duimnael|Armeense gebiede 1896 duimnael|upright|Rafael de Nogales Méndez (1879-1936), 'n Venezolaanse soldaat in die Turkse weermag wat sy getuienis van die volksmoord in sy boek Cuatro años bajo la media luna neergeskryf het
Die Armeense volksmoord was die stelselmatige vernietiging van die Armeense volk en van die Armeense identiteit in die Ottomaanse Ryk tydens die Eerste Wêreldoorlog. Dit is deur die regerende Komitee vir Eenheid en Vooruitgang (Turks: İttihat ve Terakki Cemiyeti) gelei en is hoofsaaklik deur die massamoord op ongeveer 'n miljoen Armeniërs tydens dodemarse na die Siriese woestyn en deur die gedwonge islamisering van ander, veral vroue en kinders, uitgevoer. Dit was een van die eerste stelselmatige volksmoorde van die 20ste eeu.Eric D. Weitz: A Century of Genocide. Utopias of Race and Nation. Bygewerkte uitgawe, Princeton University Press, Princeton 2015, , pp. 1 e.v.; Rainer Hermann: Wohin geht die türkische Gesellschaft? Kulturkampf in der Türkei. München 2008, p. 221; Annette Schaefgen: Von der „treuen millet“ zum Sündenbock oder Die Legende vom armenischen Dolchstoß. Der Völkermord an den Armeniern im Ersten Weltkrieg. In: Wolfgang Benz (red.): Vorurteil und Genozid. Ideologische Prämissen des Völkermords. Böhlau, Wenen 2010, p. 57.
Voor die Eerste Wêreldoorlog het Armeniërs 'n ondergeskikte, maar tot 'n mate beskermde plek in die Ottomaanse samelewing beklee. Grootskaalse slagtings van Armeniërs het reeds in die 1890's en in 1909 plaasgevind. Die Ottomaanse Ryk het 'n reeks militêre nederlae en gebiedsverliese gely, veral tydens die Balkanoorloë van 1912-1913. Dit het by die leiers van die Komitee die vrees gewek dat die Armeniërs, wie se tuisland in Anatolië hulle as die Turkse nasie se laaste toevlugsoord beskou het, onafhanklikheid sou najaag. Tydens hul inval in Russiese en Persiese gebied in 1914 het Ottomaanse paramilitêre eenhede plaaslike Armeniërs uitgemoor. Ottomaanse leiers het geïsoleerde gevalle van Armeense weerstand as bewys van 'n wydverspreide opstand beskou en besluit om die moontlikheid van Armeense outonomie of onafhanklikheid permanent te verhoed.
Op 24 April 1915 het die Ottomaanse owerhede honderde Armeense intellektuele en leiers in Konstantinopel (vandag Istanboel) gearresteer en gedeporteer. Op bevel van Talaat Pasja is na raming 800 000 tot 1,2 miljoen Armeniërs in 1915 en 1916 op dodemarse na die Siriese woestyn gestuur. Die gedeporteerdes is deur paramilitêre begeleiers voortgedryf, van kos en water ontneem en aan roof, verkragting en slagtings onderwerp; oorlewendes is na konsentrasiekampe versprei. In 1916 is 'n tweede golf slagtings beveel, sodat daar teen die einde van daardie jaar sowat 200 000 gedeporteerdes oorgebly het. Tussen 100 000 en 200 000 Armeense vroue en kinders is gedwing om hulle tot die Islam te bekeer en is in Moslemhuishoudings opgeneem. Slagtings en die etniese suiwering van Armeense oorlewendes het ná die Eerste Wêreldoorlog deur die Turkse Vryheidsoorlog voortgeduur en is deur Turkse nasionaliste uitgevoer.
Die volksmoord, wat voor die Tweede Wêreldoorlog as "die toppunt van denkbare verskrikkings" beskou is, het meer as tweeduisend jaar se Armeense beskawing in oostelike Anatolië vernietig. Saam met die volksmoorde op Assiriese/Siriese en Grieks-Ortodokse Christene het dit die skepping van 'n etnonasionalistiese Turkse staat, die Republiek van Turkye, moontlik gemaak. Die gebeure word dikwels met die Joodse volksmoord tydens die Tweede Wêreldoorlog vergelyk en is waarskynlik die tweede mees bestudeerde geval van 'n volksmoord.R. J. Rummel, The Holocaust in Comparative and Historical Perspective, A Journal Social Issues, 1 April 1998 — Vol. 3, no. 2 Die Turkse regering hou vol dat die deportasie van die Armeniërs 'n wettige optrede was wat nie as volksmoord beskryf kan word nie, en verwys daarna as oorlogsnoodsaaklike veiligheidsmaatreëls wat nodig geword het omdat die Armeniërs die Ottomaanse Ryk verraai, sy oorlogsteenstanders gesteun en self slagtings op Moslems gepleeg het. Bladsye van die Ministerie van Kultuur en Toerisme van die Republiek van Turkye. Die sterftes skryf dit aan ongunstige omstandighede en slegs geïsoleerde vergrype toe.Stiftung Zentrum für Türkeistudien und Integrationsforschung (red.): Das ethnische und religiöse Mosaik der Türkei und seine Reflexionen auf Deutschland. Münster 1998, p. 58. Die oorgrote meerderheid historici wêreldwyd, en 'n toenemende aantal Turkse geleerdes, erken die gebeure egter as 'n volksmoord. Teen 2026 het 35 VN-lidstate, asook die Heilige Stoel en die Europese Parlement, die volksmoord formeel erken.
Die gebeure is deur omvangryke dokumentêre materiaal uit uiteenlopende bronne gestaaf, onder meer deur die verslag van Johannes LepsiusJohannes Lepsius: Bericht über die Lage des Armenischen Volkes in der Türkei. Tempelverlag, Potsdam 1916. en die fotoversameling van Armin Wegner.Armenian Deportees – 1915-1916. Webwerf van die Armenian National Institute, besoek op 22 Desember 2023.
Agtergrond
Armeniërs in die Ottomaanse Ryk duimnael|Die ses vilajette: Bitlis, Diyarbekir, Erzerum, Harput, Sivas en Van. Die meeste dorpe met 'n Armeense bevolking was in hierdie provinsies geleë. Die teenwoordigheid van Armeniërs in Anatolië is sedert die sesde eeu v.C. gedokumenteer, ongeveer 1 500 jaar voor die aankoms van Turkmene onder die Seldjoekse dinastie. Die Koninkryk Armenië het die Christendom in die vierde eeu n.C. as sy nasionale godsdiens aanvaar en so die Armeense Apostoliese Kerk gestig. Ná die einde van die Bisantynse Ryk in 1453 het twee Islamitiese ryke, die Ottomaanse Ryk en die Iranse Safawidiese Ryk, om Wes-Armenië meegeding, wat deur die Verdrag van Zoehab van 1639 permanent van Oos-Armenië (in Safawidiese hande) geskei is.
Die Ottomaanse Ryk was multi-etnies en multigodsdienstig, en sy millet-stelsel het nie-Moslems 'n ondergeskikte maar beskermde plek in die samelewing gebied. Die nie-Moslembevolkingsgroepe was volgens hul godsdiensverband in millets (erkende, regtens beskermde "geloofsnasies") georganiseer. Tot laat in die 19de eeu is daar na Armeniërs as millet-i sadika (lojale volk) deur die Ottomane verwys.Dadrian, Vahakn N. The History of the Armenian Genocide: Ethnic Conflict from the Balkans to Anatolia to the Caucasus. Oxford: Berghahn Books, 1995 p. 192 Hulle was ná die Grieke die tweede grootste Christelike minderheid in die ryk. Die Islamitiese reg het Islamitiese meerderwaardigheid vasgelê, maar het eiendomsreg en godsdiensvryheid aan nie-Moslems (dhimmi's) in ruil vir 'n spesiale belasting gewaarborg. Dié hoofbelasting, die cizye, is volgens vermoë gehef en is in 1856 deur 'n vrystellingsbelasting van militêre diens (bedel-i askerî) vervang.Halil İnalcık: Cizye. Osmanlılar'da Cizye. In: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Band 8. TDV Yayını, Istanboel 1993, p. 48. Armeniërs, Grieke en ander Christene, asook Jode en ander minderheidsgroepe, is aan ander wette onderwerp en het minder wetlike regte as die Moslem-bevolking gehad. Daar is talle beperkinge op hul regte in die ryk geplaas: Armeniërs is verbied om by die weermag aan te sluit, hul getuienis teen nie-Armeense Moslems in Islamitiese howe is as ongeldig beskou en hulle is nie toegelaat om hulle te bewapen nie. Hulle was regtens benadeel en is soms aan diskriminerende behandeling blootgestel.Orlando Figes: Krimkrieg. Der letzte Kreuzzug. Berlyn 2011, pp. 64 e.v.; Suraiya Faroqhi: Geschichte des Osmanischen Reiches. München 2000, pp. 49 e.v.
Volgens bronne was daar in 1914, voor die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog, 'n geskatte twee miljoen Armeniërs in die Ottomaanse Ryk, hoofsaaklik in Anatolië, 'n streek met 'n totale bevolking van 15 tot 17,5 miljoen. Die oorgrote meerderheid Armeniërs het aan die Armeense Apostoliese geloof behoort, met 'n kleiner aantal Armeense Katolieke en Protestante. Volgens die ramings van die Armeense Patriargaat van Konstantinopel vir 1913-1914 was daar 2 925 Armeense dorpe en stede in die Ottomaanse Ryk, waarvan 2 084 in die Armeense hoogland naby die Russiese grens geleë was. Die Armeense bevolking in oostelike Anatolië (ook genoem Wes-Armenië) was groot en gekonsentreerd, maar daar was ook groot getalle wat in die westelike deel van die Ottomaanse Ryk gewoon het, baie van hulle in die hoofstad, Konstantinopel. Volgens die Patriargaat se syfers het 215 131 Armeniërs in stedelike gebiede gewoon, veral in Konstantinopel, Smirna en Oos-Thracië. Armeniërs was 'n minderheid op die meeste plekke waar hulle gewoon het, naas Turkse en Koerdiese Moslembure en Grieks-Ortodokse Christenbure. Hul getalle het in geen vilajet dié van die Moslems oorskry nie; in 1896 was dit slegs in enkele kazas (geregsdistrikte) van die sandjaks Van en Siirt die geval. Hoewel die meeste Ottomaanse Armeniërs boere was, was hulle oorverteenwoordig in die handel. As 'n tussengangerminderheid was hul algehele politieke mag laag, ondanks die rykdom van sommige Armeniërs, wat hulle besonder kwesbaar gemaak het. Die Turkse regering het hul getal later op 1,3 miljoen gestel, terwyl die Armeens-Apostoliese Patriargaat van Konstantinopel ná 'n sensus wat dit in 1913/1914 in sy gemeentes laat hou het, van net onder 2 miljoen kerklidmate in die Ottomaanse Ryk uitgegaan het.
Grondkonflik en hervormings duimnael|"Die plundering van 'n Armeense dorp deur die Koerde", 1898 of 1899 Armeniërs in die oostelike provinsies het in semi-feodale omstandighede geleef en is gereeld aan dwangarbeid, onwettige belasting en ongestrafte misdade teen hulle (waaronder roof, moord en seksuele aanranding) blootgestel. Vanaf 1839 het die Ottomaanse regering 'n reeks hervormings, die Tanzimat, uitgevaardig om mag te sentraliseer en die status van Ottomaanse onderdane ongeag godsdiens gelyk te stel. Die hervormings wat die status van nie-Moslems moes gelykstel, is sterk deur Islamitiese geestelikes en Moslems in die algemeen teengestaan en het grootliks teoreties gebly. Weens die afskaffing van die Koerdiese emirate in die middel van die negentiende eeu het die Ottomaanse regering Armeense boere, wat voorheen slegs aan Koerdiese grondhere belasting betaal het, direk begin belas. Laasgenoemde het steeds onwettig heffings afgedwing.
Vanaf die middel van die negentiende eeu is Armeniërs grootskaals van hul grond beroof as gevolg van die vestiging van Koerdiese nomadestamme en die aankoms van Moslemvlugtelinge en -immigrante (hoofsaaklik Sirkassiërs) ná die Russies-Sirkassiese Oorlog. In 1876, toe sultan Abdülhamid II aan bewind gekom het, het die staat Armeense grond in die oostelike provinsies begin konfiskeer en dit aan Moslemimmigrante gegee as deel van 'n stelselmatige beleid om die Armeense bevolking van daardie gebiede te verminder. Hierdie beleid het tot in die Eerste Wêreldoorlog voortgeduur. Dit het tot 'n aansienlike afname in die bevolking van die Armeense hoogland gelei; 300 000 Armeniërs het die ryk verlaat en ander het na dorpe verhuis.
Sommige Armeniërs het by rewolusionêre politieke partye aangesluit. Die eerste hiervan was die gematigde demokraties-liberale Armenakan, wat in 1885 in Van gestig is; die Sosiaal-Demokratiese Huntsjak-Party, gestig in 1887, het radikale eise om onafhanklikheid gestel en selfs terroristiese middele geregverdig geag. Die invloedrykste was die Armeense Rewolusionêre Federasie (die Dasjnak-party), wat in 1890 gestig is. Hierdie partye het hoofsaaklik hervorming binne die ryk nagestreef en het net beperkte steun onder Ottomaanse Armeniërs geniet. Ná 1896, toe die Huntsjak-party in twee kampe verdeel het, was die Dasjnak die hoofrolspeler in die Armeense rewolusionêre beweging.Guenter Lewy: The Armenian Massacres in Ottoman Turkey: A Disputed Genocide. Salt Lake City 2005, p. 12.