Enkhuizen () is een stad en gemeente in de regio West-Friesland, in de Nederlandse provincie Noord-Holland. De gemeente ligt aan zowel het Markermeer als het IJsselmeer. In de gemeente wonen inwoners op een oppervlakte van 116,04 km² (waarvan 103,62 km² water) (, bron: CBS). De gemeente Enkhuizen omvat naast de gelijknamige stad ook het dorp Oosterdijk en de buurtschap Westeinde.
Enkhuizen staat bekend als de 'Haringstad' vanwege zijn verleden als centrum voor de haringvisserij. De stad is, onder meer vanwege de uitgebreide en goed bewaarde historische binnenstad, een belangrijk toeristisch centrum (jachthavens, Sprookjeswonderland, Zuiderzeemuseum). Daarnaast telt het stadje internationaal vermaarde zaadbedrijven en tuinbouw, alsmede een cluster van kunststofindustrie. In Enkhuizen wordt (in mindere mate) Enkhuizens gesproken, een West-Fries dialect.
Geschiedenis Reeds in de bronstijd was er nabij het latere Enkhuizen een nederzetting aanwezig. Bij archeologische opgravingen in 2009 zijn hiervan onder meer boerderijen en een grafheuvel teruggevonden die dateren uit 1575-1200 v.Chr.ADC Archeoprojecten (2009), Archeologen vinden visfuik uit de prehistorie in Enkhuizen Er is echter geen sprake van continue bewoning.
Middeleeuwen Enkhuizen begon zijn bestaan in de middeleeuwen als haven- en vissersdorp. Op 27 januari 1356 verleende Graaf Willem V Enkhuizen in een korte oorkonde stadsrechten, naar model van dat van Medemblik, dat in 1289 stadsrechten had gekregen.J.C.M. Cox, “Hebbende privilege van stede”: de verlening van stadsrechtprivileges in Holland en Zeeland (13de - 15de eeuw), proefschrift Universiteit Leiden 2011, p. 104-106. Gearchiveerd op 24 oktober 2020. Deze eerste oorkonde was in het Nederlands gesteld. Op 4 april 1356 volgde de officiële bevestiging, in een langer, in het Latijn gesteld document, waarin het volledige stadsrecht was opgetekend.
thumb|links|Gezicht op Enkhuizen vanaf de Zuiderzee, geschilderd door Gerrit Pompe in de 17e eeuw Bij de verlening van het stadsrecht werd Enkhuizen officieel verenigd met het naburige dorp Gommerkarspel, waarvan de kern ongeveer op de plaats van de huidige Wester- of Sint-Gomaruskerk moet hebben gelegen. Buitendijks lag nog het "Oostdorp Enkhuizen" dat waarschijnlijk verdronk bij de stormvloed van 1421. In 1422 kregen de bewoners toestemming de restanten van de buitendijks gelegen kerk op te breken en binnendijks een nieuwe kerk te bouwen, de latere Zuider- of Sint-Pancraskerk. Enige tijd later werd ook begonnen met de bouw van de Westerkerk, en in de wedloop om de grootste en mooiste kerk te bouwen, kwam duidelijk tot uitdrukking hoezeer de vissers van Enkhuizen en de landbouwers van het voormalige Gommerkarspel nog gescheiden gemeenschappen waren.
In de 14e eeuw werd ook de eerste haven gegraven, waarvan de Zuider Havendijk is overgebleven. In de 15e en 16e eeuw werd overgegaan tot uitbreiding van de havens en de aanleg van vestingwerken. Deze vestingwerken zouden na een grote stadsuitbreiding aan het einde van de 16e eeuw de vorm krijgen waarin ze nog duidelijk zichtbaar zijn in de stad (de Vest).
Bloeitijd thumb|Kaart van Enkhuizen in 1652, uit Blaeu's Toonneel der Steden De Reformatie en het begin van de Opstand vormden de opmaat tot de bloeitijd van Enkhuizen. Op 21 mei 1572 geschiedde de Opstand van Enkhuizen, waarbij boze burgers de Spaansgezinde magistraten gevangen namen en Spaanse troepen de doortocht weigerden. Enkhuizen schaarde zich de volgende dag als eerste Hollandse stad achter de prins van Oranje toen zij de vloot met watergeuzen in de stad verwelkomden. Daarbij verkregen de calvinistische 'hardliners' een vrij grote invloed. Op 25 juni 1572 werd door de calvinistische geuzen van Diederik Sonoy, die juist tot burgemeester van Enkhuizen was benoemd, een aantal Alkmaarse franciscanen in Enkhuizen na martelingen en gruwelijke verminkingen gedood door ophanging. Deze groep zou later de martelaren van Alkmaar worden genoemd.
Als beloning voor het zich achter de prins scharen kreeg Enkhuizen in 1573 het zogeheten paalkistrecht, dat het overnam van het toen nog steeds koningsgezinde Amsterdam. Dit lucratieve privilege hield in dat Enkhuizen de betonning op de gehele Zuiderzee mocht verzorgen, en als tegenprestatie belasting mocht heffen van alle schepen op de Zuiderzee.
De 17e eeuw was de bloeitijd van Enkhuizen. De stad telde de grootste haringvloot van de Nederlanden, en bezat tevens een kamer van de VOC. Ook de West-Indische Compagnie was in de stad vertegenwoordigd. Door handel op de Oostzeelanden, Engeland, West-Afrika en Indië werd Enkhuizen rijk. De stad telde zo'n 25.000 inwoners, aanzienlijk meer dan het huidige aantal. In 1671 kwam de straatweg tussen Enkhuizen en Hoorn gereed, de eerste in het gewest Holland, waarmee de verbinding met het achterland aanzienlijk verbeterde.
Verval Eind 17e eeuw trad het verval in. De oorlogen met Engeland, het verzanden van de havenmond en de concentratie van handel op Amsterdam zorgden ervoor dat Enkhuizen een van de sluimerende verstilde stadjes aan de Zuiderzee werd. Door de economische neergang daalde de bevolking sterk. De stadsuitlegging van de 16e eeuw bleek veel te ambitieus, en grote delen van de stad binnen de vestingwerken bleven onbebouwd. Tussen 1650 en 1850 daalde de bevolking van 22.000 naar 5.400 inwoners. Tussen 1750 en 1850 verdwenen hierdoor ook ongeveer 1.600 huizen in de stad, zodat deze sterk inkromp; hele gebieden veranderden in weiland of moestuin.Woud, A. van der (1998) Het lege land. De ruimtelijke orde van Nederland 1798-1848, vierde dr., p. 315.
Moderne tijd thumb|Luchtfoto van Enkhuizen (1920-1940), Nederlands Instituut voor Militaire Historie. thumb|Polygoonjournaal uit 1955. Viering van de 600-jarige stadsrechten van Enkhuizen. Na voltooiing van de spoorlijn Amsterdam - Zaandam - Enkhuizen in 1885 (waarmee ook de Veerdienst Enkhuizen - Stavoren naar Stavoren en de spoorlijn Leeuwarden - Stavoren tot stand kwamen), bloeide de stad weer op. Met de aanleg van de Afsluitdijk in 1932 ging de haringvisserij verloren, hoewel er geruime tijd op andere soorten in het toen ontstane IJsselmeer kon worden gevist. Na de Tweede Wereldoorlog nam de bevolking weer toe en werd de bebouwing van Enkhuizen voor het eerst buiten de 17e-eeuwse omwalling uitgebreid.
Voor de aanleg van de spoorlijn werd de Ketenpoort gesloopt, daar is het bedrijventerrein Ketenwaal ontstaan. In 2017 zijn de restanten van de fundamenten van de Ketenpoort eenmalig blootgelegd ter voorbereiding van nieuwbouw op de Ketenwaal. De nieuwbouw gaat deze fundamenten niet beschadigen.
De stad ontvangt (watersport)toeristen en kent een florerende zaadteelt en bloembollenhandel.
Bezienswaardigheden Binnenstad thumb|Topografische gemeentekaart van Enkhuizen, september 2022 thumb|De Drommedaris thumb|De stadspoort Westerpoort of Koepoort thumb|Luchtfoto van de Enkhuizer binnenstad (1920-1940), Nederlands Instituut voor Militaire Historie. De binnenstad van Enkhuizen wordt door grachten doorsneden en ligt binnen vestingwallen die uit de 16e eeuw dateren en goed bewaard zijn gebleven. Tijdens een stadswandeling door de historische binnenstad passeert men verschillende authentieke gebouwen. Bekend zijn de Drommedaris (1540; in 1649 verhoogd en van een toren voorzien) met klokkenspel van Pieter Hemony, daterend uit de jaren 1671-1677, de laatgotische Zuider- of Pancraskerk, uit de 15e en 16e eeuw, met in de bijbehorende toren een klokkenspel van de gebroeders Hemony, de Wester- of Sint-Gommaruskerk, uit de 15e en 16e eeuw, met aangebouwde librije, waarin een 17e-eeuws interieur en het stadhuis (1686-1688), ontworpen door Steven Vennecool.
Voorts zijn er de waterpoorten Boerenboom en Oude Gouwsboom (beide daterend uit de 17e eeuw), de stadsgevangenis (1612), de Waag (vroeg-renaissance) uit 1559 en het Snouck van Loosenhuis uit 1786.
Het Snouck van Loosenpark, daterend uit 1897, is een van de eerste sociale woningbouwprojecten van Nederland. Dit werd gefinancierd uit de nalatenschap van de laatste erfgename van het bekende Enkhuizer patriciërsgeslacht waaraan het park tevens de naam ontleent.
Een deel van Enkhuizen is een beschermd stadsgezicht.
Monumenten
Boerenboom (1593) Buyskeshuis (1732) Café van Bleiswijk Drommedaris (1540) (spits 1657) Koepoort (1730) Oude Gouwsboom (1593) Peperhuis (1567) Snouck van Loosenhuis (1786) Snouck van Loosenkerk (1861) Snouck van Loosenpark (1897) Spuihuisje (17e eeuw) Stadhuis (1688) Stadsgevangenis (1612) Staverse Poortje (1615) Treinstation (1885) De Vest (vestingwerken, eind 16e eeuw) De Vriesstichting Waaggebouw (1559) Weeshuis (gevel 1616) Wester- of Sint-Gommaruskerk (1470-1516) met de hierin gevestigde librije of Bibliotheca Enchusana. De Westfriese Munt (1611) Sint-Franciscus Xaveriuskerk (1906, geen rijksmonument; gesloten) Zeemuur (1608) Zuider- of Sint-Pancraskerk (1524)
Cultuur thumb|Huizen in het Zuiderzeemuseum
Musea Flessenscheepjesmuseum Zuiderzeemuseum (buiten- en binnenmuseum) Enkhuizer Almanakmuseum aan de haven naast de voormalige visafslag. Heiligenbeeldenmuseum
Kunst in de openbare ruimte In de gemeente Enkhuizen zijn diverse beelden, sculpturen en objecten geplaatst in de openbare ruimte, zie: Lijst van beelden in Enkhuizen
Evenementen thumb|Enkhuizen tijdens het Jazzfestival in 2008 Enkhuizen kent een aantal grote en kleinere evenementen waarvan hieronder enkele genoemd worden. Sinds 1974 wordt in mei/juni het Jazzfestival Enkhuizen georganiseerd. Vele internationale jazzbands treden gedurende vier dagen op. Vanaf donderdag kan er op diverse plaatsen traditionele Jazz beleefd worden. Op de zaterdag is er onder meer een buitenprogramma. Sinds 2002 wordt er in het voorjaar het Smartlappenfestival georganiseerd. In de Zuiderkerk vinden in de zomer op een aantal zaterdagavonden concerten plaats rond het rond het historische Freytag orgel. Ook in de zomermaanden organiseert de vereniging Oud-Enkhuizen op woensdagavonden stadswandelingen door de historische binnenstad. Op de derde donderdag in september is het Enkhuizer Harddraverijdag met een kortebaandraverij en vuurwerk tot slot. Sinds 2014 is er geen kermis meer in die week. In december is er een lichtjesavond in 't Suud (Vissershoek) en omgeving. Hierbij worden inloopconcerten gegeven in het Stadhuis, de Lutherse Kerk, het Wapen van Enkhuizen, de Drommedaris en de Zuiderkerk.
Hemonycarillons Enkhuizen is beroemd om zijn Hemonycarillons die al vele eeuwen het hele etmaal automatisch elk kwartier over de stad klinken. Daarnaast speelt de stadsbeiaardier regelmatig op het carillon van de Zuidertoren en op het klokkenspel van de Drommedaris.
In de stad worden zomeravondconcerten gehouden, waarbij (hoofdzakelijk door middel van gastoptredens) wordt gespeeld op een van de twee Hemonycarillons die de stad rijk is. De concerten zijn meestal (op een na) op de Zuidertoren en worden georganiseerd door de Enkhuizer Klokkenspel Vereniging in samenwerking met de gemeente en de Stadsbeiaardier.
Sport thumb|Windsurfen op het IJsselmeer bij Enkhuizen in de schemer Enkhuizen is een belangrijk centrum voor de watersport op het IJsselmeer. Er is een drietal jachthavens en een flinke aanlegsteiger voor de charterschepen van de "bruine vloot". Bij Enkhuizen is in 2003 het eerste naviduct (een aquaduct, maar dan met een sluis erin) ter wereld aangelegd. De belangrijkste reden voor de aanleg van het naviduct was de enorme wachttijd voor schepen en autoverkeer bij de schutsluis, vanwege de enorme toename van de pleziervaart in de jaren rond de eeuwwisseling.
Gedurende het jaar worden er ook verschillende zeilraces georganiseerd rondom de stad, te weten: De Enkhuizer Klipperrace vanaf 1975, de Race om de Noord vanaf 1977, de Bolkoppenrace vanaf 1982, het Open Nederlands Kampioenschap Lemsteraken vanaf 2001. In 1990 en 1995 organiseerde de Enkhuizer Hardzeil Commissie de North Sail Race voor Sail Amsterdam.