alt=Voorkant F-35|miniatuur|Voorkant F-35 De Lockheed Martin-F-35 Lightning II, ook bekend als de Joint Strike Fighter, is een multirole straaljager die voortgekomen is uit het Joint Strike Fighter-programma (JSF) van het Amerikaanse ministerie van defensie. Hij is bedoeld als vervanging van de F-16 en F-15. Ook is hij bedoeld als een ground strike gevechtsvliegtuig, dit in tegenstelling tot de F-22. De F-35 is, net als de andere vijfde generatie gevechtsvliegtuigen een vliegtuig met zeer geavanceerde stealth. Zolang het programma geen resultaat opleverde, werd de F-35 ook Joint Strike Fighter genoemd, maar aangezien het ontwerp van Lockheed Martin won van het ontwerp van Boeing (model X-32), is de naam F-35 Lightning II gekozen. De naam van het programma werd kort daarop ook F-35 Lightning II-programma. Deze straaljager is een doorontwikkelde versie van de Lockheed Martin-X-35.
Er worden drie varianten van de F-35 geproduceerd: een standaarduitvoering (F-35A); een variant die verticaal kan landen (F-35B) en een marinevariant voor gebruik op vliegdekschepen (F-35C).
Naamgeving Op 7 juli 2006 werd in Fort Worth de productieversie van de JSF gepresenteerd.2006, 7 juli. "Joint Strike Fighter gepresenteerd", Ministerie van Defensie. Tijdens de ceremonie werd ook voor het eerst de uiteindelijke naam genoemd, de F-35 Lightning II. Het vliegtuig is genoemd naar de Lockheed P-38 Lightning uit de Tweede Wereldoorlog en naar de English Electric Lightning, een Britse onderscheppingsjager uit de Koude Oorlog. Voorafgaand hieraan werden in de landen die deelnamen aan het project wedstrijden gehouden om een naam voor het vliegtuig te verzinnen."Doe mee en verzin een naam voor de F-35", YNGSquad (Ministerie van Defensie). Hieruit werd de uiteindelijke naam gekozen.
Varianten Vanaf het begin van het JSF-project was het duidelijk dat er drie varianten zouden komen, een standaardversie, een versie voor gebruik vanaf vliegdekschepen en een STOVL (Short Take Off Vertical Landing)-variant. De drie vliegtuigen gebruiken voor meer dan 80% dezelfde onderdelen, om de kosten te beperken.Lockheed Martin - "JSF Design"
De F-35A is de gewone versie die gebouwd wordt voor de USAF en werd door de Nederlandse krijgsmacht gezien als de beste kandidaat om de F-16's van de Koninklijke Luchtmacht te vervangen.2005. "Dossier Vervanging F-16" (pdf), Ministerie van Defensie, Bevelhebber der Luchtstrijdkrachten, p.5. Het is de enige versie met een ingebouwd 25 mm-boordkanon, omdat hij ook de A-10 Thunderbolt II moet vervangen. Het eerste vliegtuig van de A-variant (toestel AA-1) heeft op 15 december 2006 zijn eerste vlucht gemaakt nadat de grondtests van 7 tot 12 december 2006 succesvol waren verlopen.2006, 15 december. "Lockheed Martin F-35 Lightning II stealth fighter completes first flight.", Lockheed Martin.
De F-35B is de STOVL-variant voor het USMC en de Royal Navy die verschillende versies van de Hawker Siddeley Harrier moet vervangen. Om plaats te maken voor een tweede turbine die nodig is om verticaal te kunnen landen is de aansluiting voor het bijtanken in de lucht verplaatst van het midden naar de rechterkant van de romp. Er is geen vast boordkanon; het kan wel in een aparte pod meegenomen worden. De tweede turbine wordt ontwikkeld onder de naam Rolls-Royce LiftSystem en zal een stuwkracht van 89 kN hebben.Rolls-Royce LiftSystem
De F-35C is de versie voor de US Navy die bedoeld is voor vliegdekoperaties. Hiervoor is deze versie uitgerust met deels opklapbare vleugels, een versterkt landingsgestel en een haak om zich vast te grijpen in de remkabels. Verder zit net als bij de B-variant de aansluiting voor bijtanken in de lucht aan de rechterkant van de romp en ontbreekt het boordkanon. Ook bij deze versie kan een kanon in een pod onder het vliegtuig gemonteerd worden mocht dit nodig zijn voor een specifieke missie.
Techniek Motoren De motor van de F-35 is de Pratt & Whitney F135. Een tweede variant, de door General Electric en Rolls-Royce ontwikkelde F136 werd vanwege gebrek aan financiële steun door het Pentagon in 2011 geschrapt. Hoewel de F-35 voor een korte tijd Mach 1,2 kan vliegen zonder gebruik te maken van een naverbrander, is de F-35-motor niet primair voor supercruising ontwikkeld.
Bewapening miniatuur|Wapenruim van de F-35. miniatuur|Electro-optical targeting system EOTS onder de neus van de F-35. miniatuur|Video demonstratievlucht X-35B miniatuur|Video demonstratie boordgeschut De F-35 kan zowel intern als extern met een uiteenlopend wapenpakket worden uitgerust. Kenmerkend is dat de wapens binnen in een bommenruim zitten in plaats van onder de vleugels te hangen. Dit beperkt zichtbaarheid op radar. Dit wapenpakket is echter afhankelijk van het type. De F-35 CV (carrier variant)-marineversie met deels opklapbare vleugels en de F-35 STOVL (short takeoff and vertical landing)-mariniersversie met verstelbare motoruitlaten zullen een ander wapenpakket dragen dan de F-35 CTOL (conventional takeoff and landing)-luchtmachtversie. Een goede indicatie omtrent de te hanteren bewapening kan uit deze referentie worden afgeleid.Aerospaceweb.org "F-35 JSF Weapon Carriage Capacity" De Joint Strike Fighter is ontworpen met de inzet van nucleaire wapens in gedachten. De F-35A zal B61-kernwapens, zoals liggen opgeslagen op vliegbasis Volkel en vliegbasis Kleine-Brogel, kunnen dragen. The F-35 may carry one of the US’s most polarizing nuclear weapons sooner than expected, Business Insider, Alex Lockie, 12 januari 2017. Geraadpleegd 19 juni 2018. Gearchiveerd op 19 juni 2018.
Avionica De F-35 beschikt over een uitgebreid avionicapakket aangevuld met verschillende sensors. De gegevens hiervan zijn echter niet openbaar. Wel bekend is het type radar dat wordt gebruikt. Het was de AN/APG-81-radar tot 2025 en de AN/APG-85 vanaf 2025, een Active electronically scanned array (AESA)-radar, die is afgeleid van de in de F-22 gebruikte AN/APG-77-radar. Northrop Grumman. "APG-81 (F-35 Lightning II)". Beide worden geproduceerd door Northrop Grumman. Ook beschikt het toestel over een elektro-optische (infrarood) doelzoeker om doelen op de grond te vinden.
Betrokken bedrijven De F-35 is een internationaal project waaraan tientallen bedrijven uit de acht deelnemende landen werken. De grootste betrokken bedrijven komen uit de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk, maar ook Nederlandse bedrijven zijn betrokken bij de ontwikkeling. Twintig bedrijven, verenigd in de lobbyorganisatie NIFARP, dingen mee naar contracten met een gezamenlijke waarde van meer dan US$ 700 miljoen.2006, 7 juli. "JSF heet voortaan F-35 Lightning II; Nederlandse opdrachten nu boven de 700 miljoen", NIID/NIFARP. Van deze bedrijven hebben er circa acht daadwerkelijk productieorders ontvangen. Eind 2011 heeft het project de Nederlandse industrie US$ 410 miljoen aan ontwikkelingswerk en US$ 127,5 miljoen aan productiewerk opgeleverd.2012, 5 juli, "Kamervragen vaste commissie voor Defensie naar aanleiding van de jaarrapportage van het project Vervanging F-16 over 2011" In België zijn onder meer Ilias Solutions, SABCA,Ilias Solutions en SABCA profiteren van compensaties voor F-35, Trends, 16 september 2019, geraadpleegd op 7 juli 2025. Asco Industries(titaniumonderdelen voor de vleugel van het vliegtuig),Industriële compensatie rond de F-35 half minder dan verwacht in België, Meta-Defense.fr, 20 juni 2022, geraadpleegd op 7 juli 2022. Solvay (via Amerikaanse dochter Cytec), Coexpair, Sonaca, Thales Belgium, Hexcel Composites, AMI Metals, ScioTeq en Sabena Aerospace betrokken in programma's van constructie en/of onderhoud van het Lockheed Martin F-35 programma, en verzekeren zij hier mee de bescherming van de nationale Belgische essentiële veiligheidsbelangen.De Kamer van Volksvertegenwoordigers - Schriftelijke vraag en antwoord nr 55-5 : F-35. - Economische return voor de Belgische luchtvaartsector. (MV 9446C), Strada Lex, 2 december 2020, geraadpleegd op 7 juli 2025.
Internationaal gezien zijn de belangrijkste bedrijven Lockheed Martin als hoofdontwikkelaar, Northrop Grumman om verschillende subsystemen in het vliegtuig te integreren, British Aerospace voor het ontwerpen van het staartdeel van het vliegtuig, en de ontwikkelaars van de F135- en F136-motoren: Pratt & Whitney en het GE Rolls-Royce Fighter Engine Team.Lockheed Martin - "Partnerships" Per augustus 2006 zouden 66 Nederlandse bedrijven direct of indirect profiteren van de ontwikkeling van de F-35. Deze zijn verenigd in het NIFARP.2006, augustus. "Voorbeelden Nederlandse industrie in F-35 JSF-ontwikkeling en productie", NIID/NIFARP. (pdf)
Leonardo’s Aircraft Division is verantwoordelijk voor productie, onderhoud en upgrade van de F-35's in Europa. Op de Italiaanse vliegbasis Cameri is de Final Assembly and Check Out (FACO) gevestigd. Hier worden de 40 Noorse, 90 Italiaanse en 37 Nederlandse F-35's geassembleerd. In een later stadium volgen de versies voor andere landen.
Gebruikers In 2001 koos de Nederlandse staat de F-35 CTOL-versie in principe reeds als vervanger van de F-16's, na jarenlange discussie over het al dan niet participeren in de ontwikkelingskosten. Dit leidde tot grote politieke controverse. Uiteindelijk besliste het kabinet-Rutte I over de definitieve aankoop van voorlopig 37 toestellen. Deze worden per 2019 gefaseerd ingevoerd. Op 31 oktober 2019 landde de eerste Nederlandse F-35 voor operationeel gebruik op Vliegbasis Leeuwarden. Een kleine maand later, op 27 november, maakte deze straaljager zijn eerste operationele vlucht.Tweet van Vliegbasis Leeuwarden, 27 november 2019. Gearchiveerd op 8 juli 2023. Nederland krijgt uiteindelijk 58 F-35's. Nu zijn er 40 (stand 1 september 2024). Daarvan zijn er 32 verdeeld over vliegbasis Leeuwarden en Volkel en 8 toestellen staan op Luke Air Force Base in de Amerikaanse staat Arizona.
De Belgische regering nam geen deel aan het ontwikkelingsprogramma voor de nieuwe straaljager maar heeft in 2018 beslist om 34 nieuwe F-35's aan te schaffen om de oude F-16's te vervangen. In 2025 werd de eerste bestelling aangevuld met een intentieverklaring 11 bijkomende toestellen aan te schaffen, wat het totaal op 45 zal brengen. De vliegbasis Florennes en vliegbasis Kleine-Brogel worden daartoe aangepast. De F-35 zou het nodig maken om burgerluchtvaart ten oosten van Kleine Brogel stil te leggen. De eerste acht toestellen van de levering worden ingezet op de United States Air Force vliegbasis Luke Air Force Base voor de opleiding van de Belgische piloten en technici. De eerste van die acht toestellen, met de TR-3 Block 4 upgrade, werd op Luke AFB geleverd op 3 december 2024. In februari 2025 landde het achtste toestel daar. De eerste drie toestellen in België kwamen 13 oktober 2025 in Florennes toe. Een vierde toestel van deze groep bleef onderweg in de vliegbasis Lajes na een technische panne en kwam toe op 24 oktober. In 2027 volgen de eerste leveringen voor Kleine-Brogel.
Andere Europese regeringen die reeds tot aanschaf hebben besloten zijn de Deense regering (27x F-35 CTOL); de Finse regering (64 x F-35 CTOL); de Italiaanse regering (15x F-35 CTOL en 15x F-35 CV); de Noorse regering (40x F-35 CTOL); de Britse regering (90x F-35 CTOL en 30x F-35 STOVL) en de Poolse regering (32x F-35 CTOL). In juni 2025 bestelde de Britse regering nog eens twaalf F-35A toestellen die kernwapens kunnen meenemen.
Spanje had ook voorzichtig interesse getoond, maar besloot begin augustus 2025 de focus te verleggen naar in Europa geproduceerde vliegtuigen. In plaats van de F-35 gaat het land een keuze maken uit twee Europese alternatieven, de Eurofighter Typhoon of het Future Combat Air System (FCAS).
In september 2026 gaf het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken toestemming om aan Saoedi-Arabië 48 F-35 gevechtsvliegtuigen en bijbehorende uitrusting te leveren. Deze order heeft een totale waarde van US$ 24,3 miljard, dat is gemiddeld US$ 0,5 miljard per toestel.