280px|duimnael|Boek van die Ridder Zifar, f. 32r Parys. «De cómmo una leona llevó a Garfín, el fijo mayor del cavallero Zifar» Spaanse letterkunde in die Middeleeue bestaan uit die korpus literêre werke wat tussen die begin van die 13de en die einde van die 15de eeu in Oudspaans geskryf is. Tradisioneel word die eerste en laaste werke van hierdie tydperk beskou as onderskeidelik die Cantar de mio Cid, 'n epiese gedig waarvan die manuskrip uit 1207 dateer, en La Celestina (1499), 'n werk wat algemeen beskryf word as 'n oorgang tussen die Middeleeue en die Renaissance.
Teen die einde van die 10de eeu het die tale wat in die Iberiese Skiereiland gepraat word ver van hul Latynse oorsprong ontwikkel, en kan dit beslis as Romaans beskou word. Latynse tekste is nie meer verstaan nie, soos gesien kan word uit die glosse wat in manuskripte van Kastilië gebruik is om Latynse terme te verduidelik.
Spaanse mondelinge literatuur het ongetwyfeld bestaan voordat Spaanse tekste geskryf is. Dit word getoon deur die feit dat verskillende skrywers in die tweede helfte van die 11de eeu, aan die einde van gedigte wat in Arabies of Hebreeus geskryf is, slotverse kon insluit wat in baie gevalle voorbeelde was van tradisionele lirieke in 'n Romaanse taal, dikwels Andalusiese romanse. Hierdie finale refreine staan bekend as kharjas (jarchas in Spaans).
Inleiding: die genres van die Middeleeuse literatuur Die fiksiegenres Die literêre komposisie in die Castiliaans (en, in die algemeen, in die Romaanse tale) is in sy beginfase in versvorm geskep. Daar is twee hoofredes vir hierdie feit: enersyds die aard daarvan as mondelinge volksliteratuur (wat die voordrag daarvan, dikwels met musikale begeleiding, behels het); andersyds het die skryf in prosa 'n tradisie in die gebruik van Castiliaans vereis (veral vir die ontwikkeling van die sintaksis) wat, gegewe die oorheersing van geleerde Latyn tot diep in die Middeleeue, eers in die 13de eeu kon ontstaan, toe Alfonso X, die Wyse, besluit het om Castiliaans 'n taal te maak wat gebruik is sowel vir sake van die koninkryksadministrasie,Die stadswette is byvoorbeeld in die loop van die 13de eeu van Latyn na Castiliaans oorgeskakel. as vir die samestelling van sy historiografiese werke en ander soorte werke.thumb|300px|Miniatuur van enkele minstreele in die Cantigas van Alfonso X die Wyse.
Die eerste genres wat dus oorweeg moet word, is die tradisionele liriek en die epiek (heldedigte en romans), wat, nadat hulle vanaf die 13de eeu op skrif gestel is, getuienis sou wees van mondelinge komposisies wat vroeër bestaan het; albei genres vorm wat die literatuur van die mester de juglaría genoem word, dit wil sê literatuur wat saamgestel is om voorgedra te word. Daarby moet ook die primitiewe Castiliaanse teater in ag geneem word.
Hierdie teater blyk terug te dateer tot die 11de eeu, in die vorm van opvoerings wat met godsdienstige temas verband hou. Dit is die geval met die eerste teaterteks in Castiliaans, die Opvoering van die Drie Konings, waarvan die enigste afskrif uit die oorgangsjare tussen die 12de en 13de eeu dateer, en wat op grond van die taal in die middel van die 12de eeu gedateer kan word. Daarna, en tot by La Celestina (waarvan die toeskrywing aan die teatergenre omstrede is), is die voorbeelde van teater in Castiliaans altyd indirek, deur verwysings in ander werke.
Wat die reeds geskrewe genres betref: aangesien die prestigetaal vir die geleerde (of hoflike) liriek gedurende die Middeleeue die Galicies-Portugees was, het die geleerde liriek in Castiliaans eers teen die middel van die 14de eeu begin ontwikkel, met sy belangrikste figuur, Jorge Manrique, in die 15de eeu.
Wat prosa betref,
Nietemin is daar reeds in dieselfde 12de eeu, tydens die biskopsamp van Raimundo, bewyse dat daar tydens die vertaling van verskeie werke uit uiteenlopende genres (wiskunde, astronomie, geneeskunde, filosofie...) na Latyn, in baie gevalle 'n tussenstap was waarin dit mondeling in Castiliaans vertaal is: eers van die oorspronklike taal na Castiliaans en daarna — wat van besondere belang is — van Castiliaans na Latyn; hierdie proses het veronderstel dat die Romaanse taal reeds ten volle ontwikkel was om abstrakte idees of gevorderde berekeninge uit te druk.
Die volledige vestiging van Castiliaans as 'n geskrewe taal op alle vlakke het egter in die 13de eeu plaasgevind. Dit het enersyds die verskyning van die werke van die sogenaamde mester de clerecía moontlik gemaak (geleerde narratiewe poësie in versvorm: Wonderwerke van Ons Liewe Vrou, deur Berceo, en Boek van goeie liefde, deur Juan Ruiz) en andersyds, naas die werke van opstelagtige aard, die eerste narratiewe literêre werke in prosa: verhale wat aanvanklik vertalings/aanpassings was wat deur die werkswinkel van Alfonso X vervaardig is, en wat reeds in die 14de eeu in oorspronklike skeppings verander het (hoewel met 'n belangrike volksagtergrond), hetsy in die vorm van fiksie-avontuurverhale wat reeds naby aan die genre roman staan'n Groot deel van die kritiek verkies om nie die term roman vir hierdie soort Middeleeuse narratiewe werke te gebruik nie; in teorie sou almal van hulle behoort tot die genre wat in Engels romance genoem word. Daarom word daar verkies om na hulle te verwys met die generiese uitdrukking Boeke van... (Boek van die ridder Zifar), hetsy in die vorm van versamelings verhale, soos in die geval van El conde Lucanor van don Juan Manuel.
Die genres van nie-fiksie
Tot diep in die 13de eeu was die tale van geleerdheid Latyn, Arabies en Hebreeus, waarin alles geskryf is wat met godsdiens, geskiedenis en wetenskap te doen gehad het. Tydens die bewind van Ferdinand III van Kastilië (1217–1252) het Castiliaans geleidelik 'n geskrewe-literêre taal geword. thumb|300px|Alfonso X die Wyse Soos reeds hierbo aangedui, lê die oorsprong van die Castiliaanse literatuur in versvorm, en nie in prosa nie, omdat die tegniek vir die onderrig van die taal gebaseer was op die nabootsing van klassieke literêre tekste, wat in versvorm was. Later, toe die poëtiese tegnieke gevestig geraak het en hul uitdrukkingsmoontlikhede ten volle ontwikkel het (met die mester de clerecía), is onderwerpe wat voorheen in versvorm geskryf is, na die formele domein van prosa oorgeplaas. Dit hou ook direk verband met die rypwording van die politieke en sosiale stelsel: prosa, wat moeiliker as vers is, het 'n groter vermoë om die verskillende logiese en dialektiese eenhede van menslike denke met mekaar in verband te bring.
Die inhoud van die eerste werke wat in Castiliaanse prosa geskryf is, is dus hoofsaaklik van historiese aard en verskyn in die loop van die 12de eeu. Eerstens is daar die Corónicas (omstreeks 1186) van die Algemene Fuero van Navarra, kort vertellings in die vorm van annale. Tweedens verskyn daar enkele bondige Eerste Toledaanse annale (sterk deurspek met Mosarabismes). Daarna volg die Liber regum (omstreeks 1196–1209), oorspronklik in Navarrese Romaanse taal en aan die begin van die 13de eeu in Castiliaans vertaal. Daar is ook verskeie kontrakte en diplomas van private aard wat, deur Castiliaans te gebruik, die begripsprobleme weerspieël wat geskrewe Latyn veroorsaak het; iets wat sigbaar geword het in die voortdurende gebruik van glosses vanaf die 10de eeu.
Gevolglik is daar vanaf die einde van die 12de eeu en om politieke redes regsnorme op skrif gestel in 'n taal wat vir die meerderheid verstaanbaar was: Castiliaans. Geleidelik het sekere narratiewe hulpmiddels in regstekste ontwikkel: byvoorbeeld die exempla, oftewel kort illustratiewe verhale oor verskillende gevalle. Daarbenewens was vertalings baie belangrik vir die ontwikkeling van prosa in Castiliaans. Dit is deur die aartsbiskop Raimundo in Toledo begin (met die sogenaamde vertalerskool), aangesien dit 'n uiters voordelige taalkundige oefening was, onder meer om die sintaksis van Castiliaans meer buigsaam te maak.
Nietemin is die belangrikste figuur van die Castiliaanse kultuur van hierdie tydperk Alfonso X; sy aktiwiteit
Hy sowel as later sy seun Sancho IV het as konings van Kastilië en León die samestelling van 'n aansienlike aantal werke van baie verskillende opstelagtige genres bevorder.Tog was alles aan die hof van koning Alfonso nie studie nie: ontspanning het byvoorbeeld literêre behandeling gekry in die Boek van skaak, dobbelstene en tafelspeletjies.
Historiografie
Dit is juis aan sy historiografiese werk dat Alfonso X sy grootste aansien te danke het; sy produksie op hierdie gebied bestaan uit twee titels: die Estoria de España en die General Estoria. thumb|250px|Titelblad van El Victorial, manuskrip 17648 f.º 1r. Nasionale Biblioteek van Spanje.
Ander werke en outeurs wat met geskiedenis verband hou, is: Die Fazienda de Ultramar 'n Boek uit die eerste kwart van die 13de eeu wat 'n geografiese en historiese reisroete as gids vir pelgrims na Heilige Land vorm; Die Gran conquista de Ultramar 'n Verhaal wat 'n baie romanagtige kroniek bevat van die verowering van Jerusalem tydens die Eerste Kruistog en waarvan die eerste weergawe tussen 1291 en 1295 dateer; El Victorial of Kroniek van Pero Niño Geskryf deur sy vaandrig Gutierre Díez de Games; dit vertel van die heldedade van hierdie persoon, wat sy eie geskiedenis laat opteken; Die Ambassade na Tamorlan 'n Middeleeuse reisboek wat in 1406 deur Ruy González de Clavijo geskryf is, waarvan die inhoud 'n verslag is van die ambassade wat hierdie outeur saam met die Dominikaan Alfonso Páez de Santamaría na Samarkand aan die hof van koning Tamerlane onderneem het; Fernán Pérez de Guzmán (1378–1460) Neef van Pero López de Ayala en heer van Batres; hy is die eerste skrywer van portrette in die Castiliaanse literatuur, getiteld Generaciones y semblanzas (1450); dit bevat biografieë van vooraanstaande tydgenote of persone wat kort tevore geleef het; Hernando del Pulgar (omstreeks 1430–1492) Kroniekskrywer van Enrique IV en van die Katolieke Konings, wat nog 'n boek met portrette skryf: Claros varones de Castilla, in navolging van die Generaciones y Semblanzas.
Die historiografie in die 14de eeu word veral deur Enrique de Villena (1384–1434) oorheers. Sy belangrikste teks is Los doce trabajos de Hércules (1417), wat aanvanklik in Katalaans geskryf is. Dit is 'n komplekse werk waarin hy, met die vertrekpunt van die klassieke mitologie en deur middel van 'n interpretatiewe metode, sy siening van die samelewing van sy tyd uiteensit. Enrique de Villena se produksie het 'n vernuwing in die Spaanse prosa meegebring vanweë sy geleerdheid en die herstel van die latyniserende sintaksis — wat die Latynse sintaksis nageboots het.
Godsdienstige werke
Die Middeleeuse werke met godsdienstige inhoud dateer basies uit die 13de eeu, meer spesifiek dié wat voortgespruit het uit die vertaling van die Bybel in Romaanse tale en uit die opstel van ’n didaktiese literatuur of kategismusse.
Didaktiese werke
Die werke wat op die onderrig van een of ander soort kennis gerig was, het eerstens gestalte gekry in die sogenaamde wysheidsliteratuur, wat gedurende die 13de eeu ontwikkel het in die vorm van versamelings van sentensies, hetsy oorspronklik, hetsy weergawes van oorspronklikes in Arabies.
Binne die didaktiek moet ook die preke ingesluit word, waarvan die tegniek, gegewe die oorheersende rol van geestelikes as literêre outeurs, ’n enorme invloed gehad het. Daar was twee soorte preke: die geleerde preke (in Latyn) en die volkspreke, in ’n Romaanse taal. Laasgenoemde, gegewe die soort gehoor waarvoor dit bedoel was (’n mengsel van leke en geleerdes), het ruim gebruik gemaak van middele soos die exempla (illustratiewe verhale ontleen aan die Bybel en ander werklike of fiktiewe verhale met ’n moraliserende doel); benewens die exempla het die preke ook die sententiae gebruik, oftewel uitsprake van beroemde mense, wat hul oorsprong in die retoriek en die vroeë Christendom gehad het.