thumb|Vlag van Irak De geschiedenis van Irak voert zo'n 10.000 jaar terug. Eerdere benamingen waren Soemerië en Akkad, Chaldea, Babylonië en het Tweestromenland, Mesopotamië.
Prehistorie en Oudheid Het huidige Irak maakt deel uit van de zogenaamde Vruchtbare Sikkel, het gebied in het Midden-Oosten waar rond 8500 v.Chr. de landbouw voor het eerst is ontstaan. Met name in het noorden en het oosten ontwikkelde zich hier landbouw. De later zeer vruchtbare stroomvlaktes van de rivieren Eufraat en Tigris werden pas na de introductie van irrigatie rond 6000 v.Chr. geschikt voor landbouw.
Soemerische stadstaten
Verschillende stadstaten hadden kleine rijkjes verspreid over Mesopotamië: Kish, Uruk, Ur, Lagash, Mari, Ebla.
Als geschiedenis gedefinieerd wordt als de studie van beschreven bronnen, is de geschiedenis van Irak de oudste ter wereld, aangezien het schrift voor het eerst in dit gebied ontwikkeld werd, zo rond 3000 v.Chr.. (Al ontwikkelde in Egypte zich onafhankelijk eveneens rond die tijd een schrift, en waren andere gebieden in de wereld later). Het Soemerische spijkerschrift op kleitabletten werd gebruikt voor boekhoudkundige en administratieve taken. Met name in de stad Uruk zijn veel kleitabletten opgegraven.
Akkadische Rijk
Rond 2330 v Chr. noemt Sargon de Grote zich "koning van Sumer en Akkad". Het bergvolk der Goetaeërs maakte aan de Akkadische staat een eind (2150 v Chr.)
Derde dynastie van Ur
Rond 2120 v.Chr. wist de Sumerische vorst Utu-Khegal van Uruk zijn voet op de nek van Tiriqan, de laatste Guti-vorst te zetten. Zelf werd hij echter door de rivier meegesleurd en er ontstond chaos. De macht werd uiteindelijk overgenomen door Ur-Nammu, gouverneur van Ur. Hiermee begon de Neo-Sumerische bloeitijd onder de Derde dynastie van Ur (Ur III), een dynastie die van ca 2112-2004 zou regeren. Ur-Nammu is vooral bekend van de ziqqurats die hij in verschillende steden oprichtte. Zij stonden waarschijnlijk model voor het verhaal van de toren van Babel in de Bijbel (Gen 11:4).
Val van Ur In het vijfde jaar van de laatste koning van Ur, Ibbi-Sin (2023), kwam zijn gouverneur Ishbi-Irra in opstand. Met hulp van de Amorieten (de Mur.tu of Amurru uit de Bijbel) in het Westen en de Elamieten in het Oosten, verdreef hij de koning en stichtte zijn eigen staat Isin (2017). Ibbi-Sin probeerde nog een bondgenootschap met de Amorieten te smeden, maar in 2004 werd zijn prachtige hoofdstad, ondanks muren "zo hoog als een berg", ingenomen. De koning stierf in gevangenschap in Elam.
Het land valt uiteen 230px|thumb|Mesopotamia in the time of Hammurabi
Elam werd al snel weer verdreven uit Sumer, maar de Semieten bleven. Zij gingen al gauw over op het Akkadisch, een verwante taal, maar het Sumerisch zou allengs verdrongen worden. Na de val van Ur was het land verdeeld in een aantal vorstendommen. Isin en Larsa in het zuiden, het opkomende Assur en Eshnunna in het noorden. De tijd van Isin en Larsa duurde zo'n twee eeuwen, van 2000-1800 en werd gekenmerkt door onophoudelijke rivaliteit tussen de machtcentra.
Oud-Assyrische Rijk
Het Assyrische Rijk was het rijk van 2000 v.Chr. - 612 v.Chr. rond de stad Assur in Mesopotamië. Het was oorspronkelijk een verzameling stadstaten, maar in de laatste eeuwen van haar bestaan had het één centraal geleide regering.
Oud-Babylonische Rijk
Uit een van de groepen Amorieten die opnieuw uit het westen Irak binnentrokken ontstond een nieuw vorstendom, dat van Babylon. Zij kozen het oude Sumerische Kadingirra als hun hoofdstad en hernoemden het Bab-ilani. Het betekent de poort de goden in beide talen. De nieuwkomers namen al snel de Akkadisch-Sumerische cultuur over. Hun taal werd het Akkadisch, maar de godenwereld en de mythologie was Sumerisch en ook de oude Sumerische kleitabletten bleven bestudeerd en gekopieerd worden.
De Babylonische vorst Hammurabi zou uiteindelijk de eenheid van het land herstellen.
Kassieten
thumb|Benaderende historische kaart met de verspreiding van de strijdwagen met spaakwielen, 2000–500 BCMen gaat ervan uit, dat grote tektonische activiteit (bv. het opdrogen van de rivier de Ghaggar-Hakra of de Minoïsche uitbarsting) het einde betekende van de vroege culturen (Mesopotamië, Indusbeschaving, Oude-Egypte, Minoïsche beschaving). Andere heersers kwamen aan de macht, de Kassieten in Irak, de Hurrieten in Iran, de Hettieten in Anatolië en de Hyksos in Egypte, de Arische invasie in India. Wat opvalt, is dat dit gelijkloopt met de verspreiding van de strijdwagen met spaakwielen.David W. Anthony, The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton University Press, 2010,
Na de dood van Hammurabi begon het koninkrijk Babylon in verval te geraken en er kwamen vele opstanden. Degenen die daarvan profiteerden, waren een buurvolk, de Kassieten. Zij namen Irak over en regeerden wat zij Karduniaš noemden. Lange tijd heeft men neergekeken op de Kassieten, maar daar is in de laatste decennia verandering in gekomen. We moeten zeker de latere Kassieten niet als 'barbaren' zien. Zij zorgden voor rust en stabiliteit en legden de grondslag voor de latere bloei onder de Assyriërs en Neo-Babyloniërs. De Kassieten creëerden een landelijke adel, die los stond van de stadstaten die tot dan toe eindeloos om de hegemonie gestreden hadden en verenigden daarmee het land. De meest bekende Kassieten-vorst is Burnaburiaš II.
Midden-Assyrische Rijk
Na invasies van de Hettieten en een overheersing door de Mittani herrees Assyrië uit zijn as.
Nieuw-Assyrische Rijk
Het Nieuw-Assyrische Rijk is de derde en laatste bloeiperiode van het Assyrische Rijk, die ruwweg begint rond 900 v.Chr. en voorgoed eindigt in 609 v.Chr.
Assurbanipal veroverde Egypte tot aan Thebe (ca. 667-664 v.Chr.). Zijn rijk strekte zich uit van Noord-Egypte tot Perzië.
Val van Nineve Na de dood van Assurbanipal verviel het immense in rijk in een burgeroorlog. Dit maakte de kans schoon voor Babylon en Perzië om zich af te scheuren. Nabopolassar van Babylon smeedde een coalitie met Meden, Scythen en Cimmeriërs. Na vier jaar bittere strijd viel het Assyrische rijk en werd Nineve met de grond gelijk gemaakt (612 v. Chr.).
Nieuw-Babylonische Rijk thumb|Terracotta leeuw uit de Babylonische periode
Deel van het Perzische Rijk
Cyrus II veroverde in 539 v. Chr. Babylon, nadat hij het volk beloofde de Babylonische traditie en goden te eerbiedigen, wat hij ook waarmaakte.
Hellenisme Alexander de Grote
In 331 v. Chr. won Alexander de Grote de Slag bij Gaugamela tegen de Perzen en zo werd Irak een deel van het Macedonische Rijk.
Diadochentijd
Na de dood van Alexander braken de diadochenoorlogen uit en na de Slag bij Ipsos (301 v. Chr.) werd het Alexandrijnse Rijk definitief verdeeld. Mesopotamië behoorde nu tot het Seleucidische Rijk.
Parthen
Met de slag bij Ecbatana (129 v. Chr.), waarbij koning Antiochus VII Euergetes Sidetes om het leven kwam, werd Mesopotamië een deel van het Partische Rijk. Toen Mithridates II de Grote, Mithridates VI van Pontus steunde in de herovering van Anatolië kwamen de Parthen voor het eerst in contact met de Romeinen, wat later zal escaleren in de Romeins-Parthische oorlogen.
Tijdens de regeerperiode van de keizers Trajanus en Septimius Severus werd het gebied een provincia van het Romeinse Rijk, Mesopotamia.
Romeins-Sassaniden oorlogen (226-476)
Met de val van het Parthische Rijk, kwam er een nieuwe speler in de regio, de Perzische Sassaniden. Dit verhinderde niet dat de Romeins-Perzische oorlogen in alle hevigheid verder woeden.
Byzantijns-Sassanidische oorlogen (476-628) Na de val van het West-Romeinse Rijk in 476, bleef het oostelijke deel nog over, beter gekend onder de naam Byzantium met als hoofdstad Constantinopel. Voor de Romeins-Perzische oorlogen, maakte dat in wezen geen verschil uit. Op het eind van de oorlogen waren beide partijen volledig uitgeput. Als twee honden vechten om een been, loopt de derde ermee heen.
Arabische verovering en de komst van de islam
Nog tijdens het leven van de profeet Mohammed veroveren de Arabieren het gehele Arabische Schiereiland. Met de Slag bij al-Qādisiyyah (636) veroverden ze Irak en vele andere gebieden op het Perzische Rijk en het Byzantijnse Rijk. Nadat in 661 de neef en schoonzoon van Mohammed, Imam Ali, door de Omajjaden nabij de stad Koefa gedood werd, regeerde de dynastie van de Omajjaden gedurende 90 jaar over Irak.
Kalifaat van de Abbasiden
In 749 verslaan de Abbasiden de Omajjaden eveneens nabij de stad Koefa. Al-Mansoer, de tweede Abassadische kalief stichtte in 762 de nieuwe hoofdstad, Bagdad. Deze periode onder de Abbasiden wordt wel beschouwd als de bloeitijd van de islam. Met name onder kalief Haroen ar-Rashid komen kunst en wetenschappen tot grote bloei. Het enorme rijk blijkt echter lastig te besturen en in diverse plaatsen vinden dan ook opstanden plaats en krijgen lokale heersers meer macht. Een van die opstanden is de Zanj-opstand van 869 - 883.
Boejiden In 935 verliest de kalief zijn wereldlijke macht en valt het Arabische Rijk uiteen. Lokale emirs en sultans nemen de macht in handen in vele kleine staatjes. Zij blijven echter wel de titel van de kalief erkennen. In 945 veroverden de sjiitische Boejiden de hoofdstad, Bagdad.
Kort later wordt in Egypte echter het Kalifaat van de Fatimiden gesticht. Dit is een "tegen-kalifaat" bestaande uit Isma'ilieten, een sjiitische stroming die dus het gezag van de kalief niet erkent.
In 1055 regeert Sultan Toghril Beg van de soennitische Seltsjoeken uit Bagdad als waarnemer voor de Abbasidische kaliefen. De echte macht ligt nu dus bij het Turkse volk van de Seltsjoeken, niet meer bij de Arabieren.
Deel van het Mongoolse Rijk Il-kanaat In 1258 viellen de Mongolen onder Hülegü Bagdad binnen en vernietigden de stad vrijwel geheel. Een van de grootste beschavingen uit de geschiedenis kwam daarmee definitief tot zijn einde. De macht die het tweestromenland toen had, zag het daarna nooit meer terug. Irak werd een deel van het Il-kanaat. Enkele familieleden van de Kaliefen van de Abbasiden slaagden erin te vluchten naar de Mammelukkensultanaat Caïro, waar ze titel verder zullen waarnemen tot de komst van de Ottomanen in 1517.
Jalayiriden De Jalayiriden waren een Mongoolse dynastie die over Irak, Azerbeidzjan en Perzisch Irak heerste na het uiteenvallen van het Il-kanaat rond 1330. Het Jalayiriden sultanaat bestond ongeveer vijftig jaar totdat Timoer Lenk de regio binnenviel.
Timoer Lenk De eerste maal dat Timoer Lenk, Bagdad binnenviel was in 1393 en hij eiste de onvoorwaardelijke overgave, maar sultan Ahmet van de Jalayiriden vluchtte weg. Na het vertrek van Timoer, nam Kara Yusuf leider van de Kara Koyunlu, de vrijgekomen plaats in. In 1401 was Timoer terug in Bagdad en eiste deze maal de uitlevering van Ahmet en Yusuf, maar beiden waren gevlucht naar het Ottomaanse Rijk. Als straf maakte Timoer, Bagdad gelijk met de grond en gaf de opdracht aan iedere soldaat, twee afgesneden hoofden mee te brengen.http://www.eurasianet.org/departments/civilsociety/articles/eav042806.shtml. Gearchiveerd op 10 oktober 2017. Bij het verlaten van de stad stond enkel nog een schedeltoren.
Na de dood van Timoer in 1405 keerde Ahmet terug naar Bagdad en Yusuf naar Tabriz (Iran). Lang zal hun verstandhouding niet duren. Ahmet viel Yusuf aan, verloor de slag en werd geëxecuteerd (1410). Vanaf 1411 was Perzië-Irak in handen van de Kara Koyunlu of de Zwarte Schapen.
Zwarte en Witte schapen Rond 1440 kreeg Jahan Shah van de Zwarte Schapen het aan de stok met Oezoen Hasan leider van de Ak Koyunlu of witte schapen. De strijd zal worden beslecht tijdens de Slag bij Chapakchur (1467), waar Oezoen Hasan, Jahan Shah, versloeg, dit betekende het begin van de heerschappij van de Ak Koyunlu in West-Azië.
Ismail I van de Safawiden, zoon van Sheik Haydar, een opstandige generaal, nam wraak op de moord op zijn vader en veroverde in 1501 de hoofdstad Tabriz en in 1508 Bagdad.
Osmaanse Rijk