duimnael|250px|Politieke sienings verskil gemiddeld oor die nasies. 'n rekonstruksie van die Inglehart–Welzel Kultuur-kaart van die wêreld gebaseer op die World Values Survey.
Politiek (Grieks: Πολιτικά politiká; letterlik "van, vir, of met betrekking tot burgers") is die proses en metode van besluitneming vir groepe mense. Politiek is die versameling aktiwiteite wat verband hou met die neem van besluite in groepe, of ander vorme van magsverhoudinge tussen individue, soos die verspreiding van hulpbronne of status. Die akademiese studie van politiek word Politieke wetenskap (politikologie) genoem en is die ondersoek van politieke optrede, en bestudeer die verkry en toepassing van mag, wat die afdwing van iemand se wil op 'n ander is.
Dit kan positief gebruik word in die konteks van 'n 'politieke oplossing' wat kompromiegesind en nie-gewelddadig is of beskrywend as 'die kuns of wetenskap van die regering', maar het ook dikwels 'n negatiewe konnotasie. Die slawernyafskaffer Wendell Phillips het byvoorbeeld verklaar dat "ons nie politiek speel nie; anti-slawerny is geen grap vir ons nie." Die begrip is op verskillende maniere gedefinieer, en verskillende benaderings het fundamenteel verskillende menings oor of dit moet uitgebreid of beperk, empiries of normatief gebruik word, en of konflik of samewerking daarvoor noodsaakliker is.
'n Verskeidenheid van metodes word in die politiek toegepas, wat die bevordering van eie politieke sienings onder mense insluit, onderhandeling met ander politieke onderdane, wette opstel en mag uitoefen, insluitend oorlogvoering teen teëstanders. Politiek word op 'n wye verskeidenheid sosiale vlakke uitgeoefen, van klans en stamme van tradisionele samelewings, deur moderne plaaslike regerings, maatskappye en instellings tot soewereine state, tot op internasionale vlak. In moderne nasiestate vorm mense dikwels politieke partye om hul idees te verteenwoordig. Lede van 'n party stem dikwels in om dieselfde standpunt in te neem oor baie aangeleenthede en stem in om dieselfde wetswysigings en dieselfde leiers te steun. 'n Verkiesing is gewoonlik 'n kompetisie tussen verskillende partye.
'n Politieke stelsel is 'n raamwerk wat aanvaarbare politieke metodes binne 'n samelewing definieer. Die geskiedenis van politieke denke kan teruggevoer word na die vroeë oudheid, met kernwerke soos Plato se Republiek, Aristoteles se Politica, Chanakya se Arthashastra en Chanakya Niti (3de eeu vC), asook die werke van Konfusius.
Etimologie duimnael|regs|180px|Aristoteles, wie se werk Politiká die woord "politiek" aan die Westerse tale gegee het Die woord politiek het sy oorsprong in die Griekse woord polis, wat "stad" beteken. Aristoteles se klassieke werk Politiká – letterlik "die sake van die stede" – het die Antieke Griekse term politiká gebruik. In die middel van die 15de eeu is die titel van Aristoteles se werk in Vroegmoderne Engels as Polettiques weergegee, wat later politics geword het.
Die enkelvoudsvorm politic is die eerste keer in 1430 in Engels aangeteken. Dit kom van die Middelfranse politique, wat self van die Latynse politicus afgelei is – 'n verlatynsing van die Griekse politikós, wat op sy beurt van polítes ("burger") en polis ("stad") kom.
Definisies Volgens Harold Lasswell is politiek 'wie kry wat, wanneer, hoe.'
Vir David Easton gaan dit oor 'die gesaghebbende verdeling van waardes vir 'n samelewing'. Vir Vladimir Lenin is 'politiek' die mees gekonsentreerde uitdrukking van ekonomie.'
Bernard Crick het aangevoer dat "politiek 'n kenmerkende vorm van heerskappy is waardeur mense saam optree deur middel van geïnstitusionaliseerde prosedures om verskille op te los, uiteenlopende belange en waardes te versoen en openbare beleid te maak in die strewe na gemeenskaplike doelstellings."
Volgens Adrian Leftwich: "Politiek bestaan uit alle aktiwiteite van samewerking, onderhandeling en konflik binne en tussen samelewings, waardeur mense die gebruik, produksie of verspreiding van menslike, natuurlike en ander hulpbronne organiseer tydens die produksie en reproduksie van hul biologiese en sosiale lewe."
Benaderings Daar is verskillende maniere waarop die benadering van politiek gekonseptualiseer is. Uitgebreid en beperk Adrian Leftwich het die siening van die politiek gedifferensieer op grond van hoe uitgebreid of beperk hulle persepsie van wat as 'polities' beskou word. Die uitgebreide siening sien die politiek aanwesig oor die sfeer van menslike sosiale verhoudings, terwyl die beperkte siening dit tot sekere kontekste beperk. Op 'n meer beperkende manier kan politiek byvoorbeeld hoofsaaklik oor die konsep regeer beskou word, terwyl 'n feministiese perspektief kan argumenteer dat aspekte wat tradisioneel as nie-polities beskou word, inderdaad ook as politiek beskou moet word. Laasgenoemde posisie is vervat in die slagspreuk die persoonlike is polities, wat die onderskeid tussen private en openbare kwessies betwis. In plaas daarvan kan politiek gedefinieer word deur die gebruik van mag, soos Robert A. Dahl aangevoer het.
Moralisme en realisme Sommige perspektiewe beskou politiek empiries as die uitoefening van mag, terwyl ander dit as 'n sosiale funksie met 'n normatiewe grondslag sien. Dié onderskeid word soms die verskil tussen politieke moralisme en politieke realisme genoem. Vir moraliste is politiek nou aan die etiek verbonde en bereik dit sy uiterste in utopiese denke. Volgens Hannah Arendt was Aristoteles se siening dat "om polities te wees ... beteken het dat alles deur woorde en oorreding beslis word en nie deur geweld nie", terwyl Bernard Crick geskryf het dat politiek die manier is waarop vrye samelewings regeer word en dat ander vorme van heerskappy iets anders is. Vir realiste daarteenoor – onder wie Niccolò Machiavelli, Thomas Hobbes en Harold Lasswell gereken word – weerspieël die ware aard van politiek die menslike begeerte om te heers en om eiebelang te bevorder eerder as enige moralisme.
Konflik en samewerking Die agonisme voer aan dat politiek in wese op konflik tussen teenstrydige belange neerkom. Die politieke wetenskaplike Elmer Schattschneider het geskryf dat "aan die wortel van alle politiek die universele taal van konflik lê", terwyl die wese van politiek vir Carl Schmitt die onderskeid tussen "vriend" en "vyand" was. Dit staan in regstreekse teenstelling met die meer samewerkende sienings van Aristoteles en Crick. Die Ierse politieke wetenskaplike Michael Laver bied 'n gemengde siening tussen dié uiterstes: "Politiek gaan oor die kenmerkende mengsel van konflik en samewerking wat so dikwels in menslike interaksie voorkom. Suiwer konflik is oorlog. Suiwer samewerking is ware liefde. Politiek is 'n mengsel van albei."
Geskiedenis Voorgeskiedenis en vroeë state Die vroeë menslike vorme van sosiale organisasie – bendes en stamme – het geen gesentraliseerde politieke strukture gehad nie en word soms staatlose samelewings genoem. In die antieke geskiedenis het beskawings nie duidelike grense gehad soos state vandag nie; hulle grense kan eerder as grensstreke beskryf word. Die vroeë dinastieke Sumer en die vroeë dinastieke Egipte was die eerste beskawings wat hulle grense omskryf het. Tot in die 12de eeu het baie mense steeds in nie-staatlike samelewings gelewe, wat van betreklik gelykheidsgesinde bendes en stamme tot ingewikkelde en sterk gelaagde hoofmanskappe gestrek het.
Staatsvorming Daar is verskeie teorieë oor vroeë staatsvorming wat probeer verklaar waarom die staat op sommige plekke ontstaan het en op ander nie, terwyl ander navorsers meen dat sulke veralgemenings nie help nie en dat elke geval op sy eie meriete beskou moet word.
Vrywillige teorieë voer aan dat verskillende groepe mense uit 'n gedeelde rasionele belang saamgekom het om state te vorm. Dié teorieë konsentreer grootliks op die ontwikkeling van die landbou en die bevolkings- en organisatoriese druk wat daarop gevolg het. Een van die bekendste is die hidrouliese hipotese, wat aanvoer dat die staat uit die noodsaak ontstaan het om grootskaalse besproeiingsprojekte te bou en te onderhou. Konflikteorieë beskou daarteenoor konflik en die oorheersing van een bevolking oor 'n ander as die sleutel tot staatsvorming: state het nie uit vrywillige ooreenkoms ontstaan nie, maar uit een of ander vorm van onderdrukking van een groep deur 'n ander, en sommige van dié teorieë sien oorlog as beslissend vir staatsvorming.
Die oudheid Die eerste state van 'n soort was dié van die vroeë dinastieke Sumer en Egipte, wat onderskeidelik omstreeks 3000 v.C. uit die Urukperiode en die voordinastieke Egipte ontstaan het. Vroeë dinastieke Egipte was om die Nyl in die noordooste van Afrika gebou, met grense wat op die rivier en die oases gebaseer was, terwyl vroeë dinastieke Sumer in die suide van Mesopotamië gelê het, met grense wat van die Persiese Golf tot dele van die Eufraat en die Tigris gestrek het.
Die Egiptiere, Romeine en Grieke was die eerste mense wat 'n politieke filosofie van die staat uitdruklik geformuleer en politieke instellings rasioneel geanaliseer het; voor hulle is state in terme van godsdienstige mites beskryf en geregverdig. Verskeie belangrike politieke vernuwings van die klassieke oudheid kom van die Griekse stadstate (polis) en die Romeinse Republiek. Die Griekse stadstate het voor die 4de eeu burgerregte aan hulle vrye bevolking toegeken, en in Athene is dié regte met 'n regstreeks demokratiese regeringsvorm gekombineer wat 'n lang nalewe in die politieke denke en geskiedenis sou hê.
Moderne state duimnael|Die parlementsgebou in Helsinki. Verkose parlemente is een van die kenmerkende instellings van die moderne staat. Politieke wetenskaplikes beskou die Vrede van Wesfale (1648) as die begin van die moderne internasionale stelsel, waarin buitelandse moondhede hulle nie in 'n ander land se binnelandse sake behoort te meng nie. Die beginsel van nie-inmenging is in die middel van die 18de eeu deur die Switserse regsgeleerde Emer de Vattel uiteengesit, en state het die vernaamste institusionele rolspelers in 'n interstaatlike stelsel geword. Die Wesfaalse leer van state as onafhanklike rolspelers is in die 19de eeu deur die opkoms van die nasionalisme versterk, waarvolgens wettige state met nasies – groepe mense wat deur taal en kultuur verenig word – behoort saam te val.
In Europa was die klassieke nie-nasionale state van die 18de eeu die veelvolkige ryke: die Oostenrykse Ryk, die koninkryk Frankryk, die koninkryk Hongarye, die Russiese Ryk, die Spaanse Ryk, die Ottomaanse Ryk en die Britse Ryk. Sulke ryke het ook in Asië, Afrika en Amerika bestaan; in die Moslemwêreld is ná die dood van Mohammed in 632 kalifate gestig wat tot veelvolkige transnasionale ryke ontwikkel het. Die veelvolkige ryk was 'n absolute monargie wat deur 'n koning, keiser of sultan regeer is; die bevolking het aan baie volke behoort en baie tale gepraat, terwyl een volk oorheers het en sy taal gewoonlik dié van die staatsadministrasie was. 'n Paar van die kleiner state het oorleef, soos die onafhanklike vorstedomme Liechtenstein, Andorra en Monaco en die republiek San Marino.
Die meeste teorieë beskou die nasiestaat as 'n 19de-eeuse Europese verskynsel wat deur ontwikkelings soos staatsonderwys, massageletterdheid en die massamedia moontlik gemaak is, hoewel historici ook op die vroeë ontstaan van 'n betreklik verenigde staat en identiteit in Portugal en die Nederlandse Republiek wys. Navorsers soos Steven Weber, Michel Foucault en Jeremy Black voer aan dat die nasiestaat nie uit politieke vindingrykheid of blote toeval ontstaan het nie, maar 'n onbedoelde neweproduk van 15de-eeuse intellektuele ontwikkelings in die politieke ekonomie, die kapitalisme, die merkantilisme en die politieke geografie was, saam met die vooruitgang in kartografie.