De Wereldgezondheidsorganisatie (Engels: World Health Organization, WHO) is de gespecialiseerde organisatie van de Verenigde Naties die een sturende en coördinerende rol heeft op het gebied van gezondheid en welzijn. De WHO wil wereldwijde aspecten van de gezondheidszorg in kaart brengen, activiteiten op het gebied van de gezondheidszorg coördineren en de gezondheid van de wereldbevolking bevorderen. Tot de activiteiten behoort de classificatie van aandoeningen (ICD-10) en geneesmiddelen (ATC-codering).
De WHO werd op 7 april 1948 opgericht door de Verenigde NatiesBMJ Publishing Group, World Health Organization, BMJ, 1948; 2, gepubliceerd op 7 augustus 1948 en is sindsdien gevestigd in Genève. Jaarlijks wordt deze dag als Wereldgezondheidsdag met een thema in het nieuws gebracht.
Het logo van de WHO is gevormd uit het logo van de Verenigde Naties, met daarin een esculaap verwerkt.
Geschiedenis Voorgeschiedenis Na de tweede cholerapandemie (1826–1837) organiseerde de Franse regering een reeks Internationale Sanitaire Conferenties om de quarantainevoorschriften, die nog van land tot land verschilden, te standaardiseren. De 14 conferenties (1851–1938) leidden tot internationale sanitaire afspraken, die de basis vormden voor de latere WHO.
Oprichting Tijdens de oprichtingsconferentie van de Verenigde Naties in 1945 in San Francisco werd onder impuls van Szeming Sze, een afgevaardigde uit de Republiek China, en met de steun van Alger Hiss, de Amerikaanse secretaris-generaal van de conferentie, een verklaring aangenomen waarin werd opgeroepen tot een internationale conferentie over de gezondheidszorg. Het gebruik van het woord "wereld" ("World"), in plaats van "internationaal", benadrukte het werkelijk mondiale karakter van wat de organisatie wilde bereiken.
Het Statuut van de Wereldgezondheidsorganisatie werd op 22 juli 1946 ondertekend door alle 51 toenmalige lidstaten van de Verenigde Naties en door 10 andere landen. De WHO was daarmee het eerste gespecialiseerde agentschap van de Verenigde Naties waar elk lid zich bij heeft aangesloten. Het handvest werd formeel van kracht op de eerste Wereldgezondheidsdag op 7 april 1948, toen het werd geratificeerd door de 26e lidstaat. Het statuut bestaat uit een overeenkomst, een protocol en een statuut in engere zin. Deze zijn door de oprichters ondertekend op 22 juli 1946, 20 oktober 1947 en 7 april 1948. Met dit laatste bindt de lidstaat zich aan het statuut.
Lidstaten In Nederland kreeg het statuut op 8 maart 1947 kracht van wet voor Europees Nederland en op 8 november 1949 voor de Nederlandse koloniën, waaronder Nederlands-Indië, dat toen de facto al onafhankelijk was. Als Indonesië werd dit land op 23 mei 1950 lid.
Op 12 februari 1949 zegde de Sovjet-Unie het lidmaatschap op, twee dagen later gevolgd door twee vazalstaten: Oekraïne en Wit-Rusland. Op 29 november stapte Bulgarije op. In 1950 traden nog vijf andere marxistisch-leninistische staten uit: Roemenië, Albanië,Tsjecho-Slowakije, Hongarije en Polen. De WHO drong bij de inactieve leden aan om het te heroverwegen. Er bestond geen protocol voor uittreding. In 1955, enkele jaren na het overlijden van Stalin, trad de Sovjet-Unie weer toe met in zijn kielzog de andere socialistische landen.
Taiwan Eveneens in 1950, op 5 mei, wilde ook de Republiek China zijn lidmaatschap opzeggen, de republiek bestond toen alleen nog maar uit het eiland Formosa (het latere Taiwan). De Volksrepubliek China - het vasteland - wilde juist lid worden. Voor toetreding van de Volksrepubliek China stond Joegoslavië in, de VS was voor behoud van het lidmaatschap van de Republiek als vertegenwoordiger van heel China. Na stemming bleef de Republiek lid. In 1971 werd middels VN resolutie 2758 de Volksrepubliek China alsnog aangemerkt als enige vertegenwoordiger van China. De Republiek werd uit de VN gegooid en het daaropvolgende jaar ook uit de WHO. In 1997, 2002 en 2004 deed Taiwan een tevergeefse poging om via stemmen weer lid te worden van de WHO. De SARS uitbraak in 2003, waarbij Taiwan ook hard geraakt werd, zorgde voor enige verschuiving. Pas na zeven weken van de uitbraak gaf China toestemming voor een WHO-delegatie om Taiwan te bezoeken. In 2005 ondertekenden China en de WHO een geheim memorandum waarin werd vastgelegd dat elk contact van de WHO met Taiwan via China moest verlopen. In 2008, nadat de toenaderingsgezindte Ma Ying-jeou werd gekozen, volgden er onderhandelingen tussen Taiwan en China en werd Taiwan - onder de naam Chinees Taipei - door de WHO uitgenodigd om deel te nemen aan de IHR en kreeg het ook de status van waarnemer, waardoor men aanwezig kon zijn bij de ledenvergaderingen (WHA) vanaf 2009. Taiwanese oppositie was kritisch over het bereikte akkoord. Zij hekelde dat in officiële WHO-documenten Taiwan werd voorgesteld als "Chinese provincie Taiwan", Taiwanese deskundigen konden nog steeds niet bij alle technische briefings aanwezig zijn en er bleek sinds 2010 een nieuw memorandum binnen de WHO rond te gaan omtrent de IHR waarin expliciet wordt aangegeven dat Taiwan als provincie van China moet worden aangemerkt. Uit dit document bleek ook dat het memorandum uit 2005 nog steeds leidend was. In 2016 werd in Taiwan de meer onafhankelijkheidsgezindte premier Tsai Ing-wen gekozen en blokkeerde China vervolgens elke toegang tot de WHA's. Onder invloed van de coronacrisis tussen 2020 en 2023 hebben vooral westerse landen gepleit voor hernieuwde toegang van Taiwan tot de WHA als waarnemer.
Verenigde Staten De VS trad op 21 juni 1948 toe tot de WHO, waarbij het congres expliciet bepaalde dat de VS uit mag treden met inachtneming van een jaar wachttijd en nadat aan alle financiële verplichtingen voldaan zijn. In juli 2020 kondigde VS-president Donald Trump formeel het vertrek aan van de Verenigde Staten uit de organisatie, met ingang van 6 juli 2021. De VS droegen in 2018–2019 zo’n 16% van het totale budget van de WHO bij. Biden draaide dit besluit nog voor ingangsdatum weer terug. Bij zijn aantreden op 20 januari 2025 voor zijn tweede termijn, ondertekende Donald Trump onmiddellijk een decreet die opdroeg om uit de organisatie te stappen. In de ogen van de regering Trump heeft de WHO inadequaat gereageerd op de Covid-pandemie en drong de WHO aan op bepaalde maatregelen, gaf de WHO te veel invloed aan China en betaald de VS proportioneel teveel. De WHO weersprak het beeld wat betreft de afhandeling van de pandemie. Op 22 januari 2026 was het vertrek officieel, al was nog niet aan de financiële verplichting voldaan en is daar ook weinig animo voor. De VS is formeel nog wel lid van de Amerikaanse semi-autonome WHO zusterorganisatie, de PAHO, maar ook hier met een betalingsachterstand.
Op 5 februari 2025 kondigde ook Javier Milei van Argentinië aan, in navolging van de VS, uit de WHO te stappen, maar anders dan de VS bestaat er voor Argentinië, noch voor enig ander land, geen protocol voor uittreding. Argentinië heeft aangegeven wel lid te blijven van de PAHO én zich te houden aan de IHR.
Activiteiten De jaren 1945-1949 De eerste bijeenkomst van de Wereldgezondheidsvergadering eindigde op 24 juli 1948, toen een budget van 5 miljoen VS-dollar voor het jaar 1949 was verzekerd. De Kroatische medicus Andrija Štampar werd de eerste president van de Vergadering, en Brock Chisholm, die in de planningsfase uitvoerend secretaris was, werd benoemd tot directeur-generaal. De eerste prioriteiten waren het indijken van de verspreiding van malaria, tuberculose en seksueel overdraagbare aandoeningen, en het verbeteren van de gezondheid van moeder en kind, voeding en hygiëne. Voorts stelde de WHO de eerste richtlijnen op voor het opstellen van nauwkeurige statistieken over de verspreiding en de morbiditeit van ziekten. Ook werd een epidemiologische informatiedienst opgezet via telex.
De jaren 1950-1959 Vanaf 1950 kwam een massale inentingscampagne op gang tegen tuberculose, met gebruik van het BCG-vaccin. In 1955 werd een programma gelanceerd voor de uitroeiing van malaria, en een eerste rapport gepubliceerd over diabetes mellitus. Op verzoek van de Sovjet-Unie werd met Resolutie WHA11.54 een grootscheepse, en naar later bleek succesvolle, campagne opgestart om de pokken uit te roeien. De eerste antibiotica verschenen op de markt en de WHO adviseerde landen in het gebruik ervan. (niet meer beschikbaar), who.int
De jaren 1960-1969 thumb|De zuidgevel van het hoofdgebouw van de WHO in Genève, 2008 In de schoot van de WHO werd in 1965 het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek opgericht. De organisatie verplaatste in 1966 zijn hoofdkwartier van het Geneefse Palais des Nations naar een enkele honderden meters verder gelegen nieuwgebouwd hoofdkwartier aan de Avenue Appia nr. 20.
In 1967 intensiveerde de organisatie de pokkencampagne met een jaarlijks budget van 2,4 miljoen dollar. Ook werd een nieuwe methode voor het vaststellen van ziekte-incidentie gehanteerd. Belangrijke problemen daarbij waren het niet adequaat melden van pokken en het tekort aan kwalitatieve vaccins. De WHO zette een netwerk van consultants op die landen hielpen bij het opzetten van monitoring en campagnes.
In 1967 aanvaardde de Algemene Vergadering een resolutie over de preventie van handicaps en revalidatie en de opname van gehandicapten in de gemeenschap.
In de Algemene Vergadering werd de eerste versie van de Internationale Gezondheidsvoorschriften aangenomen, aanvankelijk een overeenkomst van samenwerking tussen de WHO-lidstaten om 6 ernstige infectieziekten in te dijken: cholera, pest, gele koorts, pokken, terugkerende koorts en tyfus.
De jaren 1970-1979 De pokkencampagne werd voortgezet: de WHO hielp bij de pokkenepidemie van 1972 in Joegoslavië, en in 1979 verklaarde de WHO dat de ziekte na ruim twintig jaar bestrijding eindelijk was uitgeroeid – de eerste ziekte in de geschiedenis die door menselijke inspanningen werd geëlimineerd. 1974 was het startjaar van een uitgebreid programma voor kindervaccinatie,Expanded Program on Immunization (EPI) en de beheersing van rivierblindheid (onchocerciase), in samenwerking met de Voedsel- en Landbouworganisatie (FAO), het VN-Ontwikkelingsprogramma (UNDP) en de Wereldbank.
Een onderzoeksprogramma inzake gezinsplanning en zelfbeschikking en gezondheid bij de voortplantingSpecial Programme on Human Reproduction dateert uit 1972. In 1975 ging een speciaal programma voor onderzoek en opleiding in tropische ziekten (TDR) van start. Een eerste lijst van onmisbare geneesmiddelen werd in 1977 opgesteld.
Op de Internationale Conferentie over de primaire gezondheidszorg in Alma-Ata, Kazachstan (6-12 september 1978) werd het principe vastgelegd van de "universele gezondheidszorg", waar de WHO aandacht voor blijft vragen.
De jaren 1980-1989 Het eerste decennium van HIV/AIDS: WHO startte een wereldwijd programma in 1986, twee jaar later gevolgd door een anti-discriminatiecampagne. In 1988 kwam het Global Polio Eradication Initiative tot stand, een samenwerking met Rotary International, het Centers for Disease Control and Prevention, UNICEF en de Gates Foundation voor het uitroeien van kinderverlamming (polio) in de wereld.
In 1986 werd het Ottawa Charter for health promotion geïntroduceerd. Dit legde de basis voor de gezondheidsbevordering.
De jaren 1990-1999 Voor de behandeling van tuberculose wordt een nieuwe "DOTS-strategie" ingezet (DOTS=directly observed treatment). Het AIDS-programma van de jaren tachtig leidde in 1996 tot de oprichting van UNAIDS. Naar aanleiding van de 50e verjaardag van de WHO in 1998 verwees directeur-generaal Brundtland naar de geboekte successen op het gebied van kindersterfte, de hogere levensverwachting en het terugdringen van plagen zoals pokken en polio, maar gaf zij toe dat op andere terreinen meer moest worden gedaan, bijvoorbeeld voor de gezondheid van moeders.
De jaren 2000-2009