Alkmaar () is een stad in de provincie Noord-Holland in Nederland, en de hoofdplaats van de gemeente Alkmaar.
Alkmaar heeft een historisch centrum met 399 rijksmonumenten en 700 gemeentelijke monumenten.Alkmaarse monumenten behouden dankzij inzet ISV, Alkmaar.nl, 12 november 2008 De stad staat bekend als "de kaasstad". Van begin april tot eind september wordt wekelijks een traditionele kaasmarkt gehouden.Kaasmarkt: vrijdagochtend en enkele dinsdagavonden tussen 30/3-28/9/2018 kaasmarkt.nl Een inwoner van Alkmaar heet een Alkmaarder, maar wordt in de volkstaal kaaskop genoemd.Alkmaar vrt.be De stad heeft twee spoorwegstations: station Alkmaar en station Alkmaar Noord.
Etymologie De naam Alkmaar wordt sinds de middeleeuwen in verschillende vormen gebruikt: Allecmere (tiende eeuw), Alcmere (1063), Alcmare (elfde en twaalfde eeuw), of Alkmare (1132). Mogelijk betekent het laatste deel maar (voorheen mere) "meer", "vijver" of "moeras", terwijl de eerste term alk lijkt te komen uit de Dietse betekenis "moeras" of "tempel".Dictionnaire des noms de lieux – Louis Deroy et Marianne Mulon (Le Robert, 1994)
Geschiedenis Middeleeuwen Alkmaar is ontstaan op een strandwal, waarover een lange landweg naar het zuiden van Holland liep. Het was van origine een agrarische nederzetting, die gecentreerd was rond de in de 10e eeuw gestichte Sint-Laurenskerk in het westelijke deel van de latere binnenstad. Op de strandwal lagen de akkers. Iets ten oosten daarvan lagen de lagergelegen veen- en kleigronden van de Mient. De Scheteldoekshaven bij Alkmaar bood een mogelijkheid tot handel via de Laat en het oostelijker gelegen Voormeer naar de Rekere in het noorden en het Schermermeer in het zuiden en oosten. Via het Voormeer was de plaats ook verbonden met het Almere (de latere Zuiderzee). De agrarische bebouwing is deels nog terug te zien in het feit dat in dit deel van de stad nog steeds veel lage arbeiderswoningen staan van een laag met een kap, zoals langs de Geest en de Doelenstraat.
Toen graaf Dirk VII van Holland in Zeeland oorlog voerde, viel zijn broer Willem van Friesland in november 1195 West-Friesland binnen. Gravin Aleid van Kleef trok daarop ten strijde tegen haar zwager en versloeg hem bij Alkmaar. Op 11 juni 1254 werden aan Alkmaar stadsrechten verleend door Willem II van Holland. De stad deed toen voornamelijk dienst als grensvesting en uitvalsbasis in de strijd tegen de West-Friezen. Daartoe liet de graaf van Holland ten noordoosten van de stad de Torenburg bouwen aan het einde van de Koningsweg.
Met het verslaan van de West-Friezen werd de weg geopend voor de aanleg van dijken en wegen ten noorden van de stad en begon een rustiger periode voor de handel. In de loop van de 13e eeuw kon Alkmaar hierdoor en door haar ligging bij het Voormeer uitgroeien tot een internationale handelsstad. In de 14e eeuw vonden er verschillende jaarmarkten plaats, waar ook internationale kooplieden kwamen. Na de grote stadsbrand van 1328 werd de stad door middel van aanplemping buiten de oostelijke dijk verder uitgebreid. Hier ontstond nieuwe bebouwing in de Mient, Luttik Oudorp en Voordam, waar de schepen aanlegden met hun handelswaren. De handel concentreerde zich vervolgens rond de Mient en het Fnidsen ("Venetië"). Ook de markt werd verplaatst van de kerk naar het Fnidsen en de kade van Luttik Oudorp. Door handel, visserij en scheepvaart verschoof het economisch zwaartepunt van de stad in de 15e eeuw naar het oosten. In het steeds minder aantrekkelijke en daardoor minder dure oude westelijke deel van de stad vestigden zich vanaf de 14e eeuw veel kloosters, waarvan het vroegere bestaan tegenwoordig nog teruggevonden kan worden in namen als Begijnenstraat, Clarissenbuurt, Paternosterstraat en de Sint Katherijnenstraat. In de 15e en 16e eeuw werd de stad verder uitgebreid met aanplempingen en kreeg zo een wat gelijkmatiger vorm. Als gevolg van de Opstand van het Kaas- en Broodvolk in 1492 werd de stad gedwongen om tijdelijk de stadspoorten en de wallen te slechten. Later werd een nieuwe omwalling aangelegd met twaalf torens en vier poorten, die onder andere te zien is op de kaart van Jacob van Deventer van rond 1560. Aan oostzijde langs het Voormeer waren geen versterkingen. In de 16e eeuw werden steeds meer gebieden rond de stad bedijkt en drooggemalen. Hierdoor verloor de stad enerzijds haar verbinding met de zee en de daarmee gepaard gaande handel. Anderzijds kreeg ze door de droogmakerijen een veel groter achterland en zo een grotere verzorgingsgebied. Door specialisatie in kaas en bier wist de stad haar positie als handelsstad deels te behouden.
Vroegmoderne tijd In de zomer van 1517 hadden stad en omgeving te lijden van plunderingen door Gelderse huursoldaten en de Arumer Zwarte Hoop. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog, werden in juni 1572 door de calvinistische Geuzen onder Diederik Sonoy de Alkmaarse franciscaner priesters en broeders opgepakt en in Enkhuizen op 25 juni 1572 omwille van hun trouw aan het katholieke geloof, na gruwelijke marteling, vermoord. De vermoorde geestelijken staan thans bekend als de martelaren van Alkmaar. In 1573 werd Alkmaar belegerd door de Spanjaarden, die in Oudorp hun kamp hadden opgeslagen. De Alkmaarders hielden hen echter met kokend teer en brandende takkenbossen op afstand. Deze gebeurtenis, die leidde tot de bekende uitdrukking Bij Alkmaar begint de victorie, wordt nog elk jaar gevierd op 8 oktober tijdens Alkmaars Ontzet. In 1876 werd ter herinnering aan deze gebeurtenis het Victoriemonument in het Victoriepark opgericht.
In 1607 vond de eerste uitleg van de Alkmaarderhout plaats. Deze bestond in de begindagen vooral uit "houten", bomenrijen langs een aantal lanen. De secularisatie van de kloostergebouwen leverde veel mogelijkheden voor de stad om ruimte te creëren voor de groeiende handel. In 1583 kon door de sloop van veel voormalige katholieke kloostergebouwen het Waagplein worden aangelegd. Andere gebouwen boden ruimte voor de molenaars en voor markten als de Paardenmarkt. In dezelfde tijd werden overlastgevende en ruimte vragende bedrijven verplaatst naar buiten de stad. Door de groei van de bevolking werd de stad eind 16e eeuw opnieuw uitgebreid met de nieuwe handelswijk Nieuwstad, waarvoor onder andere een deel van het Voormeer werd ingedijkt. Het resterende deel van het Voormeer werd ingericht als haven. Rondom de stad verrees een nieuwe omwalling met negen bolwerken en zeven poorten naar ontwerp van Adriaen Anthonisz. Met de verschuiving naar een stad met een meer regionale functie en de groei van het verkeer over land verschoof het economische zwaartepunt van de stad eind 16e eeuw naar de westzijde van de Mient. Veel herenhuizen verrezen in die periode langs de weg van de Sint-Laurenskerk naar de Mient en rond het nieuwe Waagplein.
In de Franse tijd werd het noorden van Holland omgevormd tot het Departement van Texel, waarvan Alkmaar de hoofdstad werd.
De Alkmaarsche Courant werd in 1799 in Alkmaar opgericht door Adrianus Sterck. De krant is tegenwoordig onderdeel van het Noordhollands Dagblad en tevens de grootste editie van die krant.
Moderne tijd Het Noordhollandsch Kanaal, dat in 1824 geopend werd, liep bij de aanleg precies om Alkmaar heen. Door de groei van Alkmaar loopt het er tegenwoordig dwars doorheen.
In 1865 en 1867 werd de infrastructuur verder uitgebreid door de opening van het Station Alkmaar aan de spoorlijnen naar Den Helder, Uitgeest en Haarlem. Vanaf 1905 had Alkmaar ook stoomtramverbindingen met Bergen (1905 tot 1955), Egmond (1905 tot 1934) en Schagen (1913 tot 1933).
In de 20e eeuw ontstonden nieuwe woonwijken rond Alkmaar, en in 1972 werden Oudorp, Koedijk-Zuid en het gedeelte ten zuiden van de spoorlijn Alkmaar – Heerhugowaard van Sint Pancras-Zuid (de buurtschap De Nollen) aan het grondgebied van Alkmaar toegevoegd. De stad begon ook een steeds grotere rol te spelen bij de opvang van het bevolkingsoverschot in de Randstad en de bevolking die een huis zocht door de renovatie van oude stadswijken, vooral Amsterdam. Alkmaar verkreeg de status van groeikern en werd destijds als een van de eerste "overloopsteden" aangemerkt. Een gevolg hiervan was de ontwikkeling van het stadsdeel Huiswaard.
Geografie thumb|Topografische kaart van gemeente Alkmaar, juni 2023
Stadsindeling
De stad Alkmaar en de gebieden van de voormalige gemeentes Graft-De Rijp en Schermer zijn onderverdeeld in vijf gebieden. Deze vijfgebieden zijn onderverdeeld met elf wijken. Deze wijken zijn op hun beurt onderverdeeld in 66 buurten
Centrum Centrum (wijk 8) Binnenstad-West (80) Binnenstad-Oost (81) Spoorbuurt (82) Overstad (83) Schelphoek
Noord De Mare (wijk 6) 't Rak-Zuid (60) 't Rak-Noord (61) De Horn-Noord (62) De Horn-Zuid (63) De Mare (64)Daalmeer/Koedijk (wijk 7) Daalmeer Zuidoost (70) Daalmeer Zuidwest (71) Koedijk en De Weijdt (72) Daalmeer Noordwest (73) Daalmeer Noordoost (74) Landelijk gebied Noord (79)
Zuid Zuid (wijk 1) Kooimeer (10) Dillenburg en Stadhouderskwartier (11) Staatsliedenkwartier en Landstraten (12) Oud-Rochdale (13) Emmakwartier (14) Nassaukwartier en Hout (15) Oranjepark (16) Cranenbroek (17) Bloemwijk en Zocherkwartier (18) Burgemeesterkwartier (19)Overdie (wijk 3) Oud-Overdie (30) Oosterhout (31) Overdie-Oost (32) Overdie-West (33) Boekelermeer-Zuid (38) Boekelermeer-Noord (39)
West West (wijk 4) De Hoef III en IV (40) De Hoef I en II (41) Bergerwegkwartier (42) Bergerhof en Blaeustraatkwartier (43) Bergermeer (44) Landelijk gebied-West (49)Huiswaard (wijk 5) Huiswaard-1-Zuid (50) Muiderwaard (51) Huiswaard-2-West (52) Huiswaard-2-Oost (53)Vroonermeer (wijk 11) Vroonermeer-Zuid (110) Vroonermeer-Noord (111)
Oost Oudorp (wijk 2) Rekerbuurt en Ooievaarsnest (20) Oudorp-Noord en Oudorp-Oost (21) Oudorp-Centrum (22) Schermereiland en Omval (23) Oudorperpolder-Zuid (24) Oudorperpolder-Midden (25) Oudorperpolder-Noord (26) De Nollen (28) Beverkoog (29)Schermer (wijk 9) Oterleek (90) Ursem (91) Stompetoren (92) Schermerhorn (93) Zuidschermer (94) Driehuizen (95) Grootschermer (96)Graft-De Rijp (wijk 10) Noordeinde (100) West-Graftdijk (101) Graft (102) De Rijp (103) Oost-Graftdijk (104) Starnmeer (105) Markenbinnen (106)
Beschermd stadsgezicht In de gemeente Alkmaar liggen vier van rijkswege beschermde stads- en dorpsgezichten. In de stad Alkmaar zelf liggen Stadsgezicht Alkmaar en Stadsgezicht Alkmaar - Westerhoutkwartier. Het eerste gezicht beslaat de historische Binnenstad van Alkmaar. Het tweede beslaat een van de eerste uitbreidingswijken van Alkmaar ten zuiden van de binnenstad. Hierin zijn ook delen opgenomen van de Alkmaarderhout een 17e eeuws stadsbos. In de in 2015 geannexeerde gemeenten Schermer en Graft-de Rijp. Zo betreft de droogmakerij Schermer een beschermd dorpsgezicht. In de voormalige gemeente Graft-de-Rijp betreft sinds 1969 het historische dorpscentrum van De Rijp een beschermd dorpsgezicht.
Politiek en bestuur
Cultuur Bezienswaardigheden thumb|Stadhuis, foto is vertekend thumb|Hof van Sonoy thumb|De Accijnstoren aan de Bierkade thumb|Waag thumb|Kaasmarkt in Alkmaar Verschillende delen van Alkmaar zijn een beschermd stadsgezicht: binnenstad en Westerhoutkwartier.
Alkmaar beschikt over voor deze stad karakteristieke oude grachten, cafés, restaurants en winkels. Alkmaar is bekend om zijn hofjes, onder andere het 16e-eeuwse Hof van Sonoy en het Wildemanshofje. De stad kent vele grachten met huizen uit de 16e tot de 19e eeuw. Alkmaar telt 399 inschrijvingen in het rijksmonumentenregister en heeft enkele oorlogsmonumenten: Lijst van rijksmonumenten in Alkmaar (gemeente) Lijst van gemeentelijke monumenten in Alkmaar (gemeente) Lijst van oorlogsmonumenten in Alkmaar Lijst van beelden in Alkmaar
De bekendste bezienswaardigheden van Alkmaar worden hieronder opgesomd. Accijnstoren Grote of Sint-Laurenskerk Hooge Huys Huis met de Kogel Huize Egmont (ook bekend als Huis de Dieu) Kaasfabriek Eyssen