thumb|Stadhuis (1493) Bautzen (Oppersorbisch: Budyšin) is een gemeente en plaats in de Duitse deelstaat Saksen. Bautzen is de bestuurszetel van de gelijknamige Landkreis.
De stad telde op de peildatum van de meest recente statistiek inwoners.
De Sorbische minderheid wordt geschat op 5% van het totaal aantal inwoners van de gemeente. Te Bautzen zijn veel instellingen gevestigd, die de belangen van de Opper-Sorbische minderheid in Duitsland behartigen, o.a. op cultureel en onderwijsgebied. Men kan zelfs stellen, dat Budyšin de hoofdstad van de Opper-Sorbische bevolkingsgroep in Duitsland is.
Het oude stadsdeel heeft een middeleeuws karakter.
Stadsdelen
Volgens de website van de gemeente Bautzen bestond deze ultimo 2019 uit de volgende 25 (vanaf 2020: 29) stadsdelen; het aantal inwoners is ook vermeld:
1. Innenstadt (Sorbisch: Nutřkowne město) 5.352 2. Nordostring 10.505 3. Gesundbrunnen (Sorbisch: Strowotna studnja) 6.825; grotendeels bestaande uit in de DDR-periode (1975-1987) gebouwde Plattenbau-flats 4. Südvorstadt 1.865; hier staan veel fabrieken en andere bedrijfspanden 5. Westvorstadt 3.308 6. Ostvorstadt 5.773 7. Teichnitz 362, incl. de in 2020 afzonderlijke stadsdelen geworden gehuchten Oehna, Neumalsitz ( beide < 100 inw.) 8. Burk, bij de stuwdam gelegen, 323 9. Niederkaina 475 10. Nadelwitz 313 11. Auritz 446 12. Oberkaina 798, incl. Boblitz, in 2020 een afzonderlijk stadsdeel geworden (circa 30 inwoners) 13. Stiebitz 567, incl. Rattwitz 14. Salzenforst 272 15. Bolbritz 132 16. Bloaschütz 118 17. Döberkitz 37 18. Löschau 30 19. Oberuhna 89, incl. Niederuhna, in 2020 een afzonderlijk stadsdeel geworden (circa 30 inwoners) 20. Schmochtitz 55 21. Temritz 68 22. Großwelka 254 23. Kleinwelka 764 24. Kleinseidau 155 25. Lubachau 91.
Totaal gehele stad: 38.977 inwoners. Peildatum: 31 december 2019. Inclusief tweede-woningbezitters.Bron: Statistisch rapport 2019, pdf-document op de gemeentewebsite.
De onder 7 t/m 25 vermelde stadsdelen zijn overwegend kleine boerendorpen.
Geografie, infrastructuur De stad ligt deels op een klein, grotendeels uit granodioriet bestaand, rotsplateau (Ortenburg) direct grenzend aan, en deels in, het dal van de rivier de Spree. Dit dal is hier kort en diep, maar op veel plekken door de lössbodems vruchtbaar. Bautzen ligt in de Opper-Lausitz, hemelsbreed ruim 20 kilometer ten noorden van de grens met Tsjechië.
Naburige gemeentes In het noorden: Radibor, Großdubrau en Malschwitz In het oosten: Kubschütz In het zuiden: Großpostwitz, Obergurig en Doberschau-Gaußig In het westen: Göda.
Circa 50 kilometer ten westen van Bautzen ligt de stad Dresden.
Verkeer en vervoer
Door de gemeente lopen de volgende hoofdverkeerswegen: Bundesstraße 96, een noord-zuid-verbinding Bundesstraße 156 Bundesstraße 6, een oost-west-verbinding Autobahn A 4: afrit 88b ligt bij bedrijventerrein Salzenforst, afrit 89 Bautzen-West ligt aan de B96, en afrit 90 Bautzen-Ost ligt aan de B156.
Station Bautzen ligt aan de Spoorlijn Görlitz - Dresden-Neustadt. De stad beschikt over een stads- en streekbusnet.
Op 6 kilometer ten oosten van de stad ligt sinds 1938 een vliegveld. In de DDR-periode was het een militair opleidingscentrum voor de Oost-Duitse luchtmacht. De Oost-Duitse gevechtspiloot en latere kosmonaut Sigmund Jähn werd er enige tijd opgeleid. Tegenwoordig is het voor de burgerluchtvaart in gebruik. Er starten en landen vooral vracht- en zakenvliegtuigen. Daarnaast is er een traumahelikopter gestationeerd. Het vliegveld heeft een betonnen start- en landingsbaan van 2200 x 50 meter en voor zweefvliegtuigen een graspiste van 1000 x 40 meter, op een hoogte van 173 m/568 ft boven zeeniveau. De ICAO-code luidt EDAB. De geografische coördinaten luiden: 51 graden, 11 minuten en 37 seconden noorderbreedte; 14 graden, 31 minuten en 11 seconden oosterlengte.
Economie De belangrijkste industrie is een dochteronderneming van Alstom, Bombardier (ex-VEB Waggonbau, ex-Busch). Dit bedrijf produceert trams.
Daarnaast is Bautzen ook bekend om het sauzen- en levensmiddelenmerk Bautz'ner, dat al sinds 1953 in het tot de gemeente behorende dorp Kleinwelka is gevestigd. Vooral in het oosten van Duitsland is dit merk geliefd, mede dankzij de herinneringen die het oproept aan de DDR (Ossi-nostalgie). Anno 2024 wordt deze fabriek, samen met meer dan 10 soortgelijke bedrijven, geëxploiteerd door de firma Develey uit het Beierse Unterhaching.
In de stad is een groot aannemersbedrijf gevestigd, dat vooral wegen, bruggen en bijzondere betonconstructies bouwt. In 2022 werkten daar meer dan 700 mensen.
Bij Oberkaina bevindt zich een steengroeve, waar graniet wordt gedolven.
Te Bautzen is een fabriek gevestigd, die de bekende Edding markeer- en viltstiften produceert.
Een aantal bedrijventerreinen, waaronder Salzenforst tussen Bloaschütz en de A 4, huisvest tal van kleine ondernemingen in vele verschillende branches.
De dorpjes rondom de stad bestaan vooral van de landbouw.
Bautzen is een koop- en onderwijscentrum voor grote gebieden rondom de stad heen.
De dienstensector is voor de economie van de stad zeer belangrijk. Er zijn verscheidene ambtelijke en justitiële instellingen in Bautzen gevestigd, waaronder het Oberverwaltungsgericht van de deelstaat Saksen in een gebouw op de Ortenburg, een Amtsgericht en een gevangenis. Ook de Sorbische culturele instellingen, waaronder de Domowina, houden kantoor in de stad, o.a. in het gebouw Sorbisches Haus (Serbski Dom).
Geschiedenis Bautzen heette tot 1866 officieel Budissin.
Tot en met de 18e eeuw De locatie van de huidige stad was reeds in de Jonge SteentijdEr zijn bij archeologisch onderzoek sporen ontdekt van een nederzetting van dragers van de snoerkeramiekcultuur, ca. 2000 v. Chr. Verder werd in 1926 een aantal bijlen van omstreeks 1600 v.Chr. gevonden (te zien in het Museum Bautzen) bij Nadelwitz en de Bronstijd bewoond; er zijn talrijke archeologische opgravingen geweest in de directe omgeving van de stad. De vondsten in o.a. het grafveld bij Niederkaina worden zelfs beschouwd als zijnde van internationale betekenis. In het Museum Bautzen zijn verscheidene vondsten hiervandaan tentoongesteld.
Tussen 300 en 600 jaar na het begin van de jaartelling woonden hier Oostgermaanse stammen, en vanaf circa 600 Slavische volkeren.
In 1002 wordt de plaats voor het eerst in een document vermeld. De civitas (stad) Budusin op de heuvel en 10e-eeuwse burcht Ortenburg (Sorbisch: Hród) was toen de hoofdplaats van de Sorbische stam der Miceni. De herkomst van de plaatsnaam is onduidelijk; er zijn vele verklaringen gepubliceerd, zonder dat deze wetenschappelijk overtuigen. In de middeleeuwen lag de stad strategisch op een kruispunt van twee grote handelsroutes, bij een rivierovergangNiet bekend is, of dit een voorde was, dan wel dat er een veerpont over de Spree voer, of dat er reeds een brug lag. van de Spree, in het Markgraafschap Opper-Lausitz. Budissin verkreeg in 1213 stadsrechten. In de periode 1320-1635 behoorde het tot het Koninkrijk Bohemen, maar van 1469-1490 onder Matthias Corvinus tijdelijk tot Hongarije. In 1523 wordt de Duitse versie van de plaatsnaam, Bautzen, voor het eerst in een document vermeld.
Ten tijde van de Reformatie in de 16e eeuw, 1520-25, kwam Budissin onder protestantse landheren te staan. De bevolking ging over tot de evangelisch-lutherse gezindte. Nog steeds is een vrij grote meerderheid van de christenen in de gemeente evangelisch-luthers. Dat geldt ook, tenzij anders vermeld, voor alle in dit artikel genoemde kerkgebouwen.
In 1547 beschikte keizer Ferdinand I, tevens koning van Bohemen, de zogenaamde Oberlausitzer Pönfall, een bestraffing van de steden van de Zesstedenbond van de Opper-Lausitz wegens onvoldoende en door tijdrekken vertraagde militaire steun in de Schmalkaldische Oorlog (1546-47). De steden, waartoe ook Budissin behoorde, moesten een zware geldboete betalen en verloren een deel van hun privileges. Hoewel deze rechten in 1560, o.a. door terugkoop, nagenoeg geheel hersteld waren, betekende de beslissing uit 1547 een forse economische terugslag, die zelfs de allerarmsten trof.
De Dertigjarige Oorlog (1618 - 1648) bracht Budissin veel ellende door oorlogsgeweld, brand (1634) en pestepidemieën. Vanaf 1635 tot 1806 behoorde de stad tot het Keurvorstendom Saksen.
In 1709 werd Budissin door een stadsbrand grotendeels verwoest.
Slag bij Bautzen (1813) Een gecombineerd leger van Russen en Pruisen werd tussen 20 en 21 mei 1813 teruggedrukt door het Franse leger. Zij waren zich nog aan het terugtrekken van de Slag bij Lützen toen ze opnieuw werden aangevallen door de Fransen. De Russen en Pruisen waren 2:1 in de minderheid, maar slaagden erin om totale vernietiging te voorkomen. De Franse generaal Geraud Duroc raakte tijdens de slag dodelijk gewond door een kanonskogel en stierf een dag na de veldslag.
1814 - 1945 Bautzen verkreeg een aansluiting op het spoorwegnet in 1846. In datzelfde jaar werd een machinefabriek opgericht, die later de Maschinenfabrik Melzer en nog later de Waggonfabrik zou worden (productie van o.a. trams), die als dochteronderneming van Alstom nog steeds bestaat.
In 1904 werden de beide gevangenissen van Bautzen voltooid. Eén ervan heeft de bijnaam Gelbes Elend, gele ellende, verkregen, omdat het gebouw in gele baksteen werd opgetrokken. Zie: Bautzen (gevangenis).
Gedurende de periode van het Derde Rijk vond, zoals ook in veel andere plaatsen in Duitsland, van 1938 tot 1945 wrede Jodenvervolgingen plaats. Ook politiek linkse mensen, Roma en Sinti, homoseksuelen, Jehova's Getuigen werden door de nazi's vervolgd. Velen werden als dwangarbeiders tewerk gesteld in de plaatselijke industrie. In de stad was een Außenlager van het concentratiekamp Groß-Rosen gevestigd, waar meer dan duizend joden in een fabriek van machines en spoorwagons moesten werken. De arbeidsomstandigheden waren onmenselijk; veel gevangenen kwamen om door uitputting, honger, koude, mishandelingen, of besmettelijke ziektes, en door moorden door de SS-bewakers. Te hunner gedachtenis zijn, vooral in de DDR-periode, verscheidene monumenten opgericht.
Slag bij Bautzen (1945) Tussen 21 april en 26 april 1945 werd de slag bij Bautzen gestreden, met een Duitse overwinning als resultaat. Dit zou de laatste Duitse overwinning zijn in de Tweede Wereldoorlog. De stad, die bij de gevechten grote materiële schade opliep, bleef tot de capitulatie (7 mei 1945) in Duitse handen. Ter nagedachtenis aan o.a. de hier gesneuvelde Russische militairen werd in de DDR-periode een speciaal oorlogskerkhof aangelegd en een bijbehorend monument gebouwd. Zie: Russische militaire begraafplaats in Bautzen.
Na 1945 In de tijd van de DDR (1949 tot 1990) was aan de achterzijde van het Paleis van Justitie een politieke Stasi-gevangenis, met de naam Bautzen II, terwijl Bautzen I de "gewone" gevangenis was (en nog is). Waarschijnlijk zijn hier en in de Russische Goelag-kampen, waar velen hiervandaan naartoe zijn gestuurd, met name in de periode 1945-1950 enkele duizenden Duitsers, veelal geen ex-nazi's maar wel tegenstanders van het communistische regime, omgekomen.
Een bizar instituut te Bautzen was een instelling, om uit het Westen gedeserteerde mannen, vaak met socialistische sympathieën, tot trouwe, communistische DDR-burgers te herscholen. Dit Kulturhaus Internationale Solidarität bestond van 1953 tot 1963. Van 1986-1990 was er een belangrijke officiersopleiding van de NVA gevestigd.
In de DDR-periode zijn in de huidige gemeente enige landgoederen en herenhuizen onteigend en als boerderij of school heringericht. Na de Duitse hereniging zijn enkele landgoederen teruggegeven aan nazaten van vroegere eigenaars. De ruïne van het uit plm. 1900 daterende herenhuis te Schmochtitz werd na 1992 herbouwd als Bildungsgut Bischof Benno Haus en is een belangrijk rooms-katholiek conferentieoord van het Bisdom Dresden-Meißen geworden. Het uitgestrekte, hierbij behorende park is vrij toegankelijk.