sitzenden Blüten, mit mehreren, freien oder verwachsenen Fruchtblättern mit meistens nur einer Samenanlage und sitzenden Narben oder kurzen Griffeln, stehen in einem einfachen Kolben oder in einfachen oder zusammengesetzten Köpfchen. Es können selten auch Staminodien vorkommen. Es werden einfache, einsamige oder zusammengesetzte und mehrsamige Steinfrüchte gebildet, die in einem Fruchtverband, genauer einem Steinfruchtverband zusammenstehen.R. M. T. Dahlgren, H. T. Clifford, P .F. Yeo: The Families of the Monocotyledons. Springer, 1985, ISBN 978-3-642-64903-5, (Reprint), S. 481.A. B. Rendle: The Classification of Flowering Plants. Second Edition, Volume 1, 1930, ISBN 0-521-06056-7 (Reprint), S. 187, 194 ff.
Verbreitung Die Gattung Pandanus umfasst mehr als 600 Arten in den wärmeren Ländern der östlichen Halbkugel, die meisten von ihnen sind auf den Inseln des Indischen Ozeans und den Maskarenen verbreitet. Sie wachsen in der Nähe des Meeres und bisweilen bedecken sie weite Landstriche mit einer undurchdringlichen Vegetation.
Nutzung Einige Arten werden vielfältig genutzt, wie Pandanus utilis, Pandanus amaryllifolius, Pandanus odorifer, Pandanus furcatus oder Pandanus tectorius. Die Früchte von P. utilis werden auf Réunion als Arme-Leute-Essen verwendet. Auch das Volk der Dani auf Neuguinea nutzt diese als Nahrung.
Verschiedene Schraubenbaumarten und -Kultivare sind weltweit als pflegeleichte Zierpflanzen in Gewächshäusern und Zimmerpflanzen beliebt.
Systematik Die Gattung Pandanus wurde 1773 von Sydney C. Parkinson in Journal of a voyage to the South Seas, S. 46 aufgestellt. Typusart ist Pandanus tectorius . Synonyme für Pandanus sind Keura , Dorystigma , Foullioya , Heterostigma , Souleyetia , Vinsonia
Arten Hier eine Auflistung der in Kew-Checklist anerkannten Arten 2007, wobei neben dem botanischen Autorkürzel auch die Veröffentlichung mit Erscheinungsjahr der Erstbeschreibung angegeben ist (entspricht nicht mehr der Kew-Checklist-Version in 2011 oder 2017):
Pandanus abbiwii Huynh, Bot. Helv. 97: 81 (1987). Pandanus acanthostylus Martelli, Mém. Inst. Sci. Madagascar, Sér. B, Biol. Vég. 3: 140 (1951). Pandanus acaulescens H.St.John, Pacific Sci. 19: 528 (1965). Pandanus acicularis H.St.John, Pacific Sci. 27: 44 (1973). Pandanus acladus Merr., Philipp. J. Sci., C 13: 265 (1918). Pandanus adinobotrys Merr. & L.M.Perry, J. Arnold Arbor. 21: 175 (1940). Pandanus adpressus H.St.John, Rev. Gen. Pandanus 61: 40 (1989). Pandanus aecuatus H.St.John, Pacific Sci. 27: 47 (1973). Pandanus affinis Kurz, J. Bot. 5: 101 (1867). Pandanus aggregatus Merr. & L.M.Perry, J. Arnold Arbor. 20: 176 (1939). Pandanus aimiriikensis Martelli in R.Kanehira, Fl. Micron.: 60 (1933). Pandanus akeassii Huynh, Bot. Jahrb. Syst. 109: 345 (1988). Pandanus akeassii var. akeassii. Pandanus akeassii var. limitaneus Huynh, Bot. Jahrb. Syst. 109: 347 (1988). Pandanus ala-kai Martelli, Univ. Calif. Publ. Bot. 17: 174 (1933). Pandanus alatus H.St.John, Pacific Sci. 27: 83 (1973). Pandanus albifrons B.C.Stone, J. Arnold Arbor. 64: 317 (1983). Pandanus aldabraensis H.St.John, Pacific Sci. 28: 83 (1974). Pandanus alifer H.St.John, Rev. Gen. Pandanus 51: 29 (1989). Pandanus alkemadei Martelli, Webbia 4: 430 (1914). Pandanus alpestris Martelli, Mém. Inst. Sci. Madagascar, Sér. B, Biol. Vég. 3: 144 (1951). Pandanus alticola Holttum & H.St.John, Pacific Sci. 16: 281 (1962). Pandanus alticonvexus H.St.John, Rev. Gen. Pandanus 61: 53 (1989). Pandanus altissimus (Brongn.) Solms, Linnaea 42: 43 (1878). Pandanus alveatus H.St.John, Pacific Sci. 30: 251 (1976 publ. 1977). Pandanus alveolatus Huynh, Bull. Soc. Neuchâteloise Sci. Nat. 122: 36 (1999). Pandanus amaryllifolius Roxb., Fl. Ind. ed. 1832, 3: 743 (1832). Pandanus ambalavaoensis Huynh, Bot. Jahrb. Syst. 122: 208 (2000). Pandanus ambohitantelensis Huynh, Candollea 54: 156 (1999). Pandanus amboinensis Warb. in H.G.A.Engler (ed.), Pflanzenr., IV, 9: 83 (1900). Pandanus ambongensis Martelli, Mém. Inst. Sci. Madagascar, Sér. B, Biol. Vég. 3: 83 (1951). Pandanus amicalis H.St.John, Rev. Gen. Pandanus 56: 3 (1989). Pandanus amissus Huynh, Gard. Bull. Singapore 51: 163 (1999). Pandanus amnicola H.St.John, Rev. Gen. Pandanus 61: 41 (1989). Pandanus analamazaotrensis Martelli, Mém. Inst. Sci. Madagascar, Sér. B, Biol. Vég. 3: 116 (1951). Pandanus analamerensis Huynh, Bot. Jahrb. Syst. 122: 213 (2000). Pandanus ananas Martelli, Boll. Soc. Bot. Ital. 1904: 299 (1904). Pandanus andersonii H.St.John, Pacific Sci. 15: 576 (1961). Pandanus andringitrensis Huynh, Bull. Soc. Neuchâteloise Sci. Nat. 122: 38 (1999). Pandanus angiensis Kaneh., Bot. Mag. (Tokyo) 55: 304 (1941). Pandanus angolensis Huynh, Garcia de Orta, Sér. Bot. 9: 23 (1987 publ. 1988). Pandanus ankaranensis Callm. & Laivao, Novon 20: 244 (2010). Pandanus anomesos H.St.John, Rev. Gen. Pandanus 61: 14 (1989). Pandanus antaresensis H.St.John, Pacific Sci. 27: 58 (1973). Pandanus apicalis H.St.John, Pacific Sci. 22: 523 (1968). Pandanus apiculatus Merr., Philipp. J. Sci. 17: 240 (1920 publ. 1921). Pandanus apoensis Martelli, Leafl. Philipp. Bot. 3: 1129 (1911). Pandanus aprilensis H.St.John, Pacific Sci. 27: 62 (1973). Pandanus aquaticus F.Muell., Hooker’s J. Bot. Kew Gard. Misc. 8: 329 (1856). Pandanus aragoensis (Brongn.) Solms, Linnaea 42: 45 (1878). Pandanus archboldianus Merr. & L.M.Perry, J. Arnold Arbor. 20: 176 (1939). Pandanus arenicola Huynh, Candollea 54: 151 (1999). Pandanus aridus H.St.John, Pacific Sci. 22: 129 (1968). Pandanus aristatus Martelli, Webbia 4: 434 (1914). Pandanus arnhemensis H.St.John, Pacific Sci. 16: 412 (1962). Pandanus arrectialatus H.St.John, Rev. Gen. Pandanus 60: 12 (1989). Pandanus aruensis Martelli, Webbia 4: 419 (1912). Pandanus ashtonii B.C.Stone, Fed. Mus. J. 23: 32 (1978). Pandanus asper H.St.John, Pacific Sci. 28: 79 (1974). Pandanus assamensis H.St.John, Pacific Sci. 19: 523 (1965). Pandanus associatus Huynh, Candollea 40: 583 (1985). Pandanus atrocarpus Griff., Not. Pl. Asiat. 3: 160 (1851). Pandanus atropurpureus Merr. & L.M.Perry, J. Arnold Arbor. 21: 173 (1940). Pandanus attenuatus H.St.John, Pacific Sci. 17: 3 (1963). Pandanus augustianus L.Linden & Rodigas, Ill. Hort. 33: 157 (1886). Pandanus australiensis H.St.John, Pacific Sci. 16: 293 (1962). Pandanus austrosinensis T.L.Wu, in Fl. Hainan. 4: 535 (1977). Pandanus bakeri Warb. in H.G.A.Engler (ed.), Pflanzenr., IV, 9: 65 (1900). Pandanus balansae (Brongn.) Solms, Linnaea 42: 45 (1878). Pandanus balenii Martelli, Webbia 2: 432 (1908). Pandanus balfourii Martelli, Webbia 1: 361 (1905). Pandanus bantamensis Koord., Recueil Trav. Bot. Néerl. 7: 96 (1910). Pandanus barai Martelli, Leafl. Philipp. Bot. 3: 1126 (1911). Pandanus barbellatus Huynh, Bull. Soc. Neuchâteloise Sci. Nat. 121: 57 (1998). Pandanus barkleyi Balf.f. in J.G.Baker, Fl. Mauritius: 397 (1877). Pandanus basalticola H.St.John, Pacific Sci. 29: 387 (1975). Pandanus basedowii C.H.Wright, Bull. Misc. Inform. Kew 1930: 158 (1930). Pandanus basilocularis Martelli, Boll. Soc. Bot. Ital. 1904: 299 (1904). Pandanus bathiei Martelli, Mém. Inst. Sci. Madagascar, Sér. B, Biol. Vég. 3: 150 (1951). Pandanus beccarii Solms, Ann. Jard. Bot. Buitenzorg 3: 97 (1883). Pandanus beccatus B.C.Stone, Sandakania 2: 65 (1993). Pandanus beguinii Callm. & A.P.Keim, Candollea 70: 182 (2015) Pandanus belepensis Callm. & Munzinger, Phytotaxa 38: 37 (2011) Pandanus bemarahensis Huynh, Candollea 54: 152 (1999). Pandanus benignus H.St.John, Pacific Pl. Stud. 46: 9 (1987). Pandanus benstoneoides Callm., Buerki & Phillipson, Candollea 70: 187 (2015). Pandanus bernardii H.St.John ex Callm., Adansonia, sér. 3, 36: 47 (2014). Pandanus biakensis H.St.John, Pacific Sci. 14: 231 (1960). Pandanus biceps B.C.Stone & Guillaumet, Adansonia, n.s., 10: 129 (1970). Pandanus biciliatus H.St.John, Pacific Sci. 27: 64 (1973). Pandanus bicornis Ridl., J. Straits Branch Roy. Asiat. Soc. 41: 49 (1904). Pandanus bifidus H.St.John, Pacific Sci. 17: 475 (1963). Pandanus biformatus H.St.John, Pacific Sci. 27: 67 (1973). Pandanus bilamellatus Martelli, Mém. Inst. Sci. Madagascar, Sér. B, Biol. Vég. 3: 109 (1951). Pandanus bilinearis H.St.John, Rev. Gen. Pandanus 61: 18 (1989). Pandanus biliranensis Merr., Philipp. J. Sci., C 13: 266 (1918). Pandanus bilobatus H.St.John ex Huynh, Garcia de Orta, Sér. Bot. 9: 29 (1987 publ. 1988). Pandanus biplicatus H.St.John, Pacific Sci. 17: 466 (1963). Pandanus bipollicaris H.St.John, Pacific Sci. 17: 477 (1963). Pandanus bipyramidatus Martelli, Webbia 2: 434 (1908). Pandanus bismarckensis H.St.John, Rev. Gen. Pandanus 51: 30 (1989). Pandanus boemiensis Kaneh., Bot. Mag. (Tokyo) 55: 302 (1941). Pandanus boivinii Solms, Linnaea 42: 26 (1878). Pandanus boninensis Warb. in H.G.A.Engler (ed.), Pflanzenr., IV, 9: 45 (1900). Pandanus borneensis Warb. in H.G.A.Engler (ed.), Pflanzenr., IV, 9: 78 (1900). Pandanus botryoides Martelli, Philipp. J. Sci., C 3: 66 (1908). Pandanus bowersiae H.St.John, Contr. Herb. Austral. 3: 1 (1974). Pandanus brachus H.St.John, Pacific Sci. 29: 390 (1975). Pandanus brachycarpus Martelli, Webbia 2: 431 (1908). Pandanus brachyphyllus Merr. & L.M.Perry, J. Arnold Arbor. 21: 170 (1940). Pandanus brachyspathus Martelli, Webbia 4: 420 (1914). Pandanus bracteosus H.St.John, Pacific Sci. 22: 525 (1968). Pandanus brassii Martelli, J. Arnold Arbor. 10: 139 (1929). Pandanus brevicornutus H.St.John, Pacific Sci. 17: 34 (1963). Pandanus breviendocarpicus H.St.John, Rev. Gen. Pandanus 61: 54 (1989). Pandanus brevifolius Martelli, Boll. Soc. Bot. Ital. 1904: 302 (1904). Pandanus brevifrugalis Huynh, Bot. Jahrb. Syst. 109: 357 (1988). Pandanus brevispathus Martelli, Philipp. J. Sci., C 3: 69 (1908). Pandanus brevistipes Martelli, Webbia 4: 421 (1914). Pandanus brevistylis H.St.John ex B.C.Stone, Fed. Mus. J. 23: 39 (1978). Pandanus brongniartii H.St.John, Rev. Gen. Pandanus 61: 19 (1989). Pandanus brookei Martelli, Proc. Roy. Soc. Queensland 45: 26 (1933 publ. 1934). Pandanus brosimos Merr. & L.M.Perry, J. Arnold Arbor. 21: 171 (1940). Pandanus brunigii H.St.John ex B.C.Stone, Fed. Mus. J. 23: 32 (1978). Pandanus bryanii H.St.John, Rev. Gen. Pandanus 61: 55 (1989). Pandanus buinensis Merr. & L.M.Perry, J. Arnold Arbor. 20: 173 (1939). Pandanus bullii Warb. in H.G.A.Engler (ed.), Pflanzenr., IV, 9: 89 (1900). Pandanus burkillianus Ridl., J. Malayan Branch. Roy. Asiat. Soc. 1: 106 (1923). Pandanus burmanicus B.C.Stone, Gard. Bull. Singapore 34: 177 (1981). Pandanus busuangaensis Merr., Philipp. J. Sci. 26: 449 (1925). Pandanus butayei De Wild., Rev. Cultures Colon. 10: 15 (1900). Pandanus calamianensis Merr., Philipp. J. Sci. 26: 448 (1925).