Nar

Die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT) definieer ’n nar as ’n “komediant wat gewoonlik in ’n sirkus, karnaval, of by ander feesgeleenthede optree, wat ’n vreemdsoortige kostuum, grimering en hooftooisel dra en mense met allerlei lagwekkende toertjies, mimiek en nabootsings van alledaagse situasies op ’n oordrewe, absurde of verspotte wyse vermaak”.

As sinonieme bied die WAT vir nar die alternatiewe benamings hanswors en harlekyn aan, en as minder gebruiklik, die naam paljas.

In Afrikaans word die woorde nar, hanswors, harlekyn en paljas vandag dus as min of meer uitruilbaar beskou, as verwysings na dieselfde figuur, maar histories was daar tussen hierdie komediante bepaalde verskille.

Die hofnar

Aan die hof van ’n vors of van ’n rederykerskamer was ’n nar – die hofnar – eens die amptelike grapmaker. Hy kon dikwels ook liedere sing. Die hofnar was veral in die Middeleeue gewild, maar teen die 18de eeu is hy al hoe minder gesien.

Soms was die nar iemand wat weens ’n bepaalde liggaamlike of geestelike eienskap of kenmerk die aandag getrek het, wat daartoe gelei het dat ander, van wie hy verskil het, bewustelik of onbewustelik met hom die spot gedryf het (die Engelse buffoon, in Afrikaans ’n “sot”). Maar dit was nie altyd die geval nie. Daar was ook ’n ander soort nar, die een wat (as die Engelse jester) ’n fyn intellektuele spel gespeel het, wat self die spot op hom verenig het en soms selfs politieke invloed gehad het.

Hierdie nar het gewoonlik ’n spesiaal gemaakte pak en ’n narrekap of sotskap gedra, ’n veelkleurige mus met punte waaraan klokkies vasgewerk was. Hy het gewoonlik ’n staf, ’n narrestok of sotstok, saamgedra.

In die Middeleeue het die nar ’n besondere sosiale posisie gehad. Aan die een kant het hy die indruk geskep dat hy aan die onderpunt van die sosiale leer was. Aan die ander kant was hy in staat om lede en gaste van die hof, die koningshuis, -paleis, te deurgrond, met hulle die gek te skeer, die draak te steek.

Alleen die nar kon teen heersende opvattings ingaan sonder die gevaar van straf. In dié opsig het die nar dus eintlik ’n hoë sosiale status gehad.

Kaarte

In kaartspele stel die Engelse joker (die kaart met die afbeelding van die sot of dwaas, wat elke willekeurige waarde kan verteenwoordig) die hofnar voor. Die dwaas of nar is ook op een van die 78 kaarte van die Tarot te sien.

Harlekyn Harlekyn (in Italiaans Arlecchino) – soms komies, soms tragies – was ’n karakter van die commedia dell’arte, Italiaanse volksteater, straatteater. Die komiese harlekyn word soms ’n paljas genoem.

In die commedia dell’arte is Harlekyn een van die zanni (dienaars), ’n akrobatiese jong man wat wissel van ondeund, ’n onnut, tot ’n deugniet. Hy dra ’n veelkleurige kostuum met ’n ruitpatroon en ’n hoed. Sy gesig is agter ’n swart halfmasker versteek. By hom, aan sy gordel, soos ’n swaard, dra hy ’n stok. Met dié stok word hy gereeld afgeransel, wanneer iemand dit by hom afvat. In die afranseling van die harlekyn, lê die oorsprong van die Engelse slapstick.

Harlekyn is verlief op Colombina, wat ook dikwels ’n geruite kostuum dra, maar Colombina wil niks van hom weet nie en bestee meestal weinig aandag aan hom. Harlekyn is dikwels onsigbaar vir die ander karakters. Hy kan wel met die gehoor kommunikeer en lewer dikwels satiriese kommentaar op wat op die verhoog gebeur.

Geskiedenis Oor die oorsprong van die naam Arlecchino (Harlekyn) is daar verskillende teorieë. Volgens een teorie kom sy naam van die Latynse Herculinus (“klein Hercules”). ’n Ander teorie is dat Harlekyn moontlik ’n verbastering van die bynaam Harlayquino kon gewees het, wat die bynaam was van ’n toenmalige Italiaanse akteur wat ’n beskermheer met die naam Hachille du Harlay gehad het. ’n Derde teorie soek die oorsprong van Harlekyn in die Franse mitologie, by die mitologiese figuur Hellequin, wat snags saam met ’n groep demone te perd deur die lug sou gejaag het in wat as die “Wilde Jag” of “Wilde Jaagtog” bekend was, ’n lugverskynsel wat die ou Germane as voorbode van nadere onweer, storms beskou het.

Harlekyn het dus van ’n wilde, duiwelse booswig in die Middeleeue tot die ondeunde skelm, swendelaar, niksnut(s) (trickster) van die commedia dell’arte in die Renaissance ontwikkel.

Tydens die Verligting is die irrasionele, anarchistiese, magiese, duiwelse Harlekyn verfoei.

Die Duitse dramaturg en literatuurteoretikus Johann Christoph Gottsched (1700–1766), wat die teater in ’n klassisistiese sin hervorm het, kon die harlekyn nie verdra nie. Ook nie sy navolgers nie. In 1737 het ’n Duitse aktrise, Friederike Caroline Neuber, as ’n simboliese daad om narre uit die teater te verban, ’n harlekynpop op die verhoog verbrand.

Harlekinade Aan die begin van die 18de eeu het Harlekyn die sentrale figuur van die harlekinade geword, ’n Engelse klugspel, ’n pantomimiese weergawe van die commedia dell’arte waarin een of meer harlekyne die hoofrol gespeel het.

Gewoonlik het ’n harlekinade oor die liefdespaar Harlekyn en Colombina gehandel. Hulle (hard)loop weg en word deur Colombina se pa, Pantaloon, en sy dienaar, Clown, agternagesit. Een van die bekendste akteurs in dié harlekinades was Joseph Grimaldi, wat die rol van Clown vertolk het. In dié rol het Grimaldi só uitgeblink dat Clown gaandeweg die sentrale figuur van die harlekinade geword het.

In die Victoriaanse tyd het die harlekinadedeel van pantomimes tot ’n agtervolgingstoneel afgewater geraak, en teen die einde van die 19de eeu het die harlekinade heeltemal uit die pantomime verdwyn.

Harlekyne, kuns en populêre kultuur

Vandag word die harlekyn nog in karnavalle gesien. In die Karnaval van Venesië is hy byvoorbeeld een van die sentrale figure. Harlekyne is onder andere deur Paul Cézanne en Pablo Picasso geskilder. In Ferruccio Busoni se opera Arlecchino (1917) speel Harlekyn die hoofrol, maar interessant genoeg ’n praatrol; hy sing nie. Harley Quinn, ’n superskurk in die fiktiewe wêreld van Batman, is op die harlekyn gebaseer. Sy trek aan soos ’n harlekyn, en haar naam is ’n woordspeling op harlekyn. Die karakter Harlequin Demon in Tim Burton se animasiefilm The Nightmare Before Christmas is op die harlekyn gegrond. The Mysterious Mr. Quin, ’n versameling kortverhale deur Agatha Christie, is na die karakter Harley Quin genoem.

Paljas links|duimnael|Omslag van die oorspronklike partituur van die opera Pagliacci. ’n Paljas was oorspronklik ’n soort harlekyn of nar met strooi wat uit sy klere steek – ’n lewende voëlverskrikker. Sy werk was om ander narre te parodieer, en dié figuur het in verskillende lande verskillend ontwikkel.

In Nederland is sy klere rooi-wit-en-blou geruit, in Italië is sy gesig wit geverf en dra hy ’n wit pak en ’n keëlvormige hoed.

Etimologie Die naam paljas kom vandie Franse woord paillasse vir ’n strooipop, van paille, “strooi”. In Spaans payaso, Katalaans pallasso, Portugees palhaço en Italiaans pagliaccio of bajazzo. Laasgenoemde het in Duits tot Bajass ontwikkel.

In Nederlands word paljas soms neerhalend of skertsend gebruik vir iemand wat as ’n grap beskou word, iemand van wie die spreker dus ’n lae dunk het.

Musiek

Pagliacci (Die paljasse) is die naam van ’n opera deur die Italiaanse komponis Ruggero Leoncavallo.

Hanswors duimnael|’n Hanswors in Krakow, Pole. Die naam Hanswors, wat pejoratief gelaai kan wees as dit as skelnaam teenoor iemand gebruik word, kry Afrikaans eweneens uit die toneel en teater.

Geskiedenis Afrikaans se hanswors, vir ’n nar, was in Nederlands Hansworst en oorspronklik Hanswurst of Hans Wurst. ’n Naam, dus, wat uit Duits ontleen is.

In 1541 skryf Martin Luther ’n grof bewoorde pamflet met die titel Wider Hans Worst, gemik teen hertog Hendrik II van Brunswijk-Wolfenbüttel en dié se buite-egtelike verhouding met ’n hofdame.

In 1775 gebruik ook die jong Goethe, in ’n kort karnavalklug, Hanswursts Hochzeit, die naam as skelnaam.

Van omstreeks die 18de eeu af, veral in Oostenryk, is Hanswurst die naam van ’n komiese hoofkarakter wat in straatopvoerings en veral poppespele van dié tyd te sien is. Van daar word Hanswurst in Nederlands Hansworst. Totdat die naam Jan Klaassen dié van Hansworst as die naam van ’n soortgelyke karakter in die ou Hollandse poppespel vervang.

Die eerste bekende Hanswurst was ’n Weense tandarts, Joseph Anton Stranitzky. Stranitzky het van omstreeks 1706 af in kleurvolle klere in Oostenryk opgetree.

Stranitzky se bont drag bly vandag die standaarduitrusting vir ’n hanswors.

Verwysings

Bronne

Notas Hierdie artikel is ’n vertaling van die artikels Nar, Harlekijn, Hansworst en Paljas in die Nederlandse Wikipedia, soos op 26 Oktober 2024, met enkele byvoegings.