Kritiese rasteorie is 'n begripsraamwerk wat ontwikkel is om die verhoudings tussen maatskaplike opvattings van ras in die Verenigde State, maatskaplike en politieke wetgewing, en die massamedia te verstaan. Kritiese rasteorie beskou rassisme ook as sistemies in verskeie wette en reëls, en nie net as iets wat op individue se vooroordele berus nie. Die woord krities in die naam is 'n akademiese verwysing na die kritiese teorie en beteken nie dat individue gekritiseer of blameer word nie.
Kritiese rasteorie word ook in die sosiologie gebruik om maatskaplike, politieke en regstrukture en die verdeling van mag te verklaar deur 'n "lens" wat op die begrip ras en op ervarings van rassisme fokus. Die raamwerk ondersoek byvoorbeeld rassesydigheid in wette en regsinstellings, soos die sterk uiteenlopende aanhoudingsyfers onder rassegroepe in die Verenigde State. 'n Sleutelbegrip is interseksionaliteit – die wyse waarop verskillende vorme van ongelykheid en identiteit deur die verbande tussen ras, klas, gender en gestremdheid geraak word. Navorsers in die veld beskou ras as 'n maatskaplike konstruk sonder biologiese grondslag. Een van die uitgangspunte is dat uiteenlopende uitkomste volgens ras die gevolg is van komplekse, veranderende en dikwels subtiele maatskaplike en institusionele dinamika, eerder as van die uitdruklike en opsetlike vooroordele van individue. Navorsers voer aan dat die maatskaplike en regskonstruksie van ras die belange van wit mense ten koste van mense van kleur bevorder,; . en dat die liberale opvatting van die Amerikaanse reg as "neutraal" 'n beduidende rol speel in die instandhouding van 'n rassistiese onregverdige maatskaplike orde, waar formeel kleurblinde wette steeds rassediskriminerende uitkomste het.
Kritiese rasteorie het in die Verenigde State ontstaan in die tydperk ná die burgerregtebeweging, toe die baanbrekende burgerregtewette van die 1960's uitgehol is en skole weer gesegregeer geraak het.; ; . Omdat rasseongelykheid voortgeduur het selfs nadat burgerregtewetgewing en kleurblinde wette ingestel is, het navorsers in die 1970's en 1980's die teorieë van die kritiese regstudies (critical legal studies, CLS) oor klas, ekonomiese struktuur en die reg herwerk en uitgebrei; . om die rol van die Amerikaanse reg in die voortsetting van rassisme te ondersoek. Die raamwerk, wat in die kritiese teorie gegrond is, het in die middel van die 1970's ontstaan in die geskrifte van verskeie Amerikaanse regsgeleerdes, onder wie Derrick Bell, Alan Freeman, Kimberlé Crenshaw, Richard Delgado, Cheryl Harris, Charles R. Lawrence III, Mari Matsuda en Patricia J. Williams. Dit steun op die werk van denkers soos Antonio Gramsci, Sojourner Truth, Frederick Douglass en W. E. B. Du Bois, sowel as op die Black Power-, Chicano- en radikaal-feministiese bewegings van die 1960's en 1970's.
Akademiese kritici voer aan dat kritiese rasteorie op storievertelling eerder as op getuienis en rede berus, dat dit waarheid en verdienste verwerp, en dat dit die liberalisme onderskat.. Sedert 2020 het konserwatiewe Amerikaanse wetgewers probeer om die onderrig daarvan in laer- en hoërskole te verbied of te beperk, sowel as verwante opleiding binne federale agentskappe. Voorstanders van sulke verbode voer aan dat die teorie onwaar en anti-Amerikaans is, dat dit wit mense as skurke uitbeeld, radikale linksheid bevorder en kinders indoktrineer. Voorstanders van die verbode is daarvan beskuldig dat hulle die uitgangspunte van die teorie verkeerd voorstel en dat hulle ten doel het om besprekings van rassisme, gelykheid, maatskaplike geregtigheid en die geskiedenis van ras breedweg te sensureer.
Definisies In sy inleiding tot die omvattende 1995-publikasie van die sleutelgeskrifte van die kritiese rasteorie het Cornel West dit beskryf as "'n intellektuele beweging wat eie is aan ons postmoderne (en konserwatiewe) tyd en terselfdertyd deel is van 'n lang tradisie van menslike verset en bevryding". Die regsprofessor Roy L. Brooks het dit in 1994 omskryf as "'n versameling kritiese standpunte teen die bestaande regsorde vanuit 'n rassegebaseerde oogpunt".
Gloria Ladson-Billings, wat die teorie saam met die mede-outeur William Tate in 1995 in die onderwysveld ingevoer het, het dit in 2015 beskryf as 'n "interdissiplinêre benadering wat rasse-ongelykheid in die samelewing wil verstaan en beveg". Ladson-Billings het in 1998 geskryf dat die teorie "aanvanklik ontstaan het as teenregsgeleerdheid teenoor die positivistiese en liberale regsdiskoers van burgerregte".
In 2021 het Khiara Bridges, 'n regsprofessor en die skrywer van die handboek Critical Race Theory: A Primer, kritiese rasteorie omskryf as 'n "intellektuele beweging", 'n "versameling geleerdheid" en 'n "analitiese gereedskapstel om die verhouding tussen die reg en rasse-ongelykheid te ondervra".
Die Encyclopaedia Britannica het dit in 2021 beskryf as 'n "intellektuele en maatskaplike beweging en los georganiseerde raamwerk vir regsontleding wat berus op die uitgangspunt dat ras nie 'n natuurlike, biologies begronde kenmerk van fisies onderskeibare subgroepe van die mens is nie, maar 'n maatskaplik gekonstrueerde (kultureel uitgedinkte) kategorie wat gebruik word om mense van kleur te onderdruk en uit te buit".
Kernbeginsels Navorsers in die veld sê ras is nie "biologies begrond en natuurlik" nie; dit is eerder 'n maatskaplik gekonstrueerde kategorie wat gebruik word om mense van kleur te onderdruk en uit te buit, en rassisme is nie 'n afwyking nie, maar 'n genormaliseerde kenmerk van die Amerikaanse samelewing. Volgens die teorie bevoordeel die negatiewe stereotipes wat aan lede van minderheidsgroepe toegeken word, wit mense en vererger dit rasse-onderdrukking. Individue kan aan 'n aantal verskillende identiteitsgroepe behoort. Die begrip interseksionaliteit – een van die hoofbegrippe – is deur die regsgeleerde Kimberlé Crenshaw ingevoer.
Derrick Albert Bell jr. (1930-2011), 'n Amerikaanse prokureur, professor en burgerregteaktivis, het geskryf dat rassegelykheid "onmoontlik en illusionêr" is en dat rassisme in die Verenigde State blywend is. Volgens Bell sal burgerregtewetgewing nie op sy eie vooruitgang in rasseverhoudinge meebring nie; beweerde verbeterings of voordele vir mense van kleur "dien geneig die belange van die dominante wit groepe", wat Bell belangesamevloeiing (Engels: interest convergence) genoem het. Sulke veranderinge raak gewoonlik nie die rassehiërargie nie en versterk dit soms selfs. Dit weerspieël die verskuiwing in die 1970's in Bell se herbeoordeling van sy eie vroeëre desegregasiewerk as burgerregteprokureur. Hy het gereageer op die hooggeregshof se uitsprake wat tot die hersegregasie van skole gelei het.
Die begrip standpuntteorie het vir die kritiese rasteorie besonder tersaaklik geword toe dit deur Patricia Hill Collins uitgebrei is om 'n swart feministiese standpunt in te sluit. Die standpuntteorie, wat in die 1980's deur feministiese sosioloë ingevoer is, hou in dat mense in gemarginaliseerde groepe wat soortgelyke ervarings deel, 'n gesamentlike wysheid en 'n eiesoortige stem tot gesprekke oor die vermindering van onderdrukking kan bydra. Volgens hierdie siening kan insigte oor rassisme blootgelê word deur die aard van die Amerikaanse regstelsel te ondersoek vanuit die perspektief van die alledaagse geleefde ervarings van mense van kleur.
Volgens die Encyclopaedia Britannica het die uitgangspunte van die teorie buite die akademie versprei en word dit gebruik om sosio-ekonomiese vraagstukke soos "armoede, polisiegeweld en die skending van stemreg" beter te verstaan – vraagstukke wat geraak word deur die wyse waarop ras en rassisme in die Verenigde State "verstaan en misverstaan" word.
Algemene temas Richard Delgado en Jean Stefancic het in 1993 'n geannoteerde bibliografie van die veld gepubliseer waarin hulle regswetenskaplike werke gelys het wat een of meer van die volgende temas aanspreek: "kritiek op die liberalisme"; "storievertelling/teenstorievertelling en 'die benoeming van 'n mens se eie werklikheid'"; "revisionistiese vertolkings van die Amerikaanse burgerregtereg en -vooruitgang"; "'n groter begrip van die onderbou van ras en rassisme"; "strukturele determinisme"; "ras, geslag, klas en hulle snypunte"; "essensialisme en anti-essensialisme"; "kulturele nasionalisme/separatisme"; "regsinstellings, kritiese pedagogie en minderhede in die regsprofessie"; en "kritiek en selfkritiek". Toe Gloria Ladson-Billings die teorie in 1995 in die onderwys ingevoer het, het sy gewaarsku dat die toepassing daarvan 'n "deeglike ontleding van die regsliteratuur waarop dit berus" verg.
Kritiek op die liberalisme Vir die regsgeleerdes van die veld was hulle "ontevredenheid" met die wyse waarop die liberalisme rassekwessies in die Verenigde State aanspreek, in 1993 die belangrikste. Hulle het "liberale regsleer" gekritiseer, insluitend regstellende aksie, kleurblindheid, rolmodellering en die verdienstebeginsel. Hulle het spesifiek beweer dat die liberale opvatting van waardeneutrale reg bygedra het tot die instandhouding van 'n rassistiese onregverdige maatskaplike orde in die land.
'n Voorbeeld van 'n werk wat die grondliggende liberale opvattings van Verligtingswaardes soos rasionalisme en vooruitgang bevraagteken, is Rennard Strickland se artikel "Genocide-at-Law: An Historic and Contemporary View of the Native American Experience" in die Kansas Law Review van 1986. Daarin het hy "inheemse Amerikaanse tradisies en wêreldbeskouings" in die regskurrikulum ingevoer en die destydse verskansing van die "hedendaagse idees van vooruitgang en verligting" uitgedaag. Hy het geskryf dat Amerikaanse wette wat die alledaagse lewe van inheemse Amerikaners "deurdring", in "die meeste gevalle met noukeurige wettigheid uitgevoer is", maar steeds gelei het tot wat hy "kulturele volksmoord" genoem het.
In 1993 het David Theo Goldberg beskryf hoe lande wat die klassieke liberalisme se begrippe van "individualisme, gelykheid en vryheid" aanvaar – soos die Verenigde State en Europese lande – strukturele rassisme in hulle kulture en tale verberg. Hy verwys na terme soos "Derde Wêreld" en "primitief".
In 1988 het Kimberlé Crenshaw die oorsprong nagespoor van die Nuwe Regses se gebruik van die begrip kleurblindheid, van neokonserwatiewe dinkskrums in die 1970's tot die regering van Ronald Reagan in die 1980's. Sy het beskryf hoe prominente figure soos die neokonserwatiewe navorser Thomas Sowell en William Bradford Reynolds, wat van 1981 tot 1988 adjunk-prokureur-generaal vir die burgerregte-afdeling was, "streng kleurblinde beleid" bepleit het. Sowell en Reynolds het, soos baie konserwatiewes destyds, geglo dat die doel van rassegelykheid reeds bereik is en dat die rasspesifieke burgerregtebeweging dus 'n "bedreiging vir die demokrasie" was. Die kleurblindheidslogika wat in argumente oor "omgekeerde diskriminasie" ná die burgerregte-era gebruik is, berus op 'n bepaalde siening van "gelyke geleentheid", soos deur Sowell aanvaar, waarin die staat se rol beperk is tot die verskaffing van 'n gelyke speelveld eerder as die bevordering van 'n gelyke verdeling van hulpbronne.