Die term Spaanse literatuur van Realisme sluit werke in wat deel uitmaak van 'n literêre beweging wat deel is van Realisme, 'n kulturele beweging wat in die middel van die 19de eeu in Europa bevorder is deur die neigings van die romantiese beweging te ondermyn. Dit is 'n stroom uit Frankryk wat omstreeks 1850 kieme ontwikkel het wat reeds in die Romantiek bestaan het, veral costumbrismo. Romantiese idees sou bietjie vir bietjie oplos en 'n reaksie sou begin teen "kuns ter wille van kuns" wat die onafhanklikheid of outonomie van die werk van die werklikheid verkondig het; Die blik van sommige was moeg vir die verbeeldingryke en skilderagtige, en het probeer om mense, die samelewing en hedendaagse optrede objektief waar te neem. Die doel daarvan was om 'n portret van die samelewing aan te bied. Die vernaamste voorlopers was Honoré de Balzac (1799-1850) wat met werke soos Die Menslike Komedie 'n morele en sosiale doel aan die roman afgedwing het. Stendhal (1783-1842) het eweneens die sentimentaliserende onderwerpe van romantiek en sy voorkeur vir heldhaftige en verhewe karakters aangeval deur sy romans Rooi en Swart en La Chartreuse de Parme, waarin "Die roman is 'n spieël wat ons in die pad steek", 'n frase wat terloops herinner aan Cervantes oor komedie, waarvan hy gesê het dat "dit by elke stap 'n spieël voor ons plaas, waar ons die handelinge van die menslike lewe aanskoulik sien, hierdie doel byna uitsluitlik besef." baie gou het, by sommige skrywers, tot Naturalisme gelei.
Die term "realis" is vir die eerste keer in 1850 gebruik, met verwysing na die skildery van Gustave Courbet, Honoré Daumier en Jean-François Millet, maar is later uitgebrei na die res van die kunste. In die letterkunde is die roman hoofsaaklik weerspieël. Miskien is een van die redes vir die gewilde sukses van die romans te vinde in hul publikasie in die koerante van die tyd. Die redaksie het die roman in paaiemente gebruik om die publiek te dwing om daagliks die koerant te koop. Die houding van die realistiese skrywer is analities en krities, en hy bly gewoonlik afsydig van wat hy vertel. Die hoofromans van die 19de eeu was sosiaal van aard, en skrywers is as "geskiedkundiges van die hede" beskou.
Daar moet egter nie vergeet word dat romantiese neigings bly voortbestaan het of dat ander ontwikkel het wat teen Realisme gereageer het nie.
Historiese konteks Gedurende die 19de eeu het Spanje een van die onstuimigste tydperke in sy geskiedenis beleef. Die eeu het begin met die Onafhanklikheidsoorlog teen Frankryk en is afgesluit met die Spaans-Amerikaanse Oorlog en die Ramp van 1898, wat die verlies van Kuba in Amerika en Filippyne in Asië beteken het. Die Bourbon-dinastie is, ná die regerings van Ferdinand VII (1814–1833) en Isabella II (1833–1868), deur die revolusie van laasgenoemde jaar, La Gloriosa, omvergewerp. Die Voorlopige Regering (1869–1871) en die kort bewind van Amadeo van Savoye (1871–1873) het gevolg. Daarna het die kort tydperk van die Eerste Republiek (1873–1874) aangebreek, gevolg deur die staatshoofskap van Serrano (1874) en die Bourbon-restourasie onder Alfonso XII (1875–1885), seun van Isabella II, ná die staatsgreep van Martínez Campos. Ná die koning se dood het sy tweede vrou, Maria Christina, tot 1902 as regentes opgetree, die jaar waarin haar seun Alfonso XIII begin regeer het.
Literêre kenmerke van die Realisme thumb|195px|left|Die derdeklaswa, deur die realistiese skilder Honoré Daumier.
In Spanje was die beste literêre produk van die tweede helfte van die 19e eeu die roman, wat op sy beurt die gevolg was van die internasionale bloei van die genre in daardie tyd as uitdrukking van die opkoms van die middelklas of bourgeoisie wat deur opeenvolgende revolusies (1789, 1820, 1830, 1848) die politieke mag verower het. Die waardes en bekommernisse van die burgerlike klas word soos in ’n spieël in die literatuur van die Realisme weerspieël: individualisme, materialisme, die begeerte na sosiale opgang en waardering vir die alledaagse en onveranderlike.
Die temas van die literêre Realisme is hoofsaaklik die kontras tussen tradisionele en landelike waardes en moderne en stedelike waardes, of die trek van die platteland na die stad en die sosiale en morele kontraste wat dit veroorsaak; die stryd om sosiale opgang en morele en ekonomiese sukses; en die onbevredigde posisie van die vrou wat reeds die reg op elementêre onderwys het, maar nie toegang tot die arbeidswêreld en die burgerlike onafhanklikheid en individualisme kan verkry nie (waarmee die tipiese tema van die 19de-eeuse owerspel en die feuilletonagtige en sentimentele fantasie as ’n vorm van ontvlugting, die sogenaamde bovarisme, na vore kom). Daar is twee strominge binne die Realisme: die progressiewe en die konserwatiewe.
Die realistiese roman van hierdie tydperk word gekenmerk deur: Objektiewe beskouing van die werklikheid deur middel van direkte waarneming van gebruike of sielkundige karaktertrekke. Enige subjektiewe aspek, fantastiese gebeure en enige gevoel wat van die werklikheid afwyk, word uitgeskakel: "Die roman is die beeld van die lewe" (Galdós), "’n artistieke kopie van die werklikheid" (Clarín). Verdediging van ’n tesis: die vertellers skryf hul werke deur die werklikheid vanuit hul morele opvatting te benader (die sogenaamde tesisroman). Om dit beter uit te druk, ondersoek hulle die burgerlike individualisme deur middel van die sogenaamde alomteenwoordige verteller, en verken hulle die sielkunde van hul karakters. Die verdediging van ’n tesis hou egter die gevaar van manicheïsme in en kan die objektiwiteit van die roman in gevaar stel. Temas wat na aan die leser is: huwelikskonflikte, ontrouheid, verdediging van ideale, sosiale en ekonomiese probleme, ens., maar gefokus op die middelklas of bourgeoisie: slegs die naturalisme sal werklik nader aan die proletariaat en die laer klasse beweeg. Die alledaagse en volkstaal verkry groot belang, aangesien dit die karakters in hul werklike omgewing plaas. Die spreektaal van die tydperk word sonder akademisme weergegee, selfs met dialektiese kenmerke, maar die prosa is wel akademies: dit is streng opgebou met lang periodes waarin ondergeskikte konstruksies volop voorkom en die sogenaamde "bladsygehalte". ’n Oorvloed van gedetailleerde beskrywings, as gevolg van die ontwikkeling van die fotografie en die "dokumentêre" beskouing van die roman onder invloed van die positivisme, aangesien realistiese skrywers die omgewings, kleredrag, gespreksonderwerpe, werksaamhede, voedsel en voorkoms van hul karakters noukeurig waarneem en aanteken, met die doel om die lewe en samelewing van hul tyd tot in die fynste besonderhede vir die toekoms weer te gee. Voorkeur vir burgerlike karakters, uit die middelklas, alledaags, bekend en naby, eerder as die helde en rebelle en die eksotiese mites van die romantiek.
Voorrealisme, Realisme en Naturalisme in Spanje Voordat realisme as ’n algemene estetika in die Spaanse narratief aanvaar is, was daar ’n tydperk waarin dit begin sigbaar word het deur die romantiese kostumbrisme, waarvan die beskrywende metode oorgeneem is, en die laaste vorme van ’n gebalanseerde en burgerlike neoklassisisme, waarvan die taal en die opvoedkundige of moraliserende strewe oorgeneem is. Eugenio de Tapia (1776–1860), met die merkwaardige roman Los cortesanos y la revolución (1838–1839, 2 dele), wat te midde van die triomf van die romantiese estetika gedruk is, word deur Juan Ignacio Ferreras as "die eerste realis in tyd" beskou; eers in 1849 sou die Spaanse vertaling van La gaviota deur Cecilia Böhl de Faber, "Fernán Caballero" (1796–1877), en die verskeie romans en verhale van Pedro Antonio de Alarcón (1833–1891) verskyn. Hy sluit die drietal van hierdie fase van voorrealisme of realisme met romantiese elemente af.
In Spanje het realisme vanaf 1870 (die jaar van La fontana de oro deur Benito Pérez Galdós) besonder maklik ingang gevind, aangesien daar reeds ’n voorgeskiedenis in die pikarese romans en Don Quichot was. Die kritikus Manuel de la Revilla het die estetika van Honoré Balzac verdedig, wat in Frankryk deur die tydskrif Le Réalisme (1856–1857), onder redaksie van Louis Edmond Duranty en Jules Assezat, voorgestaan is; in hierdie tydskrif word ’n historiese bewustheid van sosiale onreg en die industriële en wetenskaplike revolusie ontwikkel, maar die Christendom en die monargie word ook gekritiseer, faktore wat tot die verwerping daarvan gelei het.
Dit het sy grootste bloeityd in die tweede helfte van die 19de eeu bereik (Juan Valera, José María de Pereda, Benito Pérez Galdós), hoewel dit nie die strengheid bereik het van die kanons wat deur die skool van Honoré Balzac vasgestel is nie.
By Galdós vanaf La desheredada (1881), en later by Leopoldo Alas Clarín, Emilia Pardo Bazán en Vicente Blasco Ibáñez, is daar duidelike naturalistiese invloede, maar sonder die wetenskaplike en eksperimentele grondslag wat Émile Zola aan sy werke wou gee. Hulle deel slegs die gees van stryd teen die konserwatiewe ideologie en, in baie gevalle, hul ondermynende gedrag; ander skrywers van hierdie tweede generasie het verkies om nie hierdie estetika te aanvaar nie, soos Armando Palacio Valdés of Luis Coloma. Die realistiese roman weerspieël oor die algemeen streekgebonde omgewings, soos Pereda in Kantabrië, Juan Valera in Andalusië, Clarín in Asturië, ens. Benito Pérez Galdós is ’n uitsondering, aangesien hy verkies om sy werke in die stedelike ruimte van Madrid te laat afspeel.
Die naturalisme in Spanje het ook sy teenstanders gehad en groot polemieke het ontstaan. Onder die teenstanders was Pedro Antonio de Alarcón en José María de Pereda, wat dit selfs as «immoreel» bestempel het. Die vurigste verdedigers daarvan was Benito Pérez Galdós en Emilia Pardo Bazán. Die felste kontroversie het vanaf 1883 plaasgevind, na aanleiding van die publikasie van La cuestión palpitante deur die gravin Emilia Pardo Bazán, ’n voorstander van naturalisme met Katolieke morele waardes.
Hierdie generasie bestaan uit ’n nuwe reeks skrywers. Die tydperk van die grootste oorvleueling tussen hierdie generasies het in die 1880's plaasgevind. In hierdie dekade was Pedro Antonio de Alarcón, José María de Pereda, Benito Pérez Galdós, Juan Valera, Leopoldo Alas Clarín, Emilia Pardo Bazán en Armando Palacio Valdés gelyktydig aktief. Skrywers wat minder aandag van die kritiek ontvang het, is Jacinto Octavio Picón (1852–1923) en José Ortega Munilla (1856–1922).
Die kenmerke wat hierdie groep definieer, is ’n kritiese klassebewustheid en ’n sekere aanvanklike optimisme wat later in pessimisme sou verander ná die geringe of geen vrugte van die revolusie van 1868. Op individuele vlak vertoon elkeen ’n eie styl of ’n tradisionele (Pereda, Palacio Valdés, Alarcón, Pardo Bazán) of progressiewe (Galdós, Clarín) neiging. Van al die skrywers in hierdie groep is Alarcón die enigste een wat sommige eienskappe vertoon wat van die romantiek geërf is, veral die meer romantiese kostumbrisme. Hierdie invloed is duidelik sigbaar in Cuentos amatorios (1881), Historias nacionales (1881) en Narraciones inverosímiles (1881).
Tot die radikale naturalisme behoort reeds Eduardo López Bago (1853–1931), sy vriend Alejandro Sawa (1862–1909), Rafael Vega Armentero (1852–1893), Ricardo Macías Picavea (1847–1899), José María Mateu Aybar (1847–1929), José Zahonero (1853–1931), Alfonso Pérez Gómez Nieva (1859–1931), Manuel Martínez Barrionuevo (1857–1917) en Silverio Lanza, onder vele ander.
Die Naturalisme thumb|Émile Zola uitgebeeld deur Manet