thumb|Het westelijke deel van de Waddenzee thumb|Zonsondergang bij Schiermonnikoog thumb|Zonsondergang bij Wierum thumb|Tussen Terschelling en Harlingen thumb|Zeehonden op een zandbank De Waddenzee (Fries: Waadsee, Duits: Wattenmeer, Deens: Vadehavet) is een randzee tussen de Waddeneilanden en de Noordzee aan de ene kant, en het vasteland van Nederland, Duitsland en Denemarken aan de andere kant.
De zee strekt zich uit tussen Den Helder in Nederland en Esbjerg in Denemarken, heeft een lengte van 500 km en een breedte van gemiddeld 20 km. De oppervlakte van het hele waddengebied bedraagt ongeveer 10.000 km², waarvan ongeveer 7500 km² getijdengebied (slikken en zandbanken), 1100 km² eilanden en 350 km² kwelders en zomerpolders.Carsten Dettmann & Jens Enemark, 'trilateral Wadden Sea Plan – common management of a shared wetland', Paper 5th European Regional Meeting on the implementation and effectiveness of the Ramsar Convention 4-8 December 2004, Yerevan, Armenia. De rest bestaat uit vaargeulen.
In de Waddenzee mondden een aantal rivieren uit. De monding verbreedde tot een estuarium zoals de Dollard, de Lauwerszee, de Middelzee en de Zuiderzee. De laatste drie zijn inmiddels afgesloten. De in 1932 voltooide Afsluitdijk is sinds dat jaar onderdeel van de zuidgrens van de Waddenzee. De Waddenzee wordt onderbroken door de Hindenburgdamm van het eiland Sylt en de Rømødæming, de dam naar Rømø.
De Waddenzee heeft een grote natuurwaarde en staat op de UNESCO-Werelderfgoedlijst.Deense deel Waddenzee op Werelderfgoedlijst, nu.nl; 23 juni 2014. Het werelderfgoed omvat ruim 12.000 km², waartoe ook het overgangsgebied naar de Noordzee (zo'n 4000 km²) wordt gerekend. De Waddeneilanden van Nederland en Sleeswijk-Holstein (bijna 700 km²) en de mondingen van de Eems, Außenjade, Wezer en Elbe vallen er grotendeels buiten. Deze gebieden vallen echter wel voor een belangrijk deel onder het regime van Natura 2000. Grote delen van het internationale waddengebied hebben de status van nationaal park, zoals het direct aan het Nederlandse deel grenzende Nationaal Park Nedersaksische Waddenzee]. De beschermingsmaatregelen worden gecoördineerd door het Internationale Waddenzeesecretariaat (CWSS) te Wilhelmshaven, waarin Nederland, Duitsland en Denemarken samenwerken. Besluiten worden genomen tijdens driejaarlijkse ministersconferenties, waar de betrokken bewindslieden overleg plegen. Daarnaast zijn er periodieke wetenschappelijke conferenties en bestond er tussen 2002 en 2023 een Waddenzeeforum, waarin maatschappelijke organisaties en belangengroepen hun stem konden laten horen.
Hoe kwetsbaar dit Waddenzee-gebied is, bleek met de ramp met de MSC Zoë in de nacht van 1 op 2 januari 2019, waarbij heel veel plastic(korrels) en consumentenproducten in zee terechtkwamen. Duizenden vrijwilligers hielpen de kustlijn schoon te maken. Wat precies de gevolgen voor het gebied zijn, wordt nog onderzocht.Onderzoek plastics Waddenzee: Waddenzee
Behalve als natuurgebied is de Waddenzee ook belangrijk voor de visserij, recreatie, delfstofwinning en andere economische bedrijvigheid. In het Nederlandse deel wint de Nederlandse Aardolie Maatschappij aardgas.
Het Nederlandse grondgebied van de Waddenzee is in 1981 tot staatseigendom verklaard en toegevoegd aan de provincies Noord-Holland, Friesland en Groningen.Wet tot provinciale indeling van de Waddenzee, wetten.nl. Geraadpleegd op 30 april 2016 In 1986 werd de Waddenzee ook gemeentelijk ingedeeld.Wet tot gemeentelijke indeling van de Waddenzee, wetten.nl. Geraadpleegd op 30 april 2016 Voor die tijd gebeurde het weleens dat een kind werd geboren op de boot, op weg van een eiland naar een ziekenhuis: voorheen moest zo'n kind, dat wel in Nederland maar niet in een gemeente geboren was, bij de burgerlijke stand in 's-Gravenhage aangegeven worden.
Algemeen
De Waddenzee is onderdeel van de waddenkust van de Noordzee. Typerend zijn de tijdens eb droogvallende zandplaten, gescheiden door meer of minder diepe geulen. Langs de kust vinden we meestal een modderige strook slik. Met iedere vloed wordt het zoute water van de Noordzee door de zeegaten tussen de Waddeneilanden de wadden opgestuwd. Een aantal rivieren mondt in de Waddenzee uit. In Duitsland de Eems, de Wezer en de Elbe, in Nederland (via de sluizen in de Afsluitdijk) de IJssel en andere in het IJsselmeer afwaterende rivieren en kanalen.
Waddengebied Het gebied rond de Waddenzee, met inbegrip van de eilanden en het vasteland, wordt ook wel Waddenkust genoemd. Ook deze laatste term is ontleend aan het Duits. In Duitsland spreekt men meestal van Noordzeekust (Nordseeküste). De oude zeekleipolders in het waddengebied (met inbegrip van de Elbmarschen) worden in Duitsland als Nordseemarschen betiteld.
Recenter zijn termen als waddenland, waddengebied en waddenregio. Onder de laatste term verstaat men doorgaans het geheel van alle kuststreken rond de Waddenzee die deelnemen aan de trilaterale samenwerking tussen Denemarken, Duitsland en Nederland. Het hele gebied staat bekend om zijn rijke culturele erfgoed, daterend uit de Romeinse IJzertijd en de middeleeuwen, en valt grotendeels samen met het gebied dat internationaal als Friesland wordt betiteld.
Namen Het woord wad is verwant aan het Latijnse woord vadum, dat "doorwaadbare plaats" betekent. Het gebied dat nu bekendstaat als Waddenzee wordt sinds de 16e eeuw aangeduid als ’t Wad, de Watten of Wadden. Daarbij maakte men in de regel een onderscheid per streek, bijvoorbeeld het Friese Wad, het Groningse Wad of het Uithuizer Wad. Het toponiem Waddenzee duikt in Nederland pas op in de jaren zestig van de 19e eeuw. De huidige naam Waddenzee is waarschijnlijk ontleend aan de Duitse woorden Wattensee (1848) en Wattenmeer (1859).M. Philippa e.a., Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 2003-2009, art. Wad op EtymologiebankOtto S. Knottnerus, 'Van Waddenland tot Waddenzee, of: Hoe de dijk tot scheidslijn werd', in: De Vrije Fries 103 (2023), p. 128-145, hier p. 137. De laatste term werd voor het eerst gebruikt door de bekende folklorist Christian Peter Hansen, leraar op het eiland Sylt.Christian Peter Hansen, Die nordfriesische Insel Sylt, wie sie war und wie sie ist, Leipzig 1859, p. ix ("Wattenmeer").
Het woord Waddenzee is vanaf het begin van de 20e eeuw in gebruik om het noordelijke deel van de toenmalige Zuiderzee aan te duiden. Die naam komt voor het eerst officieel voor in de visserijwet van 1908.Jan Bremer, 'Van Zuiderzee tot Waddenzee', in: De Zijper Historie Bladen (1996), nr. 2, 14-16 Een begrenzing ervan ontbrak en er waren meer zaken onduidelijk. Toen de wet in werking trad, stond daarin als grens tussen Zuiderzee en Waddenzee de lijn van vuurtoren De Ven naar de molen op het Rode Klif bij Laaxum.Nederlandsche Staatscourant 22 april 1911 en 1 juli 1911
De staatscommissie Lorentz bepaalde in 1926 de omvang van de Zuiderzee op basis van hydrografische verschijnselen. Als noordelijke grens nam men de lijn van het wantij tussen Terschelling en de Friese kust. In deze vergrote Zuiderzee, vermeerderd met de Friese Wadden, onderscheidde de staatscommissie drie verschillende gebieden: het zuidelijke deel de Kom, het noordelijke deel de Waddenzee en het overgangsgebied tussen Kom en Waddenzee. De Waddenzee is in dit rapport dus een onderdeel van de Zuiderzee. De Kom was het deel ten zuiden van de lijn Enkhuizen-Lemmer. De zuidelijke begrenzing van de Waddenzee liep van Zurich over het Kornwerderzand naar de kop van Noord-Holland, drie kilometer ten zuiden van het Nieuwediep bij Den Helder. Na voltooiing van de Afsluitdijk in 1932 kreeg het niet afgesloten deel van de Zuiderzee officieel de naam Waddenzee.Algemeen Handelsblad 23-09-1932 In de jaren daarna ging men ook het Friese en Groninger wad hiertoe rekenen.A.A. Beekman, De wateren van Nederland, Den Haag 1948, p. 267
Geschiedenis Ontstaan Tijdens de koudste periode aan het eind van de laatste ijstijd, ongeveer 18.000 jaar geleden, lag de zeespiegel ruim honderd meter onder het huidige zeeniveau. De Noordzeebodem lag toen grotendeels droog. Na deze periode smolten de ijskappen, waardoor de zeespiegel steeg en er water in de Noordzee kon lopen. Grofweg 7000 jaar geleden lag de kustlijn ongeveer in de buurt van de huidige kust. Door golfwerking en getijbewegingen werd er sediment vanuit zee naar de kust getransporteerd. Dit sediment werd afgezet langs de kust en in het nabije achterland, dat daardoor telkens iets hoger kwam te liggen en zo niet verdronk door de nog snel stijgende zeespiegel. In de Duitse Bocht en langs grote delen van de Nederlandse en Vlaamse kust ontstonden zo wadden met getijgeulen (zeegaten) en kwelders. Aan de Noordzeekant lagen lokaal zandige strandwallen.
Hierna zwakte de zeespiegelstijging af en vanaf ongeveer 5000 jaar geleden konden de eerste aaneengesloten strandwallen in West-Nederland bewaard blijven. De getijgeulen in het achterland slibden veelal dicht en de voormalige wadden en kwelders raakten bedekt met een veenmoeras. In Noord-Nederland (grofweg ten oosten van Vlieland) was de situatie anders. Hier waren de strandwallen niet aaneengesloten; ze zijn altijd onderbroken geweest door getijgeulen die uitkwamen op het achterliggende wadden- en kweldergebied. Deze onderbroken strandwallen vormen de kern van de meeste Waddeneilanden.
De afgelopen 7000 jaar is het waddengebied altijd dynamisch geweest. Getijgeulen hebben zich regelmatig verlegd, en ook de grenzen van het wadden- en kweldergebied en de locatie van de Waddeneilanden schoven regelmatig op.
De zeespiegelstijging, in combinatie met de klimaatverandering, die hoofdzakelijk door de in de 20e eeuw ingezette opwarming van de aarde wordt veroorzaakt en in dit gebied o.a. de hevigheid van en het aantal stormen doet toenemen, vormt in de 21e eeuw een serieuze bedreiging van het voortbestaan van het Waddenzeegebied.
Visserij Op de Waddenzee is eeuwenlang veel gevist. Om niet weg te zakken in de zachte wadbodems maakten de vissers veel gebruik van sliksleeën. Tot in het begin van de 20e eeuw werd er ook op oesters gevist, met name vanuit Oosterend en Oudeschild. Vermoedelijk door overbevissing is de oester in de Waddenzee sindsdien geheel verdwenen. Wel werden er nadien op de Waddenzee steeds meer mosselen gekweekt.
Afsluiten van de Zuiderzee Toen de Afsluitdijk in 1932 voltooid was, konden de haring en de ansjovis hun paaiplaats in de kom van de Zuiderzee niet meer bereiken. Het kuit dat ze schoten op de Waddenzee bleef drijven en bij laag water lag er langs de Afsluitdijk en aan de Waddenkust een laag haringkuit die op sommige plaatsen wel 10 tot 15 centimeter dik was.Harlinger Courant 7 april 1933 Na enkele jaren met enorme haringvangsten verdween de haring na 1937 ook uit de Waddenzee. Tot ongeveer 1955 kwamen met tussenpozen nog scholen ansjovis naar de Waddenzee.Kees Draaisma, Bar avontuur blz. 26 en 40 Ook het zeegras verdween, in eerste instantie als gevolg van een ziekte. Het kwam, waarschijnlijk door de veranderde omstandigheden, niet meer terug in het Waddenzeegebied, terwijl dat elders in Europa wel gebeurde. Het verdwijnen van het zeegras had tot gevolg dat vissoorten als de zeestekelbaars en de trompetterzeenaald nagenoeg uitstierven. Het afsluiten van de Zuiderzee had mede tot gevolg dat in het westelijke deel van de Waddenzee het hoogwaterniveau toenam.M.F. Mörzer Bruijns en R.J. Benthem, p. 32
Fauna Vogels
thumb|Lepelaars bij Schiermonnikoog De Waddenzee vormt een belangrijk leefgebied voor vele vogelsoorten. Meeuwen, sterns, steltlopers, lepelaars, eenden en ganzen vinden er hun voedsel als ze doortrekken, overwinteren of broeden op de Waddeneilanden. Droogvallende wadplaten herbergen een rijk bodemleven, dat voor deze vogels een belangrijke voedselbron is. Volgens een onderzoek in 2005 van het NIOZ loopt het aantal wadvogels ernstig terug. Soorten zoals de zilverplevier, bonte strandloper, tureluur en rosse grutto hebben het erg moeilijk.Wadvogels bedreigd, nu.nl, 27 oktober 2005