thumb|Très belles heures de Notre-Dame, Meester van het parement van Narbonne, De Aanbidding der wijzen Het Très belles heures de Notre-Dame is een verlucht handschrift origineel gemaakt in het laatste kwart van de 14e eeuw in Frankrijk (Bourges). Het werk werd in 1405 gesplitst. Het deel dat de naam Très belles heures de Notre Dame draagt wordt bewaard in de Bibliothèque nationale de France als Ms. Nouvelle acquisition Latine 3093.
Geschiedenis Zoals zo vele handschriften heeft ook dit boek een bewogen geschiedenis. Het huidige handschrift is maar een deel van een van de eerste boeken die Jean, duc de Berry liet maken, bekend onder de naam Les Très belles Heures de Notre-Dame. Jean de Berry gaf de opdracht omstreeks 1380.Ingo F. Walther, Norbert Wolf, 2005, Codices illustres, The world’s most famous illuminated manuscripts, Köln, Taschen. Anderen plaatsen de opdracht van Jean de Berry eerder rond 1390.Robert S. Wieck, Bibliophilic Jealousy and the Manuscript Patronage of Jean, duc de Berry, in The Limbourg Brothers, Nijmegen Masters at the French Court 1400-1416, 2005, Ludion.Anne S. Korteweg, The Form and Content of Jean de Berry’s Books of Hours, in The Limbourg Brothers, Nijmegen Masters at the French Court 1400-1416, 2005, Ludion. König plaatst het werk zelfs in of na 1404 omdat in de kalender de dood van Filips de Goede in 1404 vermeld staat. Het is natuurlijk mogelijk dat dit achteraf aan de kalender werd toegevoegd of dat de ganse kalender later werd toegevoegd. De verluchting aan het boek werd waarschijnlijk in 1409 of daarvoor beëindigd. De miniatuur van het pinkstergebeuren uit dit handschrift, die gekopieerd werd in de Grandes heures du duc de Berry, werd niet van modellen gekopieerd maar van de afgewerkte miniatuur zelf, dit zou de afwerking plaatsen voor 1409 gezien de Grandes Heures volgens een ex libris in het boek in 1409 aan Jean de Berry werden overhandigd.
Origineel werd het boek ontworpen als een combinatie van een getijdenboek met uitgebreide suffragia of een gebedenboek en een missaal. In 1405 werd het boek in opdracht van de hertog gesplitst en in 1412 schenkt de hertog het getijdenboek aan zijn Garde des joyauxLetterlijk: bewaarder van de juwelen, bij die juwelen hoorden alle kostbaarheden dus ook bijvoorbeeld de handschriften. Robert d’Estampes. Dit gedeelte, dat de naam van het geheel meekrijgt namelijk Les Très belles Heures de Notre-Dame, blijft in de familie d’Estampes tot in de 18e eeuw.De actuele boekband is uit de 18e eeuw en draagt de wapens van een familie die gelieerd was aan de Estampes, de Duplessis-Châtillon. Bij het begin van de Mariagetijden, is in de marge van de annunciatieminiatuur(zie afbeelding hierbij) een biddende dame afgebeeld en ook haar wapenschild is toegevoegd. thumb|Très belles heures de Notre-Dame, Meester van het parement van Narbonne, Annunciatie met Marguerite de Beauvillier biddend in de marge Het gaat hier over Marguerite de Beauvillier, een familie waarmee de Estampes zich in de 15e eeuw door huwelijk gelieerd hadden.François Boespflug, Eberhard König, Les très Belles Heures, 1998, Les Éditions de Cerf, Paris. Daarna komt het handschrift terecht in de bibliotheek van graaf Victor de Saint-Mauris, vervolgens van Auguste de Bastard et uiteindelijk komt het handschrift terecht in de verzameling van Adolphe Rothschild en later van Maurice de Rothschild die het aan de Bibliothèque nationale de France schenkt in 1956, waar het nu bewaard wordt als Ms. Nouvelle acquisition Latine 3093.
Het andere deel van het boek, dat geen getijdenboek meer bevat maar wel een missaal en een gebedenboek wordt het Turijn-Milaan-Getijdenboek genoemd (voor details zie het artikel Turijn-Milaan-Getijdenboek).
Codicologische gegevens Het handschrift heeft een formaat van 284 x 203 mm. Het bevat 126 folia en 25 miniaturen (origineel 31). De pagina’s die verlucht zijn met een miniatuur hebben allemaal dezelfde structuur: een hoofdminiatuur in een rechthoekig kader (136 x 108 mm) met daaronder een bas de page (27 x 109 mm) gescheiden door vier lijnen tekst die beginnen met een gehistorieerde initiaal (30 x 35 mm). De tekst is geschreven in één kolom van 20 lijnen in een littera textualis formata.
Inhoud Algemeen Wat de inhoud betreft is het een vrij klassiek getijdenboek met: Kalender folia 1r-6v De Mariagetijden folia 7v-f48r De boetepsalmen folia 48v-58r Dodenofficie folia 58v-83v Gebeden van de passie folia 84r-87r Heilige Geest getijden folia 87v-96v De Passiegetijden folia 97r-118v Gebed tot de Drievuldigheid folia 119r-125v Gebed tot het Engelenkoor folio 126r
Kalender In de kalender zijn een aantal overlijdensdata genoteerdLéopold Delisle, 1884, Les livres d'heures du duc de Berry namelijk: II kal. februarii. Obitus domine Johanna de Armegniace, duchisse Biturie. - (1387) V idus aprilis. Obitus Johannis, regis Francie, anno LXIIII. - (1364.) V kal. maii. Obitus Philippi, duchis Burgundie. - (1404.) II non. maii. Obitus Ludovici, comitis Stamparum, anno IIIIc - (1400.) X kal. septembris. Obitus Philippi de Valesio, rex (sic) Francorum, anno L. - (1350) III idus septembris. Obitus domine Bene, duchisse Normannie. - (1349.) XVI kal. octobris. Obitus Karoli quinti, anno IIIIc, regis Francorum. - (1380.) XII kal. octobris. Obitus Ludovici, regis Cecilie. - (1384.) Il idus decembris. Obiit Johanna, regina Francie, uxor regis Philippi de Valesio. - (1348.)
De data zijn hier opgegeven op de middeleeuwse methode die teruggaat op de Romeinse kalender. II kal. Februarii betekent 2 dagen voor de kalenden van februari (1 februari) dus 31 januari V idus aprilis betekent vijf dagen voor de iden van april. De iden van april vallen op 13 april dus 9 april.
Naar onze noteringmethode omgezet wordt dat dus: 31 januari 1387 overleed Johanna van Armagnac, hertogin van Berry (de echtgenote van Jan van Berry). 9 april 1364 overleed Jan, koning van Frankrijk. (moet zijn 8 april) 27 april 1404 overleed Filips, hertog van Bourgondië. 6 mei 1400 overleed Lodewijk, graaf van Étampes 23 augustus 1350 overleed Filips van Valois, koning (sic) van Frankrijk (eigenlijk 22 augustus) 11 september 1349 overleed Bonne hertogin van Normandië.In 1204 werd Normandië toegevoegd aan de domeinen van de Franse kroon. De titel van Hertog van Normandië werd sindsdien gevoerd door verscheidene Franse prinsen. In 1322 gaf Filips VI van Frankrijk het hertogdom in apanage aan zijn zoon de latere Jan II van Frankrijk. Bonne was Jans echtgenote en dus hertogin van Normandië. Jan werd pas koning in 1350, dus na het overlijden van Bonne. 16 september 1380 overleed Karel V, koning van Frankrijk. 20 september 1384 overleed Lodewijk, koning van Sicilië.De titel die Lodewijk van Anjou zichzelf aanmat was misleidend. Als adoptieve zoon van Johanna I van Napels was hij titulair koning van Napels. In de realiteit was hij hertog van Anjou en van Tourraine, graaf van Maine, graaf van Provenceen heer van Guise. 12 december 1348 overleed Johanna, koningin van Frankrijk, echtgenote van Filips van Valois (Moet 12 december 1349 zijn, het jaartal van Delisle blijkt niet correct te zijn.).
thumb|Très belles heures de Notre-Dame, Meester van het parement van Narbonne, De Geboorte van Christus
De verluchting Pagina lay-out De pagina’s die verlucht zijn met een miniatuur hebben steeds dezelfde structuur: een hoofdminiatuur in een rechthoekig kader (136 x 108 mm) met daaronder een bas de page (27 x 109 mm) gescheiden door vier lijnen tekst die beginnen met een gehistorieerde initiaal (30 x 35 mm). Zoals gebruikelijk is de buitenmarge (ca. 42 mm) veel ruimer dan de binnenmarge (ca. 22 mm), maar ze zijn beiden gelijkwaardig versierd. Op de pagina’s met een grote miniatuur zijn ondermarge en bovenmarge bijna gelijk, op de tekstpagina’s is de ondermarge veel groter dan de bovenmarge.
Margeversiering Links en rechts van de miniaturen en onder de bas de page bevindt zich een staafvormige rank waaruit klimopblaadjes groeien aan de uiteindes en in het midden. Als het gebed begint met de initiaal D, wat bijna de regel isIn de getijden begint de tekst van alle gebedsstonden behalve die van de completen met een D omdat het getijdengebed altijd aanvangt met hetzelfde psalmdeel: “Deus in aditorium meum intende” en bij de metten is dit: “Domine labia mea aperies…”, groeien de ranken uit de initiaal. Verder zijn de marges versierd met engeltjes, vogels en vlinders. In de bovenmarge is dit steeds een engel met uitzondering van de miniatuur bij het dodenofficie waar in de bovenmarge een steenuil geschilderd is, in de middeleeuwen geassocieerd met de dood. Ook bij de laatste twee miniaturen, toegeschreven aan een van de Gebroeders Van Limburg, zien we geen engel maar een tafereel.
Gehistorieerde initialen Elke gebedsstonde in de getijden begint met een gehistorieerde initiaal van 4 lijnen hoog. In die initialen zijn taferelen afgebeeld die verband houden met het thema van de hoofdminiatuur of met het thema behandeld in de bas de page. We zien bijvoorbeeld op de beginpagina van de none in de hoofdminiatuur de opdracht van Jezus in de tempel. In de initiaal zien we Jozef die in een droom door een engel gewaarschuwd wordt dat hij met zijn gezinnetje naar Egypte moet vluchten en in de bas de page zien we de vlucht naar Egypte met het mirakel van het graan.Het mirakel van het graan is een populair thema in getijdenboeken en schilderwerken. Het verhaalt de legende dat de Heilige Familie op haar vlucht naar Egypte, achterna gezeten door de soldaten van Herodes, een boer tegenkomt die graan aan het zaaien is. Maria vraagt hem om aan de soldaten die hen op de hielen zitten en die hem zeker zullen ondervragen, zeer zeker de waarheid te vertellen. Als een tijdje later de soldaten aankomen en de boer vragen of hij de vluchtelingen gezien heeft, antwoordt deze naar waarheid dat ze voorbij kwamen toen hij het graan aan het zaaien was. Het graan is echter miraculeus gegroeid en klaar om te oogsten. De soldaten denken dat ze maanden te laat zijn en geven de achtervolging op. Op de beginbladzijde van de vespers zie we dan in de gehistorieerde initiaal, koning Herodes die aan een soldaat de opdracht geeft voor de kindermoord die we afgebeeld zien in de fries onderaan de bladzijde. Ook de engeltjes die in de marge geschilderd zijn maken dikwijls deel uit van het hoofdtafereel.
Miniaturen Verluchtingsprogramma Het verluchtingsprogramma ziet er als volgt uit: