Marcus Aurelius Antoninus (rond 203-4 - 11 maart 222), algemeen bekend bij zijn bijnaam Elagabalus of Heliogabalus, was een Romeinse keizer van 218 - 222.
Familie en priesterschap thumb|left|Elagabalus als zonnepriester Elagabalus werd rond het jaar 203Herodianus, Roman History V.3 als zoon van Sextus Varius Marcellus en Julia Soaemias Bassiana geboren. Zijn vader maakte aanvankelijk deel uit van de ridderlijke klasse, maar werd later tot de rang van senator verheven. Zijn grootmoeder Julia Maesa was de weduwe van de consul Julius Avitus, de zuster van Julia Domna en de schoonzus van keizer Septimius Severus., Roman History LXXIX.30
Zijn moeder, Julia Soaemias was een nicht van de Romeinse keizer Caracalla. Andere familieleden waren onder andere zijn tante Julia Avita Mamaea en oom Marcus Julius Gessius Marcianus en hun zoon Alexander Severus. Elagabalus' familie had de erfelijke rechten in bezit op het priesterschap van de zonnegod El Gebal, van welke godheid Elagabalus bij Emesa (het moderne Homs) in Syrië de hogepriester was.
De godheid Elagabalus werd aanvankelijk alleen in Emesa vereerd. De naam is de Latijnse vorm van het Syrische , dat voortkomt uit Ilāh ("god") en Gabal ("berg" (vergelijk Hebreeuws: en Arabisch: )), wat resulteert in de samenstelling "God in de berg", de Emeseense manifestatie van de godheid.
De cultus van de godheid verspreidde zich in de 2e eeuw naar andere delen van het Romeinse Rijk. Er is bijvoorbeeld een wijding gevonden in het castellum Laurium op het grondgebied van de huidige Nederlandse stad Woerden."Een vroege wijding aan Elagabal" op Livius.org; de inscriptie bevindt zich nu in Woerden .
De god werd later in het Romeinse pantheon geïntroduceerd en daarin gelijkgesteld aan de Romeinse zonnegod die tijdens de Romeinse Republiek bekendstond onder de naam Sol Indiges en gedurende de 2e en 3e eeuw als Sol Invictus In de Griekse taal is de naam van de zonnegod Helios, vandaar de naam Heliogabalus, een variant op de naam Elagabalus.
Machtsgreep thumb|As ter ere van de machtsovername door Elegabalus Toen keizer Macrinus aan de macht kwam, onderdrukte hij de dreiging tegen zijn bewind door Julia Maesa, haar twee dochters en haar oudste kleinzoon Elagabalus, de familie van zijn vermoorde voorganger, Caracalla, naar hun landgoed bij Emesa in Syrië te verbannen. Meteen na aankomst in Syrië begon Julia Maesa in samenwerking met haar adviseur en Elagabalus' tutor Gannys een complot om het regime van Macrinus omver te werpen en de veertien jaar oude Elagabalus op de keizerlijke troon te verheffen.
Elagabalus' moeder verklaarde publiekelijk, dat Elagabalus een onwettige zoon van Caracalla was en om die reden de loyaliteit verdiende van de Romeinse soldaten en senatoren die trouw hadden gezworen aan Caracalla. Nadat Julia Maesa haar rijkdom aan het derde legioen in Raphana had getoond, zwoeren zij trouw aan Elagabalus. Bij zonsopgang op 16 mei 218 riep Publius Valerius Comazon Eutychianus, commandant van het derde legioen, hem tot keizer uit., Roman History LXXIX.31 Om zijn legitimiteit verder te versterken nam Elagabalus Caracalla's namen, Marcus Aurelius Antoninus, aan.Cassius Dio, Romeinse geschiedenis LXXIX.32
In reactie op deze gebeurtenissen zond Macrinus zijn pretoriaanse prefect Ulpius Julianus naar de regio met een contingent van troepen dat hij sterk genoeg achtte om de rebellie van het 3e legioen neer te slaan. Deze troepenmacht keerde zich echter tijdens de slag tegen zijn eigen commandanten en sloot zich vervolgens aan bij de troepenmacht van Elagabalus. De officieren werden gedood en het afgehakte hoofd van Ulpius Julianus werd teruggestuurd naar de keizer., Roman History V.4
Macrinus zond nu brieven naar de Senaat waarin hij Elagabalus aan de kaak stelde als de Valse Antoninus en beweerde dat hij gek was., Roman History .edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/79*.html#78-36 LXXIX.36 Beide consuls en andere hooggeplaatste leden die deel uitmaakten van het Romeinse leiderschap veroordeelden Elagabalus. De Senaat verklaarde de oorlog aan zowel Elagabalus als aan Julia Maesa., LXXIX.38 Roman History
De regering van Macrinus en zijn zoon raakte verder verzwakt door de desertie van het tweede Legioen naar de kant van Elagabalus als gevolg van steekpenningen en beloften door Julia Maesa. De troepen van Macrinus werden op 8 juni 218 verslagen tijdens de slag bij Antiochië door troepen onder bevel van Gannys. Macrinus vluchtte, vermomd als koerier, richting Italië, maar werd later in de buurt van Chalcedon onderschept en in Cappadocië geëxecuteerd. Zijn zoon Diadumenianus, die voor zijn veiligheid naar het hof in Parthia was gestuurd, werd in Zeugma gevangengenomen en ook ter dood gebracht.
Elagabalus riep de datum van de overwinning in de slag bij Antiochië als de begindatum van zijn regering uit. Hij nam de keizerlijke titel aan zonder voorafgaande instemming van de Senaat., Roman History LXXX.2 Dit was in strijd met de traditie, maar zou gangbare praktijk worden onder 3e-eeuwse keizers. Hij zond verzoenende brieven naar Rome waarin amnestie aan de Senaat werd aangeboden en de wetten erkend werden. De regering van Macrinus en zijn zoon werd veroordeeld., Roman HistoryLXXX.1
De senatoren reageerden hierop door Elagabalus als keizer te erkennen. Ook aanvaardden zij zijn claim dat hij de zoon van Caracalla was.Herodianus, Roman History V.5 Caracalla en Julia Domna werden beide vergoddelijkt door de Senaat. Zowel zijn grootmoeder Julia Maesa als zijn moeder Julia Soaemias werden verheven tot de rang van Augusta, en de gedachtenis aan zowel Macrinus als Diadumenianus werd veroordeeld door de Senaat (damnatio memoriae). De voormalige commandant van het derde legioen, Comazon, werd tot commandant van de pretoriaanse garde benoemd., Roman History Cassius_Dio/80*.html#79-4 LXXX.4
Keizerschap thumb|Elegabalus op een wandschildering in het kasteel van Forchtenstein in Oostenrijk. Elagabalus en zijn entourage brachten de winter van 218 in Nicomedia in Bithynië door. Hier werd voor het eerst duidelijk dat de religieuze overtuigingen van de keizer een probleem vormden. Een tijdgenoot, de historicus Cassius Dio, suggereert dat de nieuwe keizer Gannys liet vermoorden, omdat hij Elagabalus dwong "gematigd en voorzichtig" te leven.Cassius Dio, Roman History LXXX.6 Om de Romeinen te laten wennen aan het idee dat zij nu een Orientaalse priester als keizer hadden, liet Julia Maesa een schilderij van Elagabalus in priesterlijke gewaden naar Rome sturen. Daar werd dit schilderij opgehangen boven een standbeeld van de godin Victoria in de Curia Julia (het gebouw van de Senaat). Dit plaatste senatoren in een lastige positie: steeds als zij offers brachten aan Victoria, brachten zij ook offers aan Elagabalus.
De legioenen waren ontzet over het gedrag van de keizer en kregen al snel spijt van hun instemming met zijn troonsbestijging.Historia Augustae, Life of Elagabalus 5 Nog terwijl Elagabalus op weg was naar Rome, braken korte opstanden uit van zowel het vierde legioen (op instigatie van Gellius Maximus) als het derde legioen (dat verantwoordelijk was geweest voor de verheffing van Elagabalus op de troon, onder commando van de senator Verus).Cassius Dio, Roman HistoryLXXX.7 De opstanden werd snel neergeslagen en het derde legioen werd ontbonden.
Nadat zijn entourage in het najaar van 219 Rome bereikte, verkregen Comazon en andere bondgenoten van Julia Maesa en Elagabalus invloedrijke en lucratieve posities, dit tot grote woede van vele senatoren die personen van zulke lage komaf niet waardig achtten voor zulke voorrechten.Herodianus, Roman History V.7 Na zijn ambtstermijn als pretoriaanse prefect, diende Comazon drie keer achter elkaar als stadsprefect van Rome en twee keer als consul. Elagabalus devalueerde de Romeinse valuta al snel. Hij verlaagde de zilverzuiverheid van de denarius van 58% naar 46,5% - het werkelijke zilvergewicht daalde van 1,82 gram tot 1,41 gram. Ook heeft hij gedurende zijn periode in Rome de Antoninianus ontmunt.Tulane University "Roman Currency of the Principate" (via Wayback Machine)
Elagabalus probeerde zijn veronderstelde minnaar, de wagenmenner Hierocles tot Caesar te verheffen,Cassius Dio, Roman History 79-15 LXXX.15 terwijl een andere vermeende minnaar, de atleet Aurelius Zoticus, werd benoemd in de niet-administratieve, maar invloedrijke positie van Cubicularius (kamermeester)Cassius Dio, Roman History LXXX.16 Zijn aanbod van amnestie voor de Romeinse bovenlaag werd grotendeels gehonoreerd, hoewel de jurist Ulpianus werd verbannen.Historia Augusta, Life of Elagabalus 16
De relaties tussen Julia Maesa, Julia Soaemias en Elagabalus waren in het begin sterk. Zijn moeder en grootmoeder werden de eerste vrouwen die werden toegelaten tot de Senaat.Historia Augusta, Life of Elagabalus 4 Beide vrouwen ontvingen senatoriale titels: Soaemias de gevestigde titel van Clarissima, en Maesa het meer onorthodoxe Mater Castrorum et Senatus ("Moeder van het legerkamp en van de Senaat"). Terwijl Julia Maesa zichzelf probeerde te positioneren als de macht achter de troon en dus de machtigste vrouw in de wereld, bleek Elagabalus echter zeer onafhankelijk, vasthoudend en niet in de hand te houden.
Religieuze controverse thumb|310px|Een Romeinse aureus met een beeltenis van Elagabalus. Op de andere zijde staat Sanct Deo Soli Elagabal (Voor de heilige zonnegod Elagabal). De aureus toont een vierspan die een gouden wagen voortrekt met daarop de heilige steen uit de tempel van Emesa. Sinds de regering van Septimius Severus was de aanbidding van de zon in het gehele keizerrijk in belang toegenomen. Elagabalus zag dit als een kans om Elagabal als de belangrijkste godheid van de Romeinse pantheon te installeren. De god werd omgedoopt tot Deus Sol Invictus, wat God de onverslagen zon betekent. Sol Invictus werd in het Pantheon zelfs in een positie boven Jupiter geplaatst.Cassius Dio, Roman History LXXX.11
Als een blijk van respect voor de Romeinse godsdienst, verenigde Elagabalus Astarte, Minerva, Urania of een combinatie van de drie met Elagabalus als diens vrouw., Roman History V.6 Voordat hij een tempel liet bouwen die speciaal aan Elagabalus gewijd was, plaatste Elagabalus de meteoriet van Elagabal naast de troon van Jupiter in de tempel van Jupiter Optimus Maximus.
Elagabalus veroorzaakte verdere aanstoot toen hij in het huwelijk trad met de Vestaalse Maagd Aquilia Severa. Hij beweerde dat uit dit huwelijk "godengelijkende kinderen" zouden voortkomen. ,Roman History LXXX.9 Dit was een flagrante schending van Romeins recht en traditie. Daarin werd gesteld dat elke Vestaalse Maagd die zich schuldig had gemaakt aan seksuele handelingen levend moest worden begraven., Parallel Lives, Life of Numa Pompilius, 10
Aan de oostelijke zijde van het Palatijn werd een royale tempel gebouwd om El Gebal te huisvesten. In dit Elagabalium werd Elagabalus vertegenwoordigd door een zwarte conische meteoriet uit Emesa. Herodianus schreef: "Deze steen wordt aanbeden alsof hij uit de hemelen gezonden is; uit deze steen steekt een aantal kleine stukken uit; ook zijn er markeringen; hiervan willen de mensen geloven dat zij een ruw beeld van de zon vormen, want dit is hoe zij deze zien".
Om hogepriester van zijn nieuwe religie te kunnen worden, liet Elagabalus zijn voorhuid besnijden. Hij dwong senatoren om toe te kijken, terwijl hij begeleid door trommels en cymbalen rond het altaar van Deus Sol Invictus danste. Elke zomer hield hij bij gelegenheid van de zonnewende een aan de zonnegod gewijd festival. Dit festival werd populair bij de massa, mede wegens het gratis eten dat werd uitgedeeld. Elagabalus plaatste de steen van Emesa op een strijdwagen die was versierd met goud en juwelen. Daarmee reed hij door de stad: